Colofon

©2020 Jan de Boer, Hans Donkers en Nart Wielaard

Uitgeverij kleine Uil www.kleineuil.nl

ISBN 9789493170148
ISBN epub 9789493170155

Boekverzorging: LINE UP boek en media, Groningen www.lineup.nl
Eindredactie: Minke Sikkema
Omslag: Riëtte van Zwol
Boekontwerp: Mirjam Kroondijk
Foto's: Mirella Boot

Alle rechten voorbehouden. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet 1912 gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the publisher's prior consent.

Voorwoord

Digitalisering kan de zorg verbeteren. Dat is wat mij betreft een no-brainer.

Maar ook no-brainers komen niet vanzelf tot volle bloei, zeker niet als het gaat om digitalisering in de zorg. Voor elke zorgaanbieder is technologie een cruciaal thema. Het wordt echter pas echt uitdagend als het daarbij ook nog gaat om samenwerking tussen meerdere organisaties. Hoe krijg je partijen zover te handelen vanuit een overstijgend belang? Neem het voorbeeld van het elektronisch uitwisselen van informatie tussen ziekenhuizen. Dat vindt iedereen volstrekt logisch om te doen want het is natuurlijk goed voor de patiënt dat we dat regelen. Sterker nog, het is eigenlijk te zot voor woorden dat we in het informatietijdperk waarin wij leven dit nog steeds niet voor elkaar hebben.

Het kost jaren om die uitwisseling structureel te verbeteren. Daar spelen natuurlijk allerlei factoren mee, maar in mijn ervaring is een van de belangrijkste remmende factoren dat een individuele zorginstelling geen prikkels voelt om erin te investeren. Immers, er zijn voldoende specialismen en technologie onder één dak aanwezig om zelf een beeld te vormen van de patiënt. Als individuele instelling kun je dus prima functioneren zonder elektronische informatie-uitwisseling tussen andere instellingen en overige partners. Terwijl het voor de zorg als geheel – en voor de patiënt als middelpunt daarvan – natuurlijk van grote waarde is. En dus moet je als bestuurder over je eigen muren heen gaan denken en er zelf keihard aan sleuren om het toch voor elkaar te krijgen. Daar is niet alleen doorzettingsvermogen voor nodig maar ook een visie op digitalisering. Wij staan nog maar net aan het begin van wat technologisch allemaal mogelijk is in de zorg. Er is zoveel te doen en het kan de komende jaren nog veel beter. Juist daarom is dit boek zo relevant.

De auteurs gaan intensief in gesprek met leiders uit de zorg. Ze leggen haarfijn bloot wat het collectieve belang is van technologie in de zorg en langs welke lijnen we deze aan de praat kunnen krijgen. Ik vind dat je als bestuurder echt zelf initiatief moet tonen en de moed moet hebben werk te maken van digitalisering. Niemand anders gaat dat voor je doen.

Minstens even belangrijk: de zorg moet als sector echt vaart maken en niet eindeloos streven naar theoretische schoonheid. Want als we wachten tot alle randvoorwaarden honderd procent perfect zijn ingevuld, dan gaat vooruitgang veel te traag. Natuurlijk zijn er bij elk project allerlei randvoorwaarden in te vullen. Denk bijvoorbeeld aan zaken als privacy en security. Die onderwerpen moeten voldoende aandacht krijgen. Maar dat mag geen excuus zijn om de daadkracht af te remmen. Daar is de zorg te belangrijk voor.

We hebben dan ook leiders nodig die niet alleen over hun schaduw heen springen maar ook daadkracht laten zien. Leiders die denken én doen.

David Voetelink
Vicevoorzitter raad van bestuur Erasmus MC

Inleiding

We leven in een tijd barstensvol medische doorbraken. Een tijd waarin we de organisatie van de zorg met technologie veel slimmer kunnen regelen en naadloos kunnen schakelen tussen expertises. Een tijd waarin we mensen technologie kunnen geven waarmee zij lange tijd zelfredzaam kunnen zijn, op een heel prettige manier. Een tijd waarin we geweldige nieuwe mogelijkheden krijgen om ons te richten op preventie in plaats van behandeling achteraf. Een tijd waarin we met data en kunstmatige intelligentie diepere inzichten kunnen genereren voor betere diagnoses en behandelingen.

Aan prachtige vergezichten geen gebrek in de (vak)media. Zo kan de inzet van kunstmatige intelligentie in de drie domeinen obesitas, borstkanker en dementie in Europees verband 170 miljard euro opleveren.¹ Een ander veelzeggend teken van deze tijd is dat er veel kapitaal beschikbaar is voor start-ups in de medische technologie en dat bekende techgiganten zoals Google, Apple en Microsoft er een aantrekkelijke markt in zien.²

Dat is prachtig. Maar er is wel een probleem. Het hiervoor geschetste potentieel blijft namelijk goeddeels een belofte. Er wordt veel gesproken over technologie in de zorg – er is meer dan voldoende hype en hoop – maar er is minder visie op wat er nodig is om het potentieel van de tekentafel naar de praktijk te krijgen. Er is geen gedeeld beeld van het zorglandschap van de toekomst en wat dat betekent voor hoe we met technologie omgaan. Het uitwisselen van informatie in de zorg staat bijvoorbeeld nog in de kinderschoenen en staat ook in schril contrast met hoe informatie in allerlei andere sectoren vrijelijk stroomt. Natuurlijk heeft dat zijn redenen en wordt er wel degelijk hard gewerkt aan gezamenlijke informatiestandaarden om dat te verbeteren. Maar het is wel de realiteit.

Dat alles is welbeschouwd een schande. Voor de patiënt, die simpelweg beter verdient. Maar ook voor de zorgprofessionals, die het elke dag moeten waarmaken en die bovendien steeds schaarser worden. Het personeelstekort loopt op tot meer dan 100.000 mensen.³ Technologie is een onderdeel van de oplossing, zowel bij het verbeteren van zorgbehandelingen an sich als bij het organiseren van de zorg in netwerken.

De praktijk laat ook zien dat veel patiënten en zorgprofessionals erg enthousiast zijn over de nieuwe opties die alle innovaties bieden. Patiënten krijgen de mogelijkheid meer de regie te pakken en kunnen samen met anderen goed onderbouwde keuzes maken over hun zorg – wanneer, waar en via welk kanaal. Ze willen ervaringen kunnen delen met lotgenoten en hun zorgnetwerk, ze willen goed toegankelijke gevalideerde informatie over aandoeningen, behandelingen en behandeleffecten en gemakkelijk toegang tot hun eigen medische gegevens. Elektronische toepassingen zoals patiëntportalen, e-healthtoepassingen, elektronische patiëntendossiers, e-learningmodules, e-patiëntencommunity's, gezondheidsapps en persoonlijke gezondheidsomgevingen (PGO's) voorzien daarin.

Zorgprofessionals zien niets liever dan dat technologie hun patiënten helpt. Ze smachten na tal van vastgelopen of half gelukte projecten ook naar technologie die het leven voor hen als professional echt gemakkelijker maakt, technologie die ze niet als een last maar als een zegen ervaren.

Wat bij dit alles ook meespeelt, is dat de verwachtingen van patiënten en zorgprofessionals worden opgestuwd door de laagdrempeligheid van technologie. De eigen smartphone is daarvan een krachtig symbool. Het installeren van een nieuwe app is een kwestie van seconden. En als de app het even niet doet, wordt deze met het grootste gemak ingeruild voor een andere. Dit gebruiksgemak geeft dan ook een boost aan de verwachtingen, niet alleen bij privégebruik maar ook in zakelijk verband. We verwachten in het digitale tijdperk snelheid, maatwerk en betrouwbaarheid in alles. Liefst ook nog gratis. Het digitale tijdperk is dan ook een tijdperk met extreme verwachtingen en daarmee ook een tijdperk van kansen voor nieuwe diensten en businessmodellen die daarop inspelen.

Kortom, de beloften van technologie zijn zo langzamerhand wel duidelijk. En patiënten en zorgprofessionals willen er graag van profiteren. Maar dat gaat niet vanzelf. Er is leiderschap nodig voor een krachtige digitalisering van de zorg. Dat is waarom dit boek er moest komen en dat is waarom wij intensief in gesprek zijn gegaan met leiders in het zorgnetwerk.

Verwacht in dit boek niet te veel grootse vergezichten en visionaire toekomstvoorspellingen over technologie in de zorg, want die zijn er al genoeg. Wees niet bang dat het boek te diep ingaat op techniek en micro-oplossingen, want er is al verwarring genoeg. Verwacht geen alomvattend consultantsmodel, want dat lost niets op en doet geen recht aan de complexiteit waar veel zorgprofessionals en bestuurders elke dag mee te maken hebben. Het doel van het boek is de lezer aan het denken te zetten over het leiderschap waarmee we technologie in de zorg echt aan de praat krijgen. Dit zodat we de digitale transformatie met meer vertrouwen in kunnen gaan en de zorg steeds beter kunnen maken.

Jan de Boer
Hans Donkers
Nart Wielaard

Noten

1 | Visser, S. & J.W. Velthuijsen (z.j.). Dankzij AI kan de gezondheidszorg in Europa meer dan 170 miljard euro besparen op kosten voor obesitas, dementie en borstkanker. https://www.pwc.nl/nl/publicaties/sherlock-in-health.html
2 | Singer, N. (2017). How Big Tech Is Going After Your Health Care. The New York Times, 26 december 2017. https://www.nytimes.com/2017/12/26/technology/big-tech-health-care.html
3 | Taskforce Zorg op de Juiste Plek (2018). De juiste zorg op de juiste plek. Wie durft? maart 2018. https://www.dejuistezorgopdejuisteplek.nl/documenten/rapporten/2018/4/1/taskforce-rapport

Inhoud

Omslag

Colofon

Voorwoord

Inleiding

Hoofdstuk 1

Een korte ontmoeting met de hoofdrolspelers

Nicole Hunfeld

Zorgprofessionals willen meer kennis hebben van digitalisering

Hoofdstuk 2

Een korte ontmoeting met technologie

Maarten Klomp

Digitaal prikkelt de eigen verantwoordelijkheid van patiënt

Hoofdstuk 3

Wie zijn historie kent, begrijpt zijn toekomst beter

Jessica Ditters

We zijn anno 2020 vooral administrateur en veel minder regisseur van onze eigen zorg

Hoofdstuk 4 SAMENWERKEN

Hoe platforms het bindweefsel voor betere én efficiëntere zorg kunnen worden

Robin Wiener

Wie de patiënt aan de knoppen wil laten draaien, moet zorgen voor mooie knoppen

Hoofdstuk 5 VERANDEREN

Huup, huup, Barbatruc: hoe technologie de verandering afdwingt

Marley Heilbron

Weg met de koudwatervrees voor therapie op afstand

Hoofdstuk 6 COMMUNICEREN

Hoe van gegevensuitwisseling naar gezondheidsinformatie

Lies van Gennip

Naadloos informatie delen: omdat de patiënt niet anders verwacht

Hoofdstuk 7 LEREN

Hoe technologie iedereen slimmer kan maken

Bianca Buurman

Duurzaam goede ouderenzorg vraagt om nieuwe competenties in de wijk

Hoofdstuk 8 VOORKOMEN

Op zoek naar de grenzen van de eigen verantwoordelijkheid

Egge van der Poel

Big Dating in de zorg

Hoofdstuk 9 VERTROUWEN

Hoe de zorg het vertrouwen in nieuwe technologie kan verdienen

Marc Seelen

Digitaliseren is eindeloos veel kiezeltjes rapen

Hoofdstuk 10 ORGANISEREN

Hoe de zorg zich digitaal anders kan gaan organiseren

Maarten van Rixtel

Handen van het bed graag!

Hoofdstuk 11 VOORBEREIDEN

Hoe diversiteit bijdraagt aan digitaal succes

Jeroen Muller

Ook al zitten we knel, we moeten toch digitaal leiderschap tonen

Hoofdstuk 12 AAN HET WERK

Hoe de toekomst afhangt van wat leiders nu gaan doen

Dankwoord

Hoofdstuk 1

Een korte ontmoeting met de hoofdrolspelers

Dit boek gaat over digitaal leiderschap. Over wat bestuurders, managers, beleidsmakers, zorgprofessionals, patiënten, verzekeraars en politici kunnen doen om het potentieel van technologie in de zorg daadwerkelijk beter tot zijn recht te laten komen. Daarom kiezen we er ook bewust voor om in elk hoofdstuk van dit boek een werkwoord centraal te stellen. Achtereenvolgens zijn dat:

Samenwerken – omdat zorg geen solistische activiteit is maar een samenspel tussen verschillende mensen en organisaties.

Veranderen – omdat een nieuwe realiteit in de zorg vraagt om nieuwe routines bij patiënten, zorgprofessionals, bestuurders, zorgverzekeraars, zorgorganisaties, overheid en andere betrokkenen.

Communiceren – omdat er heel veel redenen zijn om informatie in de zorg beter uit te wisselen. Een daarvan is de opkomst van de netwerkzorg, die alleen mogelijk is in een wereld met goede uitwisseling.

Leren – omdat die nieuwe realiteit ook vraagt om een andere visie op het opbouwen en delen van kennis. Kennis en vaardigheden die nu relevant zijn, zijn dat in de nabije toekomst niet meer.

Voorkomen – omdat positieve gezondheid (en daarmee preventie, zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid) centraal staat.

Vertrouwen – omdat er juist in de zorg veel op het spel staat om technologie in te zetten op een manier die deugt, veilig is en recht doet aan privacyeisen. Zonder vertrouwen in de technologie zal deze niet succesvol kunnen zijn.

Organiseren – omdat ook in de zorg niets vanzelf gaat. Er is een daadkrachtige organisatievorm nodig om te zorgen dat technologie niet blijft steken in kleinschalige experimenten maar uitgroeit tot wijdverbreide toepassing.

Voorbereiden – omdat digitalisering niet iets is om er even bij te doen naast de dagelijkse werkzaamheden. Wie zichzelf, zijn organisatie en zijn omgeving goed kent, is beter voorbereid op de uitdaging.

Voordat we nader ingaan op deze onderwerpen, is het echter zaak om helder op het netvlies te krijgen welke actoren met die werkwoorden aan de slag gaan en welke eenduidige termen we in dit boek hanteren. De hoofdrolspelers zijn:

Patiënten
Zoveel partijen, zoveel definities. In de zorg lijkt iedereen eigen jargon te hanteren zodra we het hebben over patiënt, gebruiker, cliënt of burger. Iedereen bedoelt hetzelfde: de mens die te maken heeft met de gezondheidzorg. Nu de zorg steeds meer inzet op positieve gezondheid, is elk mens bij geboorte eigenlijk al een 'gebruiker' van de zorg, ook als er geen medisch probleem is. Dat maakt ook duidelijk dat dé patiënt, cliënt, burger of hoe je die persoon ook wilt noemen, niet bestaat en in werkelijkheid varieert van een gezond mens die wat prikkels kan krijgen om gezond te blijven tot een mens met een chronische aandoening die dagelijks zeer intensieve zorg nodig heeft. In de praktijk is er veel discussie over welke term het beste de lading dekt. We gaan deze discussie hier niet aan en kiezen voor eenduidig gebruik van het woord patiënt.

Zorgprofessionals
Is ook zo'n term waarover geen eensgezindheid bestaat. Best begrijpelijk, want de verschillen tussen verpleegkundigen, huisartsen, apothekers, fysiotherapeuten, medisch specialisten en ook mantelzorgers kunnen nauwelijks groter zijn: in het karakter van hun werk, in de expertise die ervoor nodig is, in hun taal en daarmee ook in de wijze waarop technologie voordelen biedt. Ook hier mijden we een discussie over terminologie en praten consistent over zorgprofessionals, tenzij het voor een goed inhoudelijk begrip nodig is om meer specifiek te zijn.

Zorginstellingen
Elke organisatievorm waarin een groep zorgprofessionals samenwerkt, kunnen we zien als een zorginstelling. Dat varieert van een huisartsenpraktijk tot een ziekenhuis.

Verzekeraars
Hier is aanmerkelijk minder spraakverwarring mogelijk. Iedereen moet een (basis)verzekering voor zorg afsluiten. Het hele idee daarbij is: het realiseren van goede, betaalbare en toegankelijke zorg voor alle verzekerden. Zorgverzekeraars hebben een zorgplicht. Zij moeten zorgen dat iedereen op tijd en binnen redelijke afstand goede zorg krijgt. Daartoe maken zij onder andere afspraken met zorginstellingen over de dienstverlening.

Overheden
De overheid heeft vele rollen als het gaat om de zorg: naast een beleidsmatige ook een stimulerende, faciliterende en toezichthoudende rol. De laatste jaren is de zorg sterk hervormd en zijn er steeds meer zorgtaken naar de gemeenten toegegaan. Denk daarbij aan de jeugdzorg en het aanbieden van huishoudelijke hulp.

Technologieaanbieders
Commerciële partijen ontwikkelen technologieproducten en diensten voor de zorgsector. Daarbij gaat het onder andere om hard- en software. Denk aan oplossingen om dossiers elektronisch bij te houden, e-health en kunstmatige intelligentie. We spreken in dit boek van technologieaanbieders.

Nictiz
Nictiz is de landelijke, onafhankelijke kennisorganisatie die zich inzet voor digitale informatie-uitwisseling in de zorg. Nictiz signaleert en adviseert partijen in de zorg over informatie-uitwisseling en (toekomstige) nationale en internationale ontwikkelingen.

VZVZ
De Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie (VZVZ) is verantwoordelijk voor de uitwisseling van medische gegevens via de zorginfrastructuur het Landelijk Schakelpunt (LSP). VZVZ verzorgt de regie over de uitwisselingsketen en toetst het systeem permanent op snelheid, betrouwbaarheid en veiligheid.

MedMij
MedMij MedMij is dé Nederlandse standaard voor het veilig uitwisselen van gezondheidsgegevens tussen patiënten en zorgprofessionals. Deze uitwisseling vindt plaats via een PGO, een persoonlijke gezondheidsomgeving. Met een PGO kunnen patiënten gezondheidsgegevens op één plek inzien, beheren en delen.

Nicole Hunfeld

Zorgprofessionals willen meer kennis hebben van digitalisering

Nicole Hunfeld is ziekenhuisapotheker in het Erasmus MC en bestuurder bij apothekersorganisatie KNMP. Ze neemt graag de lead in de ontwikkeling en toepassing van digitale technologie in haar werk maar is nog altijd op zoek naar de kennis hoe dat te doen. Zorgprofessionals en bestuurders zijn eigenlijk nooit opgeleid in digitalisering.

Wat is voor jou de grote belofte van digitale technologie in de zorg?

'Aan grootse beloftes en vergezichten is bepaald geen gebrek. Voor mij is de grote lijn dat technologie ons als zorgprofessionals moet helpen en de zorg voor de patiënt steeds naar een nog hoger niveau moet brengen. Echter, zoals in vrijwel elke sector het geval is, worden we overstelpt met ontwikkelingen, buzzwords en hypes over technologische concepten. In de vakmedia, vanuit overheid, leveranciers en op allerlei events. En dat maakt het er niet eenvoudiger op om door de bomen het bos te zien. Ik heb behoefte aan overzicht en aan concrete stappen om toekomstproof te blijven. Niet alleen als zorgprofessional maar ook in mijn rol als bestuurder bij KNMP. Het zou mooi zijn om een stappenplan te hebben of in een boek te kunnen lezen hoe dat te doen.

Is het mogelijk zo een stappenplan of dat boek te schrijven?

'Uiteraard niet. Ik besef ook wel dat we simpelweg niet kunnen voorspellen hoe technologie over vijf jaar is verweven in alles wat we doen. Volgens mij kunnen we wel met zekerheid twee bewegingen vaststellen. Ten eerste dat er sprake is van een ingrijpende kanteling in het gebruik van die digitale technologie. Het was puur ondersteunend, nu gaat het echt over het primaire zorgproces zelf. Ten tweede dat we bij de ontwikkeling en het gebruik van die technologie over de muren van een instelling heen moeten kijken. De zorg wordt steeds meer als een netwerk georganiseerd. Vroeger ging je in ons ziekenhuis met de IT-afdeling in gesprek om iets voor je te regelen. Dat is niet meer afdoende. Als zorgverlener en bestuurder moet je je echt gaan verdiepen in digitalisering. Dat is geen luxe maar een must.

De essentie is dat er digitaal leiderschap en visie nodig zijn om goed om te gaan met (1) veranderende zorgprocessen en (2) een ingewikkelde netwerk dynamiek. De hamvraag is dan natuurlijk: hoe kunnen we dat doen?

'Voor mij als zorgprofessional moet het concreet worden. In onze nieuwbouw hebben wij als apothekers een enorme omslag gemaakt. Wij werken nu daar waar de patiënten en de artsen zijn, dus weg vanachter de medicijnkast. Onze visie was heel helder. Echter, niemand wist hoe je dat moest doen. Het vraagt om een andere logistieke en andere informatiestromen. Je hebt dan niets aan buzzwords. Je wil weten wat kan en hoe technologie daarbij kan helpen. Wij hebben geleerd om iteratief aan de slag te gaan. Zekerheden heb je simpelweg niet, en ik denk dat daar een belangrijke opgave ligt. We zijn gestopt om alles tot het oneindige uit te werken en hebben geleerd minder bang te zijn om verkeerde keuzes te maken op technologisch vlak. Dat is wat mij betreft de veranderopgave.'

Maar dat is voor veel zorgprofessionals vloeken in de kerk. Want de professional is juist gedrild om geen verkeerde medicijnen toe te dienen of foute diagnoses te stellen.

'Klopt, en dat is ook heel goed. Je moet professie en proces dan ook niet door elkaar halen. Het bereiden van de juiste medicatie is echt wat anders dan het proces om een keuze te maken voor het juiste systeem. In het laatste geval kun je niet uitsluiten dat je vandaag een keuze maakt die morgen toch niet handig blijkt te zijn. Een voorbeeld uit eigen praktijk: we hadden na jaren van voorbereiding een systeem bedacht om te gaan werken met vaste standaardmedicatiesets in de operatiekamers. Vanuit ons als apothekers leek dat een mooie en goed werkbare oplossing. Maar na een paar maanden zijn we er toch mee gestopt. De anesthesisten hadden meer vrijheid nodig. Dan moet je even slikken als je plan niet werkt, maar daar moet je niet te lang bij stilstaan.'

Dus meer wendbaarheid creëren in je organisatie?

'Ik denk dat daarin een belangrijke kern van digitaal leiderschap zit. Wellicht moeten we accepteren dat niet iedereen daarin mee wil of kan. Cruciaal is dat we kennis en training op het gebied van digitalisering moeten aanbieden. En dat we ook goed moeten analyseren hoe anderen deze uitdaging oppakken en oplossen. We hoeven ook niet allemaal hetzelfde leerproces door te gaan en dezelfde fouten te maken. Een boek zoals jullie nu hebben geschreven, had mij in een eerder stadium kunnen helpen. Zelf heb ik een dergelijk boek echt gemist in de bestuurdersopleiding die ik heb gevolgd.'

Tot slot: moet de zorg ook meer samen optrekken in gesprekken met technologieaanbieders?

'De huidige software is niet gebouwd vanuit het perspectief van de zorgprofessional en dat is heel vervelend. Ik merk zelf dat we op bepaalde punten simpelweg workarounds toepassen en dat is natuurlijk niet de bedoeling. Het is lastig om de softwareleveranciers daarin een kanteling te laten maken en meer gezamenlijkheid vanuit de zorg is daar natuurlijk een belangrijk uitgangspunt. Overigens gebeurt dat naar mijn mening ook wel steeds meer.

We moeten echter ook de hand in eigen boezem steken, want ik zie ook dat we als zorgprofessionals niet goed zijn in het stellen van de juiste vragen. We moeten niet vragen of een softwareleverancier "een knopje rechtsboven" wil toevoegen maar uitleggen waarom we een bepaalde functie willen en samen bepalen hoe we die functie goed kunnen toevoegen. Eigenlijk zouden we zorgprofessionals een training moeten bieden over hoe ze dergelijke vragen goed kunnen formuleren.'

Hoofdstuk 2

Een korte ontmoeting met technologie

In Plato's Phaedrus presenteert de god Theuth vol trots een aantal uitvindingen aan Thamus, de koning van Egypte. Een daarvan is het schrift, volgens Theuth een geweldige mijlpaal in de geschiedenis van de mensheid. Zijn uitvinding is immers hét ultieme recept voor herinnering en wijsheid. Thamus remt hem stevig af in zijn enthousiasme door hem erop te wijzen dat hij als uitvinder zelf niet de beste persoon is om het goede of het slechte van een vinding te beoordelen. Theuth heeft geen oog voor de negatieve kanten van het schrift, meent Thamus. Want degenen die het schrift beoefenen, zullen stoppen met hun geheugen te oefenen en vergeetachtig worden. Ze zullen grote hoeveelheden informatie ontvangen maar zonder gedegen instructie leidt dat niet tot wijsheid. Sterker nog: het schrift kan leiden tot schijnwijsheid en is daarmee een gevaar voor de maatschappij.

Deze legende gaat natuurlijk niet over het schrift, maar over de vraag of nieuwe uitvindingen leiden tot maatschappelijke vooruitgang – of juist niet. Vul op de plaats van het woord 'schrift' een meer moderne vinding zoals 'smartphone', 'big data' of 'machine learning' in en de strekking is nog steeds valide.

Twee kanten van technologie

De legende wijst op een belangrijke eigenschap van (nieuwe) technologie: er is vrijwel altijd een mooie en een minder mooie kant. Dat is altijd al zo geweest. Toen de mens voor het eerst in staat was een stenen hakbijl te maken, was dat erg handig voor het dagelijks leven, maar ook om je buurman de hersens in te slaan. Nieuwe kennis op het vlak van atoomfysica leidde tot een krachtige nieuwe vorm van energieopwekking, maar ook tot allesverwoestende wapens.

De twee zijden van de medaille zijn ook zeer herkenbaar in de technologische revolutie van de afgelopen decennia. Internet – en de parallel daarmee op gang gekomen indrukwekkende dataficatie van de samenleving – biedt ons eindeloos veel gemak en plezier, een onuitputtelijke bron van informatie en efficiënte vormen van organisatie en communicatie. Maar ook de nadelen – zoals misbruik van persoonlijke informatie, manipulatie van nieuws en winner-takes-all-effecten van grote partijen zoals Google en Facebook – zijn duidelijk te zien.

De uitdaging is door de historie heen steeds dezelfde geweest: profiteren van de voordelen die technologie biedt en tegelijkertijd de nadelen zoveel mogelijk beheersen. Dit geldt voor alle vormen van technologie, in alle onderdelen van onze maatschappij. Maar het geldt waarschijnlijk nog meer voor de zorg. Gezondheid is immers te waardevol om er lichtvaardig mee om te gaan. En dat geldt ook voor de persoonlijke data van patiënten. We moeten de nadelen dus goed beheersen.

Daarbij is het zaak om de waarschuwing van Theuth in dit informatietijdperk goed in de oren te knopen. Zoals een timmerman met een hamer overal spijkers in ziet, zo heeft een dataspecialist van nature alleen maar oog voor (de zegeningen van) algoritmes. Een innovator in zorgtechnologie zal dan ook altijd claimen dat zijn technologie goed is voor de patiënt.

De normerende werking van techniek

Een andere belangrijke eigenschap van technologie is dat het geen opzichzelfstaand fenomeen is. In analyses in de media worden mens en techniek vaak als tegengestelde entiteiten neergezet. Dat is misschien gemakkelijk behapbaar, om zo de kansen en gevaren van technologie eenvoudig te kunnen duiden – en er grenzen aan te stellen – maar het is geen realistische weergave van de werkelijkheid.

Techniekfilosoof Peter-Paul Verbeek (hoogleraar aan de Universiteit van Twente) noemt het een valse dichotomie. De mens is een intrinsiek technisch wezen en heeft altijd gebruikgemaakt van techniek om het leven vorm te geven. Techniek heeft volgens hem een 'mediating effect': het geeft vorm aan het handelen en de ervaringen van mensen. Een voorbeeld: het feit dat een winkelwagentje een stukje techniek heeft waarmee je je euromuntje terug kunt krijgen na gebruik, stuurt ons menselijk handelen. Een ander voorbeeld: het gebruik van e-mail of WhatsApp voor communicatie verandert hoe je communiceert met andere mensen.