Colofon

© 2020 Denise van Dalen

Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

Omslagontwerp  247design
Auteursportret  Arend Radius
Omslagfoto’s  Denise van Dalen
Redactie  Astrid Werumeus Buning
Boekproductie en epub  LINE UP boek en media bv

ISBN boek 9789493170322
ISBN e-boek 9789493170339

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Bij aankomst in iedere nieuwe stad vindt de reiziger iets van zijn verleden terug waarvan hij niet meer wist dat hij het had: de vreemdheid van dat wat je niet meer bent of wat je niet meer bezit wacht je op het moment dat je vreemde en niet eerder bezeten plaatsen betreedt.

Uit: De onzichtbare steden, Italo Calvino (1981)

Inhoud

Omslag

Colofon

Deel I Startpunt Moskou

Rusland, het enigma

Iconen van Moskou

Een naakte ziener

Een bedelaar

De droom van Vladimir Oeljanov

De Sjtsjoekincollectie

Op weg naar Novosibirsk

In de trein

De grens tussen Europa en Azië

Deel II De stad in het midden: Novosibirsk

Nieuw-Siberië

Dromen van fietspaden

De bhagwan van Novosibirsk

In de trein naar Irkoetsk

Twee getemde beren

Deel III Het Parijs van Siberië: Irkoetsk

Land van eindeloze kou en wildernis

De eerste Russische Revolutie

Dorp van brandende kerken

Bellen met Poetin en proosten op de god Boergan

De Boerjaten

De nederzetting van Vladimir

De laatste halte

Een held op chique sokken

De Decembristen in Siberië

De trein naar Ulaanbaatar

Over the hills... And far away

Deel IV Door het oneindige land: Mongolië

De Rode Held

De stad en haar namen

Metropool van wegen en stenen

Het onvergetelijke leven van Dzjengis Khan

Het land van de grote Khan

De verloren zonen van Dzjengis Khan

Offeren voor de zekerheid

De nomadenfamilie

Het leven van nobele wilden

De Polaroidprinter

Over geiten; en kinderen die wodka verkopen

De laatste Bogd Khan

Over het trans-Mongolische spoor naar Peking

Een ode aan de Russische provodnitsa’s

Over de grens met China

Deel V Eindpunt: Peking

Van de regen in de drup

De dromen van Grote Broer

Afsluiting

Eindnoot

Dankwoord

Literatuur

Fotografie

De trans-Siberische spoorlijnroute.

Deel I Startpunt Moskou

Icoon van Basilius de Zalige.

Rusland, het enigma

Wanneer je met het vliegtuig over het platteland van Rusland vliegt, overkomt je als Nederlander iets eigenaardigs. Je ziet weilanden en akkers, wegen en watertjes zoals je die gewend bent, maar in plaats van de strakke, rechte blokken kronkelen de scheidingen in het Russische platteland in sierlijke, organische vormen; als bloembladeren. En dan plots lijkt het wel of die Nederlandse gewoonte om alles te ordenen, systematiseren en optimaliseren tot uiting komt in dat ene kleine, maar zo bekende beeld. De rechthoekige vormen die je vanuit het vliegtuig ziet.

Wat zegt dat dan over Rusland. Als het landschap daar zo natuurlijk, fantasierijk en romantisch kronkelt, is dat dan een weerspiegeling van de, ik ga er die beroemde en clichématige term toch bij halen: ‘Russische ziel’? Is de Russische ziel er dan een die niet alles wil beheersen, controleren en cultiveren? In Nederland, maar ook in Engeland, is de klassieke Russische roman altijd een bijna mystiek onderwerp van gesprek geweest. Dostojewski, Tsjechov, Toergenjev en Tolstoj hebben van begin af aan veel bewondering geoogst in West-Europa. Men sprak over de Russische ziel die in hun werken tot uiting kwam. Wat die Russische ziel is, heeft men nooit precies onder woorden kunnen brengen, voor zover ik weet. Het is iets wat moeilijk uit te leggen is; maar dat is ook juist haar wezen: duister, diepzinnig en mysterieus. Churchill noemde het ooit: ‘A riddle wrapped in an enigma.’ Een raadsel in een raadsel.

Bestaat de Russische ziel of is het een Westers verzinsel? Dostojewski verwoordt het vaak als volgt: het Westen probeert alles te verklaren en te rationaliseren; de uitingen van de menselijke geest worden daardoor slechts beschouwd als chemische processen; de Rus daarentegen heeft hogere gevoelens, spontaniteit, eer, geweten en moraal, die men met het verstand niet kan begrijpen. Bij Dostojewski komt dat ook prachtig naar voren in zijn hoofdpersonages, waartussen geen verstandig of gematigd mens te vinden is. Allemaal zijn het gekken, moordenaars en verslaafden. Toch hebben we duidelijk belangstelling voor de Rus en op de een of andere manier voelen we ons zelfs aan hem verwant. De droge, melancholieke en humoristische stijl van de romans van Tsjechov en Toergenjev, en het gestoorde en filosofische van Dostojewski lijken een weerslag van die mysterieuze, zo moeilijk definieerbare, Russische ziel.

Maar als de Russische ziel uit de tijd van Dostojewski echt bestond, dan is de volgende vraag of ze nog steeds bestaat. We gaan het tijdens deze reis uitzoeken. Mijn vriend Arend en ik starten ons avontuur in Moskou. We reizen over de beroemde trans-Siberische spoorlijn naar Novosibirsk, Irkoetsk en eindigen in Rusland bij het Baikalmeer. Na Siberië reizen we verder over de trans-Mongolische spoorlijn naar Mongolië, waar we met een auto door het binnenland reizen en eindigen in China. Onze laatste halte wordt Peking.

De trans-Siberische spoorlijn is beroemd vanwege het feit dat hij met zijn 9289 km de langste spoorlijn ter wereld is. De aanleg startte in 1870 in het Oeralgebergte. Daarvoor had Rusland slechts twee andere spoorlijnen: één tussen Sint-Petersburg en Moskou (1851) en een privélijn van tsaar Nicolaas I tussen Petersburg en zijn buitenverblijf in Tsarkoje Selo. Dat Vladivostok, vanuit Moskou gezien het eindpunt van de huidige trans-Siberische spoorlijn, in 1872 een belangrijke marinehaven werd, versterkte de wens van tsaar Alexander III om het traject te voltooien. Alexander stelde zijn zoon Nicolaas II aan om te beginnen aan een spoorlijn door Siberië.

De bouw van de trans-Siberische spoorlijn begon in 1891 onder zeer zware omstandigheden; met strenge vorst in de winters, hevige regen in de lentes en een gebrek aan al dan niet gezonde arbeiders. Desondanks opende Nikolaas II de spoorlijn in 1916, een kleine twee jaar voordat hij het leven zou laten in Jekaterinburg, waar de bolsjewieken hem en zijn familieleden doodden. Arend en ik reizen de overblijfselen na van de bewogen geschiedenis van de voormalige Sovjet-Unie en het oude Russische, Mongoolse en Chinese Keizerrijk. We gaan op zoek naar de verhalen en personen achter het raadselachtige Rusland, Mongolië en China: drie landen, die zich in ongeveer dezelfde periode van hun keizers hebben ontdaan.

Iconen van Moskou

Het is vroeg in de morgen en een kille wind waait over het Rode Plein. De eerste toeristen slenteren onder de dramatisch voorbijglijdende wolken door, die het decor vormen van een spectaculair architectonisch panorama. Aan de noordzijde prijkt het Nationaal Historisch Museum, waarvan de wijnrode muren lijken te smeulen in de zon. De zilveren dakpannen schitteren, schijnbaar ongezien, op de spitse torens. De toerist heeft het de rug toegekeerd. Iedereen wil een foto van de Sint-Basiliuskathedraal, die aan de overkant koket haar kleurrijke koepels de lucht in priemt. Dit is hét icoon van Rusland. Het is te zien op alle T-shirts, mokken, ansichtkaarten en reisboekjes.

We zijn hier vanuit ons hotel gekomen met de metro. Het hotel ligt in het noordwesten van de stad, in een jarenvijftigwijk met Sovjetappartementen. De straten zijn breed opgezet en de flats zijn als blokkendozen naast elkaar gestapeld, maar de vele bomen en de roestbruine stenen geven het geheel een bepaalde charme. De metro ligt vlakbij. In Moskou ligt de metro altijd dichtbij. Met meer dan negen miljoen passagiers per werkdag is het Moskouse metronetwerk een van de meest intensief gebruikte metronetwerken wereldwijd. Tussen 1935, het jaar waarin het werd geopend, en 2012 is de lengte uitgebreid van 11 naar 313 kilometer. Inmiddels zijn er tweehonderd metrostations, waarvan de meeste bekendstaan om hun bijzondere architectuur.

Misschien is het feit dat burgers in Moskou goed en goedkoop kunnen reizen wel een van de weinige nog steeds duidelijk zichtbare successen van de Sovjet-Unie. De stations waren een van de meest extravagante architecturale projecten uit Stalins regeerperiode. Deze ‘paleizen voor het volk’ moesten de burger het gevoel geven dat hij een stralende toekomst tegemoet zou treden. De stations uit Stalins periode zijn het meest versierd: elk in een socialistisch-realistische stijl, met veel marmer, kroonluchters, brons en glas-in-lood. De stations die na Stalins dood openden, hebben een veel eenvoudigere decoratie, maar zijn eveneens erg mooi.

Tijdens onze reis door de ondergrondsen kijken we onze ogen uit. We reizen van Okroezjnaja via Fonvizinskaya en Maryina Roschcha. Bij Dostojewskaya stappen we alleen even uit om het station te bewonderen. We lopen via de trap naar boven en weer naar beneden, om zo de silhouetten, die in het marmer aan de muren zijn aangebracht, te kunnen volgen. Het stellen personages voor uit Misdaad en Straf, het verhaal over een student die denkt weg te komen met een tweevoudige moord. De beroemdste scènes uit deze roman zijn in somber grijs en zwart verwerkt in de pilaren. Daarna reizen we verder, waarna we op de metrokaart steeds meer andere namen beginnen te herkennen: Kievskaya, naar de stad die tijdens de middeleeuwen de hoofdstad van het Russische Rijk was; Tjechovskaya; Gogolskaya en uiteindelijk Ploshchad Revolyutsii: het plein van de revolutie.

Dit laatste station komt uit bij het Rode Plein en het Kremlin, die samen het hart van de stad vormen. Ook de omgevende straten staan vol met kerken en oude architectuur. Het Kremlin wordt afgeschermd door een muur van 2,25 kilometer lang, met aan de oostzijde van de muur het Rode Plein erbuiten. Ik verbaas me over de soldaten. Ze zijn lang, bleek en blond; het schijnen me magere en jonge kopieën van president Poetin. Ik betrap mezelf erop dat ik had verwacht dat ze grof en onredelijk zouden zijn. Maar ze zijn rustig en vriendelijker dan ik had gedacht. Wanneer ik met mijn rugzakje door de beveiliging van het Kremlin loop, zie ik de militair achter het poortje zijn mond open doen om te spreken. Terwijl ik onder het poortje doorloop, vraagt hij:

‘Where you from?’

Hij vraagt het met een stralend gezicht. Waarschijnlijk omdat hij het kan: communiceren met buitenlanders. Hij spreekt Engels, iets wat de meeste Russen amper kunnen, omdat het onderwijs op Russische scholen wat dat betreft zo slecht is. Wanneer ik antwoord dat ik uit Nederland kom, knikt hij tevreden en zonder gefouilleerd te worden loop ik verder.

Was dat discriminatie of beveiligen ze in Rusland alleen voor de schijn? Ik vraag het me af terwijl ik de brug over loop die me via de Drievuldigheidstoren het oude fort inleidt. Binnen de muren van het centrum van Ruslands macht zien we enorme overheidsgebouwen, verschillende witte kathedralen met gouden koepels en een enorm plein waarover niemand mag lopen. Geblindeerde auto’s rijden af en aan. Onder de witte torens lopen mannen in lange zwarte habijten, die tot Arends verbeelding spreken en die hij lachend fotografeert.

Terwijl we richting de eerste bezienswaardigheden lopen, marcheert een groep militairen voorbij. Op dat moment zegt iemand naast ons iets wat me doet denken aan antwoorden die ik altijd opschreef in vriendenboekjes:

‘Dat zijn heel hoge militairen. Maar wanneer er officiële plechtigheden zijn, mogen alleen de lange blonde jongens met blauwe ogen op het podium staan.’

Haar: blond. Ogen: blauw. Lengte: oké, sinds de kleuterklas ben ik niet meer de langste van mijn leeftijd geweest. Ik lach. Ongemakkelijk. Plots voelt het alsof ik ergens bij betrokken ben geraakt, waar ik niets mee te maken wil hebben.

Een naakte ziener

Na het Kremlin brengen we een bezoek aan de kleurrijke en sprookjesachtige Sint-Basiliuskathedraal, die ook wel de Kathedraal van de Voorbede van de Moeder Gods op de Greppel wordt genoemd. Deze laatste naam verwijst naar een uitgebreid gevierd christelijk-orthodox feest. Het gaat terug op een gebeurtenis rond 910 in de Blachernaepaleiskerk, vlak bij Byzantion (het huidige Istanboel), waar de Moeder Gods tijdens een kerkdienst boven de gelovigen verscheen en, bij wijze van bescherming, alle aanwezigen met haar sluier bedekte.

Officieus is de Voorbede van de Moeder Gods vernoemd naar Basilius de Zalige, die in de negende kapel begraven ligt. Sint-Basilius (1462-1557) was een ziener, die schijnbaar spiernaakt en op blote voeten door de straten van Moskou heeft gezworven. Hij leefde als clochard en stal van de rijken om de armen te voeden. Aan Basilius wordt het voorspellen van een grote brand toegeschreven, waarmee hij de Moskovieten veel groter leed bespaard zou hebben. Ook berispte hij tsaar Ivan IV (de Verschrikkelijke), omdat deze niet als een goede christen leefde en niet omzag naar de armen. En de tsaar, die waarschijnlijk iedere andere stelende naaktloper de brandstapel op had gestuurd, luisterde met ontzag naar Basilius. Hij zou later zelfs zijn kistdrager worden.

De bouw van de Sint-Basiliuskathedraal startte in 1555. Tsaar Ivan IV had met succes Kazan overmeesterd en wilde als teken van dank vlak bij het Kremlin een kathedraal opdragen aan de Beschermende Sluier van de Moeder Gods. De bouw van deze in eerste instantie witte kathedraal met gouden koepels duurde tot 1561. Onder de heerschappij van Ivan IV kreeg Moskou de bijnaam de ‘goud gekoepelde stad’. Maar doordat een brand de torens van de Sint-Basilius in 1583 verzwolg, moest men deze gouden koepels vervangen. De kathedraal kreeg de kleurrijke geribbelde koepels waar zij nu zo bekend om is.

Het is niet druk in de kathedraal. Waarschijnlijk zijn de meeste toeristen tevreden met een foto van de buitenkant. Trouwens, foto’s mogen binnen niet eens gemaakt worden. Toch is het zeker de moeite het gebouw van binnen te bekijken. Op de begane grond lopen we door ruimtes die aan alle kanten schitteren door de vele muntjes, fresco’s en iconen die de wanden van boven tot beneden bedekken. Deze verdieping is de oudste van de kathedraal. De verdiepingen erboven zijn later gebouwd. De kern van de constructie bestaat uit een centrale voorspraakkapel met daaromheen acht kapellen, die elk een symbolische verwijzing vormen naar de acht aanvallen op Kazan. Samen vormen de vier grote koepels een kruis.

Omdat de kathedraal gedurende de eeuwen meerdere keren is gerestaureerd en aangepast, is elk deel uniek. Hoe meer trappen we beklimmen, hoe verder we terechtkomen in de zeventiende, achttiende en uiteindelijk negentiende eeuw. De kathedraal werd pas in 1905 voltooid, slechts twaalf jaar voor het uitbreken van de revolutie. De enige manier om de kerk aan de sloopwoede van de communisten te redden, was haar om te vormen tot een museum, iets wat veel Russische kerken hebben gedaan. Toch werd de kathedraal na de revolutie, officieel vanwege restauraties, gesloten tot 1997.

Er wordt weleens gezegd dat Russen grote vertellers zijn. Een van de verhalen die we oppikken, gaat over de architect van de Basiliuskathedraal, Postnik Jakolev (ook wel: Barma de Mompelaar). Men zegt dat Ivan de Verschrikkelijke na voltooiing van de kathedraal aan Postnik Jakolev vroeg of hij nog een mooier bouwwerk kon ontwerpen. Jakolev antwoordde dat hij dat kon. Daarop maakte de onverbiddelijke tsaar een kloek besluit. Ivan de Verschrikkelijke liet Jakolev onmiddellijk de ogen uitsteken, om er zo zeker van te zijn dat de Basiliuskathedraal voor eens en voor altijd de mooiste zou blijven.

Ik zou dit verhaal niet al te serieus nemen. De architect heeft later nog meer bouwwerken ontworpen.

Een bedelaar

Rondom het Rode Plein hebben we weinig tot geen dronkenlappen of zwervers gezien, en ondanks dat er regelmatig militairen rondlopen, is de sfeer in Moskou ontspannen en gemoedelijk. De straten zijn ontzettend schoon en de mensen vriendelijk. Sommigen lopen zelfs zo een kwartier met ons mee wanneer we hen de weg vragen. Pas wanneer we verder van het Rode Plein afraken, verandert het beeld een beetje: kleurrijke negentiende-eeuwse panden worden vervangen door blokkendozen en enorme stalinistische kantoren; de smalle straten worden brede wegen en de toeristen hebben plaatsgemaakt voor inwoners.

Wanneer we door een tunnel lopen, zien we aan het eind een bedelaar. Het is een oude vrouw, die met halftoegeknepen ogen en een sjaaltje om het hoofd haar hand ophoudt. Met een zachte stem vraagt ze om wat kleingeld. Niemand besteedt er aandacht aan. We lopen haar voorbij. Buiten kijken we op de kaart waar we heen willen gaan. Waarom ik haar geen geld gegeven heb, weet ik eigenlijk niet. Ik heb zelf genoeg om van rond te komen. Het gemiddelde inkomen in Rusland schijnt rond de 300 euro per maand te liggen; alles wat ik geef zou veel zijn voor deze mensen. Maar zoals zoveel mensen, geloof ik, heb ik geleerd dat je zwervers niet helpt door ze geld te geven. Ze vergokken het meteen nadat ze het krijgen. Of ze kopen er drugs van.

In Liverpool heb ik weleens een zwerver koekjes gegeven. Hij vroeg of ik geen geld bij me had. Ik denk aan de oude bedelende vrouw: in Moskou hebben we eigenlijk nog nauwelijks oude mensen gezien. In de metro stond iemand op voor een man van een jaar of vijftig. Dat doen we in Nederland amper voor iemand van zeventig. Ook al is de gemiddelde leeftijdsverwachting in Rusland de afgelopen jaren gestegen, de gemiddelde Rus wordt niet veel ouder dan 70 jaar (in 2017 lag de gemiddelde leeftijd op 72,6: een stuk lager dan in West-Europa). Voor mannen geldt dat zij gemiddeld 67,5 jaar oud worden, vrouwen worden iets ouder. Dat grote verschil is voornamelijk te wijten aan het beruchte gegeven dat Russische mannen te veel drinken, ook dronken achter het stuur kruipen, vaak roken en ongezond eten. Maar voor iedereen in Rusland geldt dat de zorg niet best is én behoorlijk prijzig is.

Daarnaast is er niet voor iedereen een goed pensioen. De pensioenleeftijd werd in 2018 voor mannen opgehoogd van 60 naar 65. Daardoor is de schatting dat veel mannen maar anderhalf jaar van hun pensioen kunnen genieten. Vrouwen hebben iets meer geluk: zij worden gemiddeld ouder en mogen vijf jaar eerder met pensioen. Veel Russen vrezen dat ze niet of nauwelijks van hun pensioen kunnen genieten. Ook is het pensioen vrij karig: de Rus krijgt gemiddeld omgerekend 200 euro per maand. Dat is zelfs in Rusland nauwelijks genoeg om van te leven. Ter illustratie: een gemiddeld huurappartement kost tussen de honderd en vijfhonderd euro per maand. Oude mensen komen, om meerdere redenen, regelmatig op straat te staan.

Arend en ik bedenken waar we een cocktail willen drinken. Aan de overkant van de weg zie ik verschillende hippe barretjes. Met verschillende hippe mannen en vrouwen. De oude vrouw van daarnet lijkt me helemaal geen verslaafde. Ik walg plots van mezelf en die hippe mannen en vrouwen in de barretjes. In mijn portemonnee graai ik naar wat kleingeld, wat roebels. En wetend dat ik het misschien wel doe om mezelf beter te voelen, voelend dat het hypocriet is, ren ik terug de tunnel in. Ze staat nog steeds aan de zijkant, smeekt aan de voorbijgangers, met haar hand nog steeds omhoog en haar ogen halfgesloten.

En terwijl zij daar nietsziend staat, leg ik voorzichtig honderdveertig roebel in haar hand, wat omgerekend nog geen twee euro is. Wanneer ze het voelt, gaat haar mond open; haar ogen worden groot en voor zich uit starend stamelt ze; roept ze dingen; maakt kleine buiginkjes en heft dan beide handen in de lucht en buigt weer, alsof ze me de hemel in prijst. Spontaan begin ik te huilen. Met mijn gezicht naar de grond gekeerd maak ik me uit de voeten. Ik schaam me. Ik weet niets van haar.

De droom van Vladimir Oeljanov

In vrijwel elke willekeurige Russische stad staan beelden van Lenin. Meestal op centrale plekken, zoals bij belangrijke overheidsgebouwen, stations, pleinen en parken, maar ook op rotondes en in grote straten. De uitvergrote versies van de kleine heetgebakerde leider poseren krachtig met hun mantels dramatisch wapperend in de wind en wenden hun blik op een oneindig uitgestrekte hemel. Waar Stalin kort na zijn dood in de poel der vergetelheid werd gedompeld, blijft Lenin in de openbare ruimte herinnerd in de vorm van pleinnamen, straatnamen, schilderijen en beelden.

Wanneer we de volgende dag weer starten op het Rode Plein, zien we dat daar zelfs een mausoleum voor de eerste leider van de Sovjet-Unie is gebouwd. Het is een roodgranieten piramide van vijf lagen en een plat dak, omringd door een klein parkje met zilversparren. Boven de gesloten ingang staat in rode letters ‘Lenin’ geschreven. Vladimir Iljitsj Lenin was de revolutionaire schuilnaam van Vladimir Iljitsj Oeljanov (1870-1924). De Britse schrijver H.G. Wells, die hem ooit heeft mogen interviewen, omschreef Lenin als een buitengewone politicus en grondlegger van het Russische communisme in zijn Russia in the shadows (1921). Vladimir Oeljanov, oftewel Lenin, heeft zijn gehele leven gewijd aan het verspreiden en implementeren van het socialistisch gedachtegoed in het tsaristisch Rusland, dat hij met de bolsjewieken omver wist te werpen en om te zetten in de beruchte Sovjet-Unie.

Vladimir Oeljanov groeide op in een gezin met zeven broers en zussen in Simbirsk, gelegen aan de West-Russische rivier de Wolga, 750 kilometer ten oosten van Moskou. Zijn vader en moeder hadden allebei een niet-Russische achtergrond en kwamen uit de armere lagere middenklasse, maar waren desalniettemin belezen en westers georiënteerde intellectuelen. Zijn ouders waren gefascineerd door westerse muziek en literatuur en Vladimir Oeljanovs favoriete boek, voordat hij de grote Russische klassiekers ging lezen, was De hut van Oom Tom (1852) van Harriet Beecher Stowe. De familie Oeljanov, hoewel zij niet rebelleerde, streefde naar politieke en sociale vrijheid en hoopte dat tsaar Alexander II, die beloofd had de bevolking meer invloed te geven, de Russische samenleving kon moderniseren naar Europees voorbeeld.

Vladimir Oeljanov schijnt al op jonge leeftijd te zijn opgevallen door zijn levenslustige, schrandere en charmante voorkomen. Hij las veel en graag en bleek een perfectionist in alles wat hij deed. Al vroeg stopte hij met het bespelen van de piano en het tekenen en schilderen, omdat het hem afhield van zijn studie. Vladimir had tot zijn veertiende jaar een redelijk gelukkige jeugd. Zijn oudere broer Alexandr was naar Sint-Petersburg verhuisd om daar aan de universiteit natuur- en wiskunde te studeren. De ambitieuze Alexandr haalde hoge cijfers en vertelde zijn ouders dat hij professor wilde worden. Maar in het geniep werd Alexandr stiekem lid van de gewelddadige revolutionairengroep Narodniki, die tsaar Alexander III uit de weg wilde ruimen. Toen een aanslag op de tsaar werd gepleegd, werd Alexandr Oeljanov als een van de verdachten veroordeeld tot de doodstraf. Op 8 mei 1887 werd Alexandr samen met de andere revolutionairen in de Sjlisselburg-gevangenis opgehangen. Vladimir Oeljanov zat op dat moment in het examenjaar van het gymnasium.

Er is veel onduidelijk over de vraag in hoeverre deze gebeurtenis het leven van Vladimir Oeljanov heeft beïnvloed. Lenin sloot zich na zijn studie rechten aan bij marxistische sociaaldemocraten en werd rond de eeuwwisseling voor een paar jaar verbannen naar Siberië. Sommige biografen menen dat de dood van zijn broer een langdurige wrok bij Vladimir had teweeggebracht en dat de revolutie van 1917 voor Oeljanov de ultieme vergeldingsactie was. Vanaf het moment dat Vladimir Oeljanov aan de macht komt als Vladimir Lenin tot aan het moment van zijn overlijden is weinig bekend over zijn gedachten of beweegredenen. Er is veel geknoeid met zijn brieven en aantekeningen, evenals met de biografieën die na zijn dood over hem zijn verschenen. In de Sovjet-Unie werd Lenin gemythologiseerd en in het Westen werd hij verguisd.

Lenin streefde zijn hele volwassen leven naar een gelijker en vrijer Rusland. Hij werd ervoor gevangen gezet en hij leefde jaren in ballingschap. Hier in Rusland kom je helaas ook niet te weten waarom Lenin zijn hele leven in dienst van de revolutie heeft gesteld. Hij wordt neergezet als een oude vader des vaderlands, die het gewone volk heeft geëmancipeerd en de tsaar heeft weggejaagd. Stalin heeft hem kort na zijn dood laten balsemen, zodat Lenin als een soort koning of heilige altijd voor het publiek te aanbidden blijft. Zijn nagedachtenis is verheven tot een mythe, de mythe dat na de Russische Revolutie van 1917 een vrij en democratisch Rusland is opgestaan. Lenin fungeert in die mythevorming als een soort God die de revolutie had gebracht, terwijl Stalin zichzelf naar voren heeft geschoven als de levende Jezus die het woord van Lenin verspreidde. Een sluwe techniek die Stalins naam aan die van Lenin verbond. Het verhulde dat er kort na Lenins dood een felle machtsstrijd ontstond over wie hem zou opvolgen. Stalin won die strijd, joeg zijn tegenstanders, waaronder Trotski, weg en heerste met ijzeren hand over de Sovjet-Unie. De mythevorming maskeert het feit dat na de dood van Lenin nieuwe dictators opstonden, waaronder Stalin en nu Poetin.

We sluiten aan in de rij voor het Leninmausoleum, die al bij het Nationaal Museum begint. Een klein uur schuifelen we langzaam richting de roodgranieten piramide. Direct na Lenins dood liet Stalin het mausoleum bouwen. Eerst, in 1924, als houten getrapte piramide en later, in 1930, als identiek stenen exemplaar. Jozef Stalin werd er zelf in 1953 ook te ruste gelegd, maar na de destalinisatie onder Nikita Chroesjtsjov werd zijn lichaam begin jaren zestig uit het mausoleum gehaald en bij de Kremlinmuur begraven. Chroesjtsjov zorgde er onder meer voor dat geschiedenisboeken werden herschreven, zodat men niet alleen maar positief was over Stalin, en dat beeldwerken en straatnamen van Stalin werden weggehaald.

Als we er bijna zijn, lopen we door een beveiligingspoortje de omgeving van het mausoleum op, dat afgezet is met grote zilversparren. Er staan beelden van prominente Sovjetleiders. Stalin staat er nog steeds tussen. Merkwaardig genoeg is hij de enige waar men een bosje bloemen bij heeft gelegd. We lopen een marmeren trap af en komen bij de ingang, die in het midden van de piramide geplaatst is en wordt beveiligd door twee mannen. Binnen lopen we een stenen trap af. De muren zijn van een prachtig nachtblauw labradoriet waarin zilveren stukjes glinsteren. We gaan links de hoek om het duister in en al snel komen we in een kamer waar een helder licht schijnt. Het is gericht op een glazen kist op pedestallen, waarnaast vier bewakers staan.

We bewegen ons geruisloos en efficiënt voorbij het relikwie, als je een mens zo mag noemen. Fluisterende bezoekers worden gelijk streng gecorrigeerd. Foto’s maken is verboden. We lopen samen met de andere bezoekers zwijgend in een vierkante ronde om de glazen kist. In de kist ligt het lichaam van Vladimir Oeljanov, dat lijkt te zijn weggedrukt door de zware fluwelen deken. Hij oogt ontzettend klein, met buitenproportioneel grote handen en hoofd. Had hij maar in zijn familiegraf naast zijn moeder gelegen, zoals hij gewenst had, kan ik niet nalaten te denken.