‘Ieder mens wordt tweemaal opgevoed: een eerste keer door zijn ouders en een tweede keer door de opvoeding die hij zichzelf geeft’

Edward Gibbon (Brits historicus, 1737-1794)

Opmerking: in citaten is bewust de toenmalige oude Nederlandse spelling aangehouden. Vertalingen van citaten in het Duits en quotes in het Gronings-Westerkwartiers dialect zijn waar nodig terug te vinden in de eindnoten.

Colofon

Deze uitgave kwam mede tot stand dankzij bijdragen van de gemeente Westerkwartier en van de Stichting J.B. Scholtenfonds.

©2020 Geert Jonker

Uitgeverij kleine Uil, Groningen www.kleineuil.nl

omslagontwerp: 247Design
auteursportret: Alfred Oosterman
redactie: Astrid Werumeus Buning
vormgeving en ebook: Mirjam Kroondijk, LINE UP boek en media bv

ISBN: 9789493170254
ISBN eBook: 9789493170261

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Omslag

Colofon

Inleiding – Gehuld in de nevelen van de vergetelheid

Hoofdstuk 1 – 'Boontje komt om zijn loontje'

Hoofdstuk 2 – 'Broeder Schriemer, daar geeft men ons geld niet aan uit'

Hoofdstuk 3 – 'Ze noemden het Klein Rusland, omdat daar altijd zo gevochten werd'

Hoofdstuk 4 – 'Herr De Vries, wenn Sie Hilfe brauchen kommen Sie zu mir'

Hoofdstuk 5 – 'Jan Schriemer lag dood bij de deur, de jongens hadden een nekschot'

Hoofdstuk 6 – 'Een geraffineerde deugniet die van alle markten thuis is gekomen'

Hoofdstuk 7 – 'Mijn kleding was doortrokken met kruitdamp'

Hoofdstuk 8 – 'Met de heeren werd zeer korte metten gemaakt'

Hoofdstuk 9 – 'Als honden door honden begraven'

Hoofdstuk 10 – 'Verdachte is door de Duitsers doodgeschoten'

Hoofdstuk 11 – 'Het oorlogsmysterie van Oldekerk'

Dankbetuigingen

Beeldverantwoording

Inleiding – Gehuld in de nevelen van de vergetelheid

‘Er werd mij verteld dat daar onderduikers zaten en dat het de Bende van Oldekerk was. Een desperaat gezelschap waartoe onder andere twee gedeserteerde SS-ers hoorden, die met automatische vuurwapenen de streek terroriseerden.’ Dat schreef voormalig landwachter Thomas de Vries toen hij in 1947 in de Groningse strafgevangenis zijn oorlogsbelevenissen met een stompje potlood toevertrouwde aan een groen gekaft schoolschriftje.¹ De Bende van Oldekerk. Een groteske naam voor een opgeschoten drietal dat in de nazomer van 1944 op het roverspad was gegaan. Drie ondergedoken jonge kerels die in dienst van de Duitse bezetter waren geweest en daaruit de benen hadden genomen. Knapen die met vuur hadden gespeeld. Plaats van handeling: de regio Oldekerk in het Groningse Zuidelijk Westerkwartier.²

Het bestaan van deze Bende van Oldekerk duurde slechts zeven weken en kende een bloedig einde. Dat einde, een viervoudige moordpartij door de Duitse Sicherheitsdienst in het kleine dorpje Faan, gemeente Oldekerk, is desondanks vrijwel onbekend gebleven. Met het zorgvuldig uitwissen van de sporen door daders, autoriteiten en achterblijvers verdween de gebeurtenis uit het collectieve bewustzijn. Alsof het voorval nooit had plaatsgevonden. De hoofdvraag bij de reconstructie in dit boek is dan ook: wat heeft er zich in hemelsnaam op die fatale avond van 6 oktober 1944 in Faan afgespeeld?

Deze moorden ontglipten aan de geschiedschrijving en raakten daarom in het Groninger vergeetboek van de Tweede Wereldoorlog. Hoe kon deze ingrijpende gebeurtenis tot nog toe gehuld blijven in de nevelen van de vergetelheid? En hoe konden de daders er na de oorlog ongestraft mee wegkomen? Daarvoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen. Nu is van het Westerkwartier bekend dat de mensen er sowieso zwijgzaam waren over de oorlogsjaren. Of het nou over goed of over fout ging. Het verzwijgen van de moorden te Faan vond aan drie kanten plaats: door de opdrachtgevers en uitvoerders van de Duitse Sicherheitsdienst, door het gemeentebestuur van de kleine gemeente Oldekerk en door de direct door het drama getroffen families. Bij die families raakte de eerste generatie, zij die de moorden van dichtbij meemaakten of er direct door getroffen werden, getraumatiseerd door hetgeen zich op 6 oktober 1944 te Faan afspeelde. Het beïnvloedde of beheerste in grote mate de rest van hun verdere leven.

Omdat erover praten onverwerkt leed, schaamte en gevoelens van onrecht bovenbracht, werd er over de gebeurtenis meestal voorgoed gezwegen. Historicus dr. Loe de Jong omschreef dit zwijgen als volgt: ‘Het is een vorm van heilzame zelfbescherming, een zelfbescherming die echter nooit volledig effectief kan zijn, want in de diepte van de geest spoken die herinneringen voort om, zonder dat de betrokkene dat wil, op de meest onverwachte momenten naar het bewustzijn door te breken.’³ In meerdere gevallen zocht men heil in de drank, vaak het snelst beschikbare, goedkoopste copingmechanisme.⁴ Anderen zochten extra verdieping in hun toch al strenge gereformeerde geloof, of in een combinatie van beide. De tweede generatie, de kinderen van de moordslachtoffers en overige familie, erfde bewust of onbewust het oorlogstrauma als nalatenschap van hun ouders. Ze wisten heel goed dat er zich in de oorlog een ingrijpende gebeurtenis had voorgedaan. Ze groeiden op met geruchten van neefjes en nichtjes, op school, op straat en in hun latere sociale omgeving, of ze kregen thuis een sociaal acceptabele versie te horen. Ze wilden wel meer weten, maar ze voelden aan dat het een beladen onderwerp was waarvan het ongepast was om erover te praten. Vaak zeiden ze na het overlijden van de direct betrokkenen: ‘Had ik nu tóch maar doorgevraagd.’ En dan is er de derde generatie. Met een toenemende interesse in de oorlogsraadsels van hun familie, met dezelfde vragen als hun ouders, maar voor wie het niet meer gaat om de beladenheid van goed of fout, maar om de feiten. En vandaag de dag, dankzij moderne media en met toegang tot lang gesloten archieven, in staat te reconstrueren wat er zich in de nazomer van 1944 rond Oldekerk heeft afgespeeld, om daar vervolgens met een genuanceerde blik naar te kijken en het in context te plaatsen.

Dat opdrachtgevers en daders van het bloedbad zwegen, was nogal wiedes. Ook vandaag de dag geldt nog dat niemand hoeft mee te werken aan zijn eigen veroordeling. Hoe minder belastende zaken, hoe lager de straf. Waar het Bijzonder Gerechtshof in de eerste jaren na de oorlog niet naar vroeg, daar werd door de schuldigen ook niet over gepraat. Geen van de daders zou ooit voor de moorden van 6 oktober 1944 worden aangeklaagd, berecht of veroordeeld.

Een andere partij die de gebeurtenissen verzweeg, was de kleine gemeente Oldekerk. Voor het gemeentebestuur speelden vooral de sociaal-economische achtergrond en de reputatie van de slachtoffers een rol bij de reden tot verzwijging. Toenmalig burgemeester van Oldekerk Jan Heinrich Boerma schreef in 1946 in een brief aan de minister van Binnenlandse Zaken Louis Beel zelfs van ‘gevoelens van minachting en verontwaardiging bij de bevolking.’ Maar het gemeentebestuur was onvolledig en eenzijdig geïnformeerd. Het was bevooroordeeld en deed slecht onderbouwde aannames. Eigen schuld, dikke bult voor de slachtoffers en hun families, zo was de gedachtegang. De kwestie moest maar zo snel mogelijk worden vergeten. De bezetter had de kwestie naar tevredenheid en met Duitse gründlichkeit afgedaan. Verdere onderzoeken van overheidswege werden onnodig geacht. Dat betekende dat er in het naoorlogse Nederland ook niet werd gezocht naar de daders die de moorden op hun geweten hadden. Voor de Oldekerker burgerij gold dat het een even dramatische als obscure gebeurtenis was, die zich had afgespeeld in de diepste krochten van hun kleine gemeente. Een affaire waar men wel geruchten over had gehoord, maar waarvan men het fijne niet wist. Een enkeling die wel wist hoe het echt zat, besloot naar goed Gronings gebruik de lippen op elkaar te houden. Anderen hielden zich wijselijk stil, omdat ze van de kwestie hadden geprofiteerd en daardoor boter op hun hoofd hadden.

Dit is het verhaal over de moord op mijn overgrootvader Jan Schriemer, mijn oudoom Jochem Schriemer en diens zwagers Piet de Weijer en Reinier de Jong.⁵ Uitgevoerd door een moordcommando van de Duitse Sicherheitsdienst, die zijn hoofdkwartier had gevestigd in het Scholtenhuis aan de Grote Markt in Groningen. Over de bijna onvoorstelbare wreedheden van de Groningse Sicherheitsdienst is tussen 2009 en 2015 een indrukwekkende trilogie uitgebracht door drs. Monique Brinks, met de titel Het Scholtenhuis 1940-1945.⁶ Dankzij het voortreffelijke speurwerk van Monique Brinks heb ik een groot aantal hoofdrolspelers in dit drama goed leren kennen. Het is volkomen logisch dat de door de Sicherheitsdienst gepleegde, obscure Faner moorden zelfs aan het spiedend oog van Monique Brinks zijn ontsnapt, en ik hoop dat dit boek in die zin een aanvulling mag zijn op haar standaardwerk.

Scholtenhuis op de Grote Markt, Groningen.

Hoe konden deze moorden plaatsvinden, wie waren erbij betrokken en welke factoren speelden daarbij een rol? Daarvoor moeten we ons verplaatsen in de armoede en onbegrensd opportunisme van een roerig Oldekerker buurtschapje, waar de leer van de protestants-christelijke kerk en een volkscultuur van apolitiek anarchisme en vrijbuiterij de bovenhand voerden. Dit is een verhaal over kinderen met een gebrek aan ouderlijk gezag en de ernstige gevolgen daarvan. Over de invloed van buitenstaanders, over jongvolwassen onbezonnenheid en over verkeerde beslissingen met fatale gevolgen. Over de bloeddorstige Duitse Sicherheitsdienst, die vanaf de zomer van 1944 zonder enige vorm van proces korte metten maakte met zijn tegenstanders, waarbij er soms ook onschuldige slachtoffers vielen. ‘Want,’ zo stelde de hoogste Duitse politiebaas in Nederland, SS-Obergruppenführer Hanns Albin Rauter (1895-1949), ‘het komt er niet zozeer op aan of de juiste man wordt doodgeschoten, zolang er maar doden vallen op het juiste moment.’⁷

Ten slotte is dit ook een verhaal over onrecht. Over drie opzettelijk ongemarkeerde, naamloze graven op het voormalige armengedeelte van de gemeentelijke algemene begraafplaats in Niekerk. Over een hardvochtig naoorlogs Oldekerker gemeentebestuur dat maar deels op de hoogte was van hetgeen zich in zijn gemeente had voorgedaan, met twee maten mat en oordeelde op basis van emotionele in plaats van zakelijke argumenten. En dat daarmee de nabestaanden van de moordslachtoffers in naam der koningin hun universele recht op rouwverwerking ontnam.

Ondanks veertien jaar onderzoek pretendeert dit boek niet volledig te zijn. Het doorspitten van vele meters dossiers in diverse archieven en lange gesprekken met direct betrokkenen en hun afstammelingen ten spijt, zullen we sommige aspecten helaas nooit weten. Ze zijn vervlogen in de tijd. Als derdegeneratienazaat van de inmiddels allemaal overleden Faner Schriemers ben ik er, ruim vijfenzeventig jaar na dato, niettemin in geslaagd de belangrijkste feiten boven tafel te krijgen. Feiten die het mogelijk maken de gebeurtenissen te ontdoen van de duisternis en een objectieve reconstructie te maken van hetgeen zich daadwerkelijk rond Oldekerk heeft afgespeeld in de nazomer van 1944. Een beschrijving zonder blad voor de mond van menselijke dramatiek met naam en toenaam. Een boek voor de afstammelingen van de betrokkenen en voor de inwoners van het Zuidelijk Westerkwartier van toen en van nu. Opdat het gebeuren met Groninger nuchterheid voor de toekomst is vastgelegd. Dit is het noodlottige verhaal van een armlastig landarbeidersgezin in oorlogstijd. Dit is het verhaal van de Bende van Oldekerk.

Geert Jonker

Noten

1 | CABR 19 I + II (BRC 442/48,5/51); CABR 76839 (BRC 442/48), contra Thomas de Vries.
2 | Westerkwartier: Groningse landstreek gelegen tussen stad Groningen en de grens met de provincie Friesland.
3 | Nacht und Nebel, F. Bakels, uitgeverij Omniboek, 1977.
4 | Copingmechanisme: manier of hulpmiddel om ergens mee om te kunnen gaan.
5 | Technisch gesproken was Reinier de Jong (nog) geen zwager, hij was de niet-officiële verloofde van Jan Schriemers dochter Sjouktje. Voor het gemak wordt hij in de tekst met zwager aangeduid.
6 | Het Scholtenhuis 1940-1945, delen 1, 2, 3a en 3b, drs. Monique Brinks, OVCG, uitgeverij Profiel.
7 | SS’er Rauter wilde zijn terreur in Nederland wel ‘sauber’ houden, Lambert Teuwissen, https://nos.nl/artikel/2256149.

Hoofdstuk 1 – ‘Boontje komt om zijn loontje’
[proloog]

Op slechts een steenworp afstand van de plek waar in vroeger tijden de borg Bijma had gestaan, het versterkte kasteel van de beruchte achttiende-eeuwse Groningse landheer Rudolf de Mepsche, had zich in de donkere vrijdagavond van 6 oktober 1944 een drama voorgedaan. Een bloedbad zoals het Westerkwartier sinds de viervoudige politiemoord onder Doezum, waarmee IJje Wijkstra in januari 1929 in één klap tot een nationale volkslegende werd, maar zelden had gekend.¹

Eerder die dag was een overvalcommando van de Duitse Sicherheitsdienst en Grüne Polizei vertrokken vanaf het hoofdkwartier in het Scholtenhuis² aan de Grote Markt in Groningen. Het zwaarbewapende detachement was over de Friesestraatweg in westelijke richting gereden. Het reisdoel van de grijsgroene legervrachtwagen was een piepklein arbeidershuisje geweest in het dorpje Faan, in de gemeente OIdekerk. Een gehuchtje dat nimmer ansichtkaartwaardig was beschouwd. Tegen acht uur hadden ze hun plaats van bestemming bereikt en had de duisternis haar intrede gedaan. Nu waren de vensters van alle huizen op last van de bezetter verduisterd en het vinden van de juiste woning had daardoor lastig kunnen zijn. En dan was er ook nog het vluchtgevaar geweest: het risico dat het gezelschap dat ze waren komen doodschieten, zou zijn ontkomen in de veilige armen van de donkere avond en de uitgestrekte velden. Daarom hadden ze met dat alles in hun operatieplan rekening gehouden. Door twee lokale landwachters die als gidsen hadden gefungeerd, waren ze naar de juiste woning geleid. Direct nadat de omsingeling was ingenomen, was er een hevig vuurgevecht ontstaan. Mitrailleurvuur verscheurde de stilte, kogels vlogen in het rond, dakpannen sprongen aan stukken, ramen aan splinters. Gegil van vrouwen, schreeuwende mannen. Weerstand was zinloos, de kansen ongelijk. Nog geen halfuur later was alles voorbij geweest.

Er ging een rilling over de rug van hulplandwachter Thomas de Vries. Maar of het kwam door de kille avondwind of door de ontlading van de gebeurtenissen die zich zojuist voor zijn ogen hadden afgespeeld wist de Grootegaster met het lange gezicht niet. Nooit eerder had er iemand op hem geschoten, al was het niet gericht geweest. Het kleine pistool van het kaliber 6,35 millimeter diep onder in zijn jaszak voelde warm en zwaar aan. Thomas draaide zijn hoofd weg van het felle zoeklicht, zette de kraag van zijn jas op en deed een tweede poging om met bevende handen een sigaret aan te steken. De eerste lucifer was zojuist afgebroken. Thomas had gevloekt. Diep inhalerend en achteroverleunend tegen de houten buitenwand van de schuur, zag hij hoe de samengeknepen blik van zijn kameraad en collega-landwachter Wieger Beukema over het dode lichaam bij de achterdeur gleed. De bloedplas werd alsmaar groter, en een klein stroompje begon slingerend zijn weg te zoeken naar de lager gelegen sloot. Wieger stak zijn handen diep in zijn zakken. Hij kende het zestigjarige slachtoffer dat met glazige ogen voor hem op de grond lag – ‘s mans ronde bril scheef op de neus – al bijna zijn hele leven. Een brave huisvader en gerespecteerd dorps- en kerkgenoot. Zijn erf grensde aan het land van Wieger en dat maakte hen in feite buren. Wiegers gedachten werden verstoord door de ruwe Duitse bevelen die vanuit de woning klonken. De chef van het overvalcommando zette zijn twee ondergeschikten aan het werk. Wieger Beukema had gemerkt dat de adem van de man naar drank rook. Hij vroeg zich af waarom deze SD’ers niet gewoon een uniform droegen, maar burgerkleding. Het zoeklicht ging uit. De duisternis maakte zich nu weer van de woning meester, maar er straalde licht uit de kapotgeschoten zijramen. Het weerkaatste op de helmen van het peloton Grüne Polizei dat in lange wollen mantels uit zijn omsingeling tevoorschijn kwam. Ze ontlaadden hun machinepistolen en verzamelden zich rond hun officier. Die telde zijn mannen en liet de hospitaalsoldaat een schotwond aan een arm verbinden. Er klonk een ritseling tussen de tabaksplanten van een nabijgelegen tuin, maar in de duisternis sloeg niemand er acht op.

Binnen hadden de twee Nederlandse wachtmeesters van de staatspolitie eveneens hun pistolen weggestoken en waren begonnen met het leegtrekken van kasten en oplichten van matrassen. Ze sloegen geen enkele plek in het huis over. Opdrachten van hun Duitse chef werden altijd direct en nauwgezet uitgevoerd. Het waren broers, jonge twintigers, beiden opgegroeid in een NSB-gezin in Haarlem, maar via omzwervingen nu in vaste dienst bij de Groningse Sicherheitsdienst. De aan flarden geschoten verduisteringsgordijnen wiegden zachtjes heen en weer en de geur van kruitdamp vulde het huis van onder tot boven. In de woonkamer moesten ze een paar keer over drie dode lichamen heen stappen. Het waren jongemannen van hun eigen leeftijd en ze lagen half over elkaar heen op de vloer, in het gelige licht van de hanglamp aan het plafond. Blond haar, rood haar en zwart haar, plakkerig van het bloed. Alle drie afgemaakt met een nekschot.

De plaats van handeling werd in de volksmond Klein Rusland genoemd. Een achterafgelegen blokje huurwoningen bestemd voor de armlastigen van de gemeente Oldekerk. Klein Rusland vormde door zijn ligging een soort van vrijstaatje, en dat was niet zo raar. De bevolking die in deze Groningse landstreek buiten de dorpskernen woonde, stond niet bepaald bekend om haar vanzelfsprekende acceptatie van orde en gezag. Al snel ging het gerucht dat het bij deze vier slachtoffers van de Sicherheitsdienst om de Bende van Oldekerk ging, een naar verluidt woest gezelschap van tot de tanden gewapende landwachters en gedeserteerde SS’ers, dat de regio Oldekerk sinds de zomer van 1944 had geplaagd met inbraken, huiszoekingen en inbeslagnames. En inderdaad, na het bloedbad keerde de rust in de regio Oldekerk terug.

De afwikkeling van het incident door de marechaussee van Grootegast en het gemeentebestuur van Oldekerk was even snel als obscuur. De impact van de gebeurtenis was, behalve voor de nabestaanden en direct betrokkenen, niet erg groot. Lijken werden begraven, bloedplassen geschrobd, kapotte vensters dichtgetimmerd en binnen korte tijd herinnerde niets of niemand meer aan hetgeen zich die fatale avond te Klein Rusland had voorgedaan. Voor wat betreft daders en slachtoffers waren de meningen van de autoriteiten onverdeeld: boontje komt om zijn loontje. Maar de realiteit was weerbarstiger en vele malen complexer. Er waren talloze factoren van invloed geweest in de opmaat naar deze fatale avond. Sociale context, menselijke karakters, invloed van derden van buiten de streek, religieuze achtergrond, opvoeding en streekcultuur. En om de aanloop naar de gebeurtenissen van 6 oktober 1944 echt goed te kunnen begrijpen moeten we terug in de tijd...

Noten

1 | Het teken van het beest, IJje Wijkstra en de geschiedenis van de viervoudige politiemoord, 18 januari 1929, Libbe Henstra, uitgeverij Bert Bakker, 2012.
2 | De officiële benaming is Scholtenhuis, maar in de volksmond sprak men van Scholtenshuis. De laatste versie wordt in de tekst alleen in quotes gebruikt.

Hoofdstuk 2 – ‘Broeder Schriemer, daar geeft men ons geld niet aan uit’
[1907–1929]

In 1811 verklaarde Hendrik Oenes, wonende in de Noorder Drachten, dat hij de naam Schriemer wilde behouden als familienaam. Dik honderd jaar later vond men Schriemers door heel Friesland en Groningen, van Wymbritseradeel tot aan stad Groningen. Een opmerkelijke naam, want Schriemer betekent in het Fries huilebalk. Of, vanwege de vele overeenkomsten tussen het Fries en het Engels, screamer. Een scheldnaam, niet echt een naam om trots op te zijn zou je zeggen. Was Hendrik Oenes echt een huilebalk geweest, dan had hij die familienaam vast niet gekozen. Waarschijnlijk is er een meer praktische reden voor zijn naamkeuze geweest. Misschien had hij, of zijn voorvader, een oogaandoening gehad, of ventte hij met uien langs de huizen.

Ook in het Westerkwartier kwam de naam Schriemer voor. Mijn overgrootvader Jan Schriemer werd geboren op 25 maart 1884 in Niezijl, gemeente Grijpskerk, als de zoon van de landarbeider, boerenknecht en later koopman Hinne Schriemer, geboren in Surhuizum in 1845, overleden te Niezijl in 1919. Zijn moeder was Maartje van de Weg, geboren in Buitenpost in het jaar 1853, overleden te Niezijl in 1934. Net als zijn vader Hinne was Jan Schriemer landarbeider van beroep. Jan trouwde op 25 mei 1907 in Grijpskerk met Geertje van der Heide, die op 21 juli 1885 in Doezum was geboren. Geertje van der Heide was een vrouw met een zeer sterk karakter. Liefdevol, maar ook streng maar rechtvaardig. Een kordate moeder die de broodnodige structuur bood aan de kinderen van haar grote gezin. Haar wil was wet.

Jan Schriemer en Geertje Schriemer-Van der Heide, het gelaat van Jan Schriemer werd ooit geretoucheerd vanwege waterschade aan de foto.

Zijn beroep deed Jan Schriemer in zijn jonge jaren regelmatig van boerenbedrijf, en dus van woonplaats wisselen. Na hun huwelijk woonden de jonge echtelieden in Grijpskerk. Daar werden Dirkje (10 augustus 1907), Hinne (3 oktober 1908) en Beentje (30 maart 1910) geboren. Op 22 juni 1910 werden ze uitgeschreven naar de gemeente Marum. Op 14 september 1911 werd Sietse geboren in Tolbert, gemeente Leek. Daarna vestigde het gezin zich in Zuidhorn, waar Oene (18 augustus 1914) en Jan (20 oktober 1915) geboren werden. Twee jaar later, op 9 oktober 1917, werd Maaike geboren in Tolbert, gemeente Leek. Kort daarop kwam het gezin in de gemeente Oldekerk terecht. Tot augustus 1923 woonde de familie Jan Schriemer te Niekerk B155, in een woning aan het Niekerkerdiep even ten westen van het dorpje Briltil, waar Jan Schriemer voor een boer werkte. Zoon Geert, mijn opa en naamgever, werd daar op 30 oktober 1920 geboren terwijl het buiten stevig vroor en de kinderen van het gezin tegenover het huis op het Niekerkerdiep schaatsten. Op 3 mei 1922 werd, eveneens aan het Niekerkerdiep, zoon Jochem geboren.

Op 14 augustus 1923 was het gezin Schriemer verhuisd naar Niekerk B62C, een diaconiewoning die eigendom was van de gereformeerde kerk en die werd verhuurd aan minder bedeelde leden van de kerkgemeente. Hier aan de Smidshornerweg, tegenover de gemeentelijke begraafplaats te Niekerk, stonden drie diaconiewoningen: de woningen B62A, B62B en B62C. De woning van Jan en Geertje Schriemer was de meest linker en stond pal naast de smederij van Hoving. In Niekerk was op 15 januari 1925 de tweeling Sjouktje en Hiltje geboren en ten slotte op 17 september 1926 de jongste dochter Henke.

Gezin Jan en Geertje Schriemer te Niekerk, omstreeks 1928

Jan Schriemer was verbonden aan de Oldekerker Begrafenisvereniging. Hij verzorgde de overledenen, maakte hun graf gereed en leidde de uitvaartprocessie. Als armlastig gezin kreeg de familie Schriemer haar financiële ondersteuning voornamelijk van het Burgerlijk Armbestuur en van de diaconie van de gereformeerde kerk. Nu kocht Jan Schriemer iedere zaterdag voor een dubbeltje een Karel 1-sigaar bij de Oldekerker barbier, wiens zaak fungeerde als een belangrijke sociale ontmoetingsplaats in Oldekerk. Deze sigaar was zijn wekelijkse verzetje, waar hij dagenlang naar uitkeek. Maar de gereformeerde kerkenraad dacht daar heel anders over. Toen ze van deze periodieke uitspatting van decadentie vernomen hadden, spraken ze hem er terstond vermanend op aan: ‘Luister broeder Schriemer, daar geeft men ons dure geld dus niet aan uit!’

De familie Schriemer stemde altijd trouw op de Anti-Revolutionaire Partij (ARP). Kerk en politieke kleur waren onlosmakelijk met elkaar verbonden. Op een dag besloot Jans echtgenote Geertje Schriemer-van der Heide echter van gedachten te veranderen. Omdat ze slecht ter been was vanwege een versleten heupgewricht, werd ze door een vriendelijke heer van de gereformeerde kerk met diens automobiel van huis opgehaald en naar het stemlokaal gebracht. De man tikte zijn hoed en hielp haar naar binnen. Maar Geertje stemde deze keer geen ARP. Haar keuze was gevallen op de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) van Willem Albarda en de vriendelijke heer van de gereformeerde kerk had dat ontdekt. Zonder een woord te zeggen stapte het nu ineens wat minder vriendelijke heerschap in zijn fraaie automobiel, gaf verkwistend gas en tufte weg, Geertje Schriemer en het stemlokaal in een verbaasde rookwolk achterlatend. Ze moest zelf maar zien hoe ze weer thuis kwam. Er zou decennia later nog binnen de familie over het verhaal worden gesproken. Jan Schriemer werkte al zijn hele leven als landarbeider, voornamelijk in de zomer. In de winter werkte Jan vaak als takkenbossen- en bezembinder. Wanneer er ’s zomers geen werk voor hem was, bood de Oldekerker Werkverschaffing, opgericht in 1862, een oplossing en ging hij aan de slag in de petgaten bij de vervening, of als keienklopper voor wegenaanleg. Armenzorg was in de gemeente Oldekerk toentertijd goed voor elkaar. Het Nieuwsblad van het Noorden vermeldde op 6 november 1930:

Weinig werkeloosheid en armenzorg

Oldekerk staat er wat de werkeloosheid betreft niet slecht voor. Er heerscht hier weinig werkeloosheid, zei de burgemeester. Twintig werkeloozen is al heel veel. Hoewel de gemeente aangesloten is bij de N.V. Ontginningsmaatschappij kan zij meestal zelf wel voor de menschen zorgen. Over het algemeen woont hier een arbeidersbevolking, die graag wil en ook goed kan werken. De arbeiders zijn niet kieskeurig en pakken aan wat ze kunnen krijgen. De meesten hunner hebben een eigen tuin en houden kippen of een schaap, sommigen zelfs een of twee koeien. Velen werken in fabrieken buiten de gemeente zoals de Melkfabriek te Briltil of Stroocartonfabriek te Hoogkerk. Ook de Armenzorg vraagt van de gemeente geen groote uitgaven, n.l. ongeveer f 3000,- per jaar. De kerkelijke armenzorg is hier goed geregeld.

De lintdorpen Faan, Niekerk en Oldekerk vormden in die jaren samen de kleine gemeente Oldekerk van 2169 hectare, 1013 mannen, 973 vrouwen, een openbare school, een christelijke school, een lagere landbouwschool, een christelijk gereformeerde kerk (Oldekerk) en een Nederlands hervormde kerk (Niekerk). Het kleine gemeentehuis stond in Niekerk en werd in het Nieuwsblad van het Noorden omschreven als ‘eenvoudig van uiterlijk, maar praktisch en keurig ingericht.’ In de gemeente Oldekerk werd (en wordt) het Westerkwartiers dialect gesproken, een overgangsdialect tussen het Friese en Groningse taalgebied. Tot maart 1939 was Hermannus Hazenberg (ARP) burgemeester van Oldekerk geweest. Hazenberg, geboren te Briltil, voormalig steenfabrikant en wethouder te Hoogkerk, was in 1927 aangetreden. In 1939 werd hij afgelost door de jonge jurist mr. Martinus Ritzema (ARP), die in 1910 in Leens was geboren. Ritzema weigerde met de bezetter mee te werken en nam daarom in mei 1942 ontslag. Hij werd verzekeringsagent en belastingconsulent en ging in het verzet, waar hij actief was voor de Ordedienst, de Landelijke Organisatie, afdeling Oldekerk en de Binnenlandse Strijdkrachten. In oktober 1944 moest hij onderduiken, werd gearresteerd en zou op 10 april 1945 met negen anderen te Bakkeveen door de Sicherheitsdienst van het Scholtenhuis worden doodgeschoten. Martinus Ritzema was in 1942 vervangen door NSB-burgemeester en landbouwer Stephanus Hendrik Louwe Woldringh, geboren 1889 te Zoutkamp en nu woonachtig onder Oldehove. In 1944 werd Woldringh tevens waarnemend burgemeester van Zuidhorn. Zijn zoon Sebo was als SS-Rottenführer gesneuveld aan het oostfront. Stephanus Woldringh, kringleider en opperkwartierschout der NSB, zou met de bevrijding van Oldekerk in april 1945 door de Binnenlandse Strijdkrachten worden gearresteerd en door het Militair Gezag worden afgezet.

Gemeentehuis gem. Oldekerk te Niekerk, eind jaren ‘30.

Het gezin van gemeenteveldwachter Haatje Gorter.

Het gezag werd in de gemeente Oldekerk vertegenwoordigd door de gemeenteveldwachters. Dit waren wachtmeester Elzinga van de politiepost Oldekerk en wachtmeester Haatje ‘Oatje’ Gorter (1892-1980) van de politiepost Niekerk. Elzinga vertrok in maart 1943 maar werd niet vervangen. Haatje Gorter was geboren te Hoogkerk, diende van 1915 tot 1917 bij de marechaussee en was daarna enige tijd agent van politie te Groningen. In juli 1920 werd hij aangesteld als gemeenteveldwachter in de gemeente Oldekerk, tevens gemeentebode. Een echte vertegenwoordiger van de sterke arm der wet was hij in de gemeente Oldekerk niet. Daarvoor was hij te goedaardig. Gorter was dan misschien niet van het type ijzeren wetsdienaar, hij was een geziene man die zich verdienstelijk kweet van zijn politietaak. Melkrijder Jacob Wegman (1931), zoon van de Faner caféhouder Jan Wegman: ‘Oatje Gorter, die had een merkwaardig stopwoordje. Elke zin die hij sprak werd steevast gevolgd door de vraag: “Zie je wel... hè?” Alsof hij altijd bevestiging zocht of je wel begreep wat hij had gezegd.’ In de oorlog stond Haatje Gorter aan de goede kant. Wanneer hij de opdracht kreeg van de autoriteiten om onderduikers, illegalen of deserteurs op te halen. ging hij altijd naar de voordeur. Wanneer de vrouw des huizes vervolgens de deur opende, had de gezochte persoon een kans om via de achterdeur te ontsnappen. Gemeenteraadslid van Oldekerk K. Bouma: ‘De soepele houding van de politie heeft in de oorlog veel ellende voorkomen.’¹

De gemeenteveldwachterswoning van wachtmeester Haatje Gorter, Niekerk.

Het Woord

Politiek gezien waren er weinig tegenstellingen tussen de dorpen Oldekerk, Niekerk en Faan. De uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen van 1939 waren voor de gemeente Oldekerk als volgt:²

• | Totaal aantal uitgebrachte geldige stemmen: 932;
• | Anti-Revolutionaire Partij (ARP): 554 (grootste partij met 59,4%);
• | Liberale Staatspartij (LSP, ‘de Vrijheidsbond’): 291;
• | Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP): 97.

Op de Christelijk-Historische Unie (CHU), Communistische Partij Nederland (CPN), de Revolutionair-Socialistische Arbeiderspartij (RSAP) of de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) werd volgens het overzicht niet gestemd. De bevolking van Oldekerk was dan ook niet communistisch of socialistisch ingesteld, zoals men dat even verderop richting de Friese grens wél zag.

De volksaard van de Oldekerkers werd vooral ingegeven door de protestants-christelijke geloofsovertuiging. Het dorp Niekerk was een bolwerk van hervormden, het dorp Oldekerk van gereformeerden, de zogenaamde christelijk afgescheiden gemeente.³ Rooms-katholieken woonden er toentertijd niet in de gemeente Oldekerk, andere protestantse gezindten kwamen slechts mondjesmaat voor. De hervormde kinderen van Niekerk en de gereformeerde kinderen van Oldekerk scholden elkaar uit op weg naar school of vochten zelfs met elkaar. In de gereformeerde overtuiging van de ‘afgescheidenen’ zat een sterk anarchistisch element, namelijk dat van God boven staat, naast gehoorzaamheid aan het gezag. In 1834 hadden de afgescheidenen zich losgemaakt van de Nederlandse Hervormde Kerk en een eigen gereformeerde kerk gevormd. Ze waren ertegen dat de hervormde kerk alsmaar vrijer omging met Gods woord in de Bijbel. Ook waren de afgescheidenen van mening dat het staatshoofd en de staat zich veel te veel met hen bemoeiden. De kerk hoorde voorop te staan en Gods wil beschikte. Toen in 1944 de vrijgemaakt gereformeerde kerk ontstond, stapte een enkeling daarnaar over, maar tot een echte kerkscheiding kwam het in het gereformeerde Oldekerk niet.

Christelijke Lagere School Rehoboth Oldekerk, circa 1932, Henke Schriemer, de tweeling Sjouktje en Hiltje Schriemer, rechtsonder Jochem Schriemer.

Het calvinistische gedachtegoed werd beheerst door de stelling dat ieder mens in zonde geboren was en dat het lot van eenieder al was voorbeschikt.⁴ Je ging naar de hemel of je ging naar de hel. Het was in de bezettingstijd voor sommige schijnheiligen dan ook geen enkel bezwaar om voor de buitenkant godvrezend, rein, monogaam en oppassend te leven en het Woord te verkondigen, en tegelijkertijd een loopje te nemen met de tien geboden. Arme zondaren konden daar immers niets aan doen? Alles was immers al lang van tevoren onveranderlijk en noodzakelijk vastgelegd door God.⁵ Met de menselijke wil had dat volgens het calvinisme niets van doen.

Met circa achthonderd leden speelde de gereformeerde kerk een zeer belangrijke rol in de gemeente Oldekerk. Het was de plek waar alle sociale bevolkingslagen met elkaar in contact kwamen. Tijdens de bezetting was de bevlogen dominee Jacob van der Sluis (1892-1957) de predikant. Dominee Van der Sluis was een felle antinazi en schroomde niet om dit van de kansel te preken.⁶ Jan Schriemer was een godvrezend man, die als ouderling iedere zondag vooraan in de gereformeerde kerk in Oldekerk te vinden was. En zo voedde hij zijn kinderen ook op: in de strenge gereformeerde geloofsleer. Het lidmaatschap van de gereformeerde kerk, van de gereformeerde jongelingsvereniging en wekelijks kerkbezoek waren daaraan onlosmakelijk verbonden. De diaconie van de gereformeerde kerk ondersteunde op haar beurt de armlastige familie Schriemer.

De gereformeerde kerk te Oldekerk.

Noten

1 | CABR 71627 (BG Gron. 413); CABR 91761 (PRA Groningen G-1512), contra Wieger Beukema.
2 | www.cbs.nl, gemeenteraadsverkiezingen 1931-1939.
3 | Duizend jaar Oldekerk, Pieter Luinstra, uitgeverij Lykele Jansma, 1980.
4 | Predestinatie: Gods besluit tot schepping en onderhoud van de schepping; ook de bestemming van ieder mens en de daarmee samenhangende uitverkiezing (historieknet.nl).
5 | Determinisme: alles wat gebeurt is van tevoren onveranderlijk en noodzakelijk vastgelegd door God (historieknet.nl).
6 | Duizend jaar Oldekerk, Pieter Luinstra, uitgeverij Lykele Jansma,1980.

Hoofdstuk 3 – ‘Ze noemden het Klein Rusland, omdat daar altijd zo gevochten werd’
[1929-1943]

Vrijbuiters

De economische crisisjaren 1929-1939 raakten het arbeidersgezin van Jan Schriemer, net als zovelen, hard. Het gezin kwam volledig ten laste van de kerk en het Burgerlijk Armbestuur. Om onbekende redenen moest het gezin op 1 juni 1929 de diaconiewoning in Niekerk verlaten. Misschien kon Jan de huur niet meer opbrengen, werd de woning verkocht of had het kerkbestuur de woning aan een andere armlastige huurder toegewezen. Het gezin verhuisde naar een piepkleine gemeentelijke huurwoning te Faan, bestemd voor de armste gezinnen van de gemeente. ‘Op ’t Foan,’, zo noemden de inwoners het zelf. Faan was in de middeleeuwen van Niekerk afgescheiden en een zelfstandig kerspel (kerkdorp) geworden. De inmiddels volledig verdwenen oude dorpskern van Faan had destijds gelegen op een stuk zandgrond langs een kruispunt van wegen. Het had in die tijd nog tot Friesland behoord en de naam was het oud-Friese woord voor veen: faen. Nog in de negentiende eeuw had Faan voor een groot deel uit bossen bestaan, met vele lommerrijke lanen en singels, die in schoonheid niet onderdeden voor het landgoed Nienoord in het nabijgelegen Leek. Hier stonden ook de kerk met kerkhof en de borg Bijma, waar de grietman – de rechter, notaris en burgemeester – van de grietenij Oosterdeel-Langewold had gewoond.

De bekendste grietman was Rudolph de Mepsche geweest. Bijgenaamd ‘de Beul van ’t Faan’ werd hij berucht om de martelingen en moorden die landelijk bekend zouden komen te staan als de Faansche Gruwelen. In 1731 had De Mepsche een grote groep mannen laten arresteren op verdenking van homoseksuele betrekkingen. Middels pijnbank, rad en geslepen spijkers onder de nagels werden op de borg Bijma de bekentenissen afgedwongen die leidden tot verwurging, ophanging en verbranding van tweeëntwintig mannen tijdens een openbare executie in Zuidhorn. Daaronder enkele aanhangers van De Mepsches tegenstanders van het Huis Clant.

De grietenij, een voorloper van de gemeente, had in 1851 opgehouden te bestaan. In 1860 werd de borg Bijma afgebroken. Tot die tijd had de burgemeester van de gemeente Oldekerk op de borg gewoond. Begin twintigste eeuw was Faan al sterk ontluisterd. Een kerspel was het allang niet meer. De Faner bossen met hun lanen en singels, de kerk, het kerkhof en de borg Bijma waren verdwenen. De klei- en veengrond werd gebruikt als weiland.¹ Faan was eigenlijk alleen in naam nog een dorp. Alles wat er was overgebleven, was een weinigzeggend buurtschapje van ongeveer twintig woningen, aan de oostelijke buitenrand van de gemeente Oldekerk.

Huis Bijma te Faan.

Tegen een huurprijs van f 2,50 per maand betrok het gezin van Jan Schriemer de meest linker woning van het huizenblokje, dat onder de bevolking bekendstond als Klein Rusland. Deze twee dubbele woonhuisjes stonden niet direct aan de doorgaande weg, zoals de andere woningen te Faan, maar lagen weggestopt naar achteren. Klein Rusland was vanaf de weg niet te zien, maar lag ongeveer dertig meter achter het dubbele woonhuis A8 en A9 waarin de families Klaas Kuiper en Jannes Snip woonden. Jannes Snip deed zijn achternaam eer aan. Hij werkte weliswaar op de strokartonfabriek in Hoogkerk, maar was ook een fervent stroper en joeg vooral op gevogelte zoals eenden.

Het witte houten bruggetje naar de woning van Jannes Snip en Klaas Kuiper, waar op 6 oktober 1944 de overvalwagen van de SD halt hield. De chauffeur en bijrijder van het Ford-vrachtwagentje zijn onbekend. Het kenteken werd op 5-10-1935 uitgegeven aan de Coöperatieve Verbruiks- en Productievereniging Excelsior in Roden.

Voor de woning van Klaas Kuiper en Jannes Snip lag een sloot. Daarover lag een kleine witte houten brug om bij de woningen van Kuiper en Snip te komen. Om de vier woningen van Klein Rusland te bereiken lag rechts van de familie Snip een reed² die over een duiker in de sloot rechtstreeks naar achteren liep, langs kwekerij Pomona.

De voormalige reed van de Millinghaweg naar Klein Rusland anno 2019.

Het linker dubbele woonhuis, met de adressen Faan A10 en Faan A11, was eigendom van de gemeente Oldekerk. Het rechter dubbele woonhuis, Faan A12 en A13, was daarentegen eigendom van de Stichting Oldekerker Woningbouw. De twee dubbele woonhuizen leken op het eerste oog hetzelfde, maar er waren kleine verschillen. Zo hadden de gemeentewoningen een buitendeur aan de achterkant, die van de woningbouwvereniging een buitendeur aan de zijkant. Ook hadden de gemeentewoningen een enkele raampartij aan de voorzijde, de woningbouwwoningen een hadden dubbele.

Faan A12 en A13, eigendom van de Oldekerker Woningbouwvereniging, herkenbaar aan de dubbele raampartij, omstreeks 1930.

Van de gemeentewoningen A10 en A11 zijn geen bouwdocumenten bewaard gebleven, zodat niet bekend is wanneer ze precies zijn gebouwd. Maar voor de bouw van A12 en A13 deed de Stichting Oldekerker Woningbouw op 31 mei 1924 een vergunningaanvraag. Op 10 juni 1924 verleende de gemeentesecretaris van Oldekerk toestemming voor de bouw van een woning voor twee gezinnen op het perceel dat kadastraal bekendstond als sectie A, No. 19, onder de volgende voorwaarden:³‘Het gebouw te plaatsen in de door of vanwege de Burgemeester en Wethouders aan te geven rooiing. Onder de houten vloeren een laag geel zand ter dikte van 15 centimeter aan te brengen. De vuilwaterafvoer en de berging van fecaliën op nadere aanwijs of vanwege Burgemeester in te richten.’

Het waren kleine huisjes, zeker voor de grote gezinnen uit die tijd. De woonkamer had een afmeting van 4,35 meter bij 3,70 meter, daarnaast een slaapkamer van 1,80 meter breed waarin twee vaste bedden waren ingebouwd. De woonkamer lag iets hoger dan het achterhuis. Er was een kleine opstap. De woningen hadden maar één buitendeur, die aan de achterkant van de woning lag. Men stapte dan in een klein portaaltje van een vierkante meter met een deur naar het achterhuis en een deur naar de woonkamer. In het smalle achterhuis van 5,50 meter bij 1,20 meter bevonden zich een provisiekast en een steile houten trap naar de bovenetage. Op de bovenetage was een klein afgetimmerd kamertje met een raam in de zijgevel. De rest was open zolder, waar bedden stonden. Ergens rond 1941 was het kleine dakraampje aan de voorzijde vervangen door een dakkapel. Water kwam uit een regenbak van vijftienhonderd liter. De enige pomp met vers drinkwater stond naast de schuur van de familie Reitsema op Faan A6. Vader Hendrik Reitsema had deze pomp zelf geslagen en de gezinnen van Klein Rusland kwamen er vaak water halen. Achter iedere dubbele woning stond een houten schuur met een zandvloer. De Schriemers noemden hem de hut. Hierin bevond zich ook de houten plee. In de hut werden bunzings, ‘meert’n’ genoemd, in kooien gefokt, voor de verkoop van de huiden.⁴

Geert Schriemer voor de schuur met ‘meert’n’ op zijn schouder.

De mannelijke bewoners van Klein Rusland plasten tegen een schuine houten plank aan de buitenkant van de schuur. Plee en plank waterden af op de sloot achter de hut. Aan de voorzijde van de woningen van Klein Rusland lagen moestuinen waarmee de gezinnen zichzelf voor een deel konden onderhouden.

Luchtfoto van Faan op 26 december 1944.

Tijdens de oorlogsjaren woonden de volgende families te Faan:

• | Niekerk B146: familie Kornelis Beukema met thuiswonende zoon Wieger;
• | Faan A1: weduwe Martha Beukema-Togtema, moeder van Kornelis Beukema (Niekerk B146);
• | Faan A2: familie Wilke Meijer;
• | Faan A3: familie Roelf van der Veen;
• | Faan A4: weduwe Antje Melessen-Drenth;
• | Faan A5: weduwe Lubberdina Hummel-Melessen;
• | Faan A6: familie Hendrik Reitsema;
• | Faan A7: familie Pieter Jan Bakker;
• | Faan A8: familie Klaas Kuiper;
• | Faan A9: familie Jannes Snip;
• | Faan A10: familie Jan Schriemer;
• | Faan A11: familie Sietze Adema;
• | Faan A12: familie Jan Jansen;
• | Faan A13: familie Hendrik Tjoelker, daarna Willem Bos die naar Haarlem vertrok en ten slotte familie Klaas van der Heide;
• | Faan A14: groenten- en fruitkwekerij Pomona (familie Sijtse Stob);
• | Faan A15: Hendrik van Dijk (1875) met dochter en schoonzoon Johannes Couperus;
• | Faan A15a: familie Ekke Reitsema (woonden eerder op Faan A9);
• | Faan A16: familie Jan Staal;
• | Faan A17: familie Jan Cruiming;
• | Faan A17a: familie Albert en Fokje Hummel;
• | Faan A17b: Rinse Noordhof (waarschijnlijk bij Hummel);
• | Faan A18: onbekend;
• | Faan A19: familie Willem Bijlsma tot mei 1939, daarna onbekend;
• | Faan A20: familie Geert Kits;
• | Faan A21: café Jan Wegman;
• | Faan A22: familie Jan Togtema;
• | Faan A40: familie Harke Vogelzang (voormalige Faner tolhuis);
• | Faan A41: Zandhuuske, arbeiderswoning van boerderij Bijma, eigenaar Willem Togtema.⁵

Oktoberrevolutie

Even ten zuiden van Klein Rusland langs de Fanerweg stond de boerderij Bijma van boer Willem Togtema. Aan de oostkant grensden de woningen aan de groenten- en fruitkwekerij Pomona van Sijtse Stob waar ook boeldagen en veilingen van vee plaatsvonden. Aan de noordkant grensde Klein Rusland aan het Niekerkerdiep, waaraan van west naar oost de boerderijen stonden van G. Postma, Eise de Jong en Gerrit Datema. Op de driesprong naar Niekerk, Briltil en Leek stond tevens het huiskamercafé van Jan Wegman (Faan A21), waar de Faner families regelmatig over de vloer kwamen.

Driesprong te Faan met rechts Café Jan Wegman, links het oude tolhuis en op de achtergrond Klein Rusland.

Café Jan Wegman, Faan.