Colofon

De totstandkoming van deze publicatie is mede te danken aan de ondersteuning van het Nederlands Letterenfonds en het Ministerie van Cultuur van de Tsjechische Republiek en de samenwerking met Dana Blatná Literary Agency.

© vertaling: Tieske Slim, 2021

Uitgeverij kleine Uil, Groningen

www.kleineuil.nl

Omslagbeeld en illustraties: Pavel Čech

Auteursportret: David Konečný

Omslagontwerp: 247design

© Michal Ajvaz, 2005

Oorspronkelijke titel: Druhé město

Vertaling: Tieske Slim

Redactie: Marie-José Klaver

Boekproductie en epub: LINE UP boek en media bv

ISBN boek: 9789493170483

ISBN e-boek: 9789493170490

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Omslag

Colofon

Hoofdstuk 1 Het boek in de paarse band

Hoofdstuk 2 In de universiteitsbibliotheek

Hoofdstuk 3 Petřín

Hoofdstuk 4 Het Malá Strana-koffiehuis

Hoofdstuk 5 De tuinen

Hoofdstuk 6 De nachtelijke lezing

Hoofdstuk 7 De viering

Hoofdstuk 8 De bistro aan het Pohořelecplein

Hoofdstuk 9 Op de toren

Hoofdstuk 10 Kil vensterglas

Hoofdstuk 11 De winkel in de Maiselstraat

Hoofdstuk 12 De vlucht

Hoofdstuk 13 De Karelsbrug

Hoofdstuk 14 Restaurant De Slang

Hoofdstuk 15 De lakens

Hoofdstuk 16 De rog

Hoofdstuk 17 In de sluis

Hoofdstuk 18 Het station

Hoofdstuk 19 De trappen

Hoofdstuk 20 De jungle

Hoofdstuk 21 De tempel in de rots

Hoofdstuk 22 Vertrek

Hoofdstuk 1
Het boek in de paarse band

In het antiquariaat aan de Karelsstraat liep ik op en neer langs de rijen boeken, af en toe keek ik door de etalage naar buiten: het begon hevig te sneeuwen, met een boek in mijn hand keek ik door het glas naar de rondwervelende sneeuw voor de muur van de Salvatorkerk, ik keerde terug naar het boek, snoof de geur op, liet mijn blik over de bladzijden dwalen en las hier en daar een fragment dat mysterieus en verblindend oplichtte in zijn verstoorde context. Haast had ik niet, ik was blij dat ik me op een plek bevond die aangenaam naar oude boeken rook en waar het warm en stil was, waar je het geruis van het omslaan van bladzijden kon horen, alsof de boeken zuchtten in hun slaap, ik was blij dat ik de schemering en de sneeuwstorm niet in hoefde.

Met mijn vinger ging ik langzaam over de golf van boekruggen op de plank; opeens verdween mijn vinger in de duistere holte tussen een dikke Franse band over staatshuishouding en een boek met op de ingescheurde rug het opschrift Geburtshilfe bei Rind und Pferd, achterin de holte voelde ik een ongewoon zachte boekrug. Met moeite trok ik van achter op de plank een boek in een band van donkerpaars fluweel tevoorschijn, zonder titel of auteursnaam, ik sloeg het open: de pagina’s waren gedrukt in een of ander onbekend schrift; gedachteloos bladerde ik er doorheen. Ik keek een tijdje naar de krullerige arabesken op het schutblad die me deden denken aan de rondwervelende sneeuw, deed het boek weer dicht en propte het terug tussen de twee geleerde verhandelingen die intussen op adem waren gekomen, en die de ruimte die was ontstaan nadat ik de band had weggehaald inmiddels hadden gesloten. Ik liep verder langs de plank, maar bleef abrupt staan en ging terug, opnieuw reikte ik naar het boek in de paarse band, zette het schuin zodat het half uit de rij boekruggen stak. Ik had het boek simpelweg weer in het gelid kunnen zetten om vervolgens in andere boeken te grasduinen, zoals ik anders altijd deed, en dan naar buiten te gaan, de sneeuwstorm in, mijn wandeling door de straten te hervatten en naar huis te gaan. Er was immers niets gebeurd, niets om te vergeten, niets om te onthouden. Maar ik besefte dat het schrift waarin het boek was gedrukt niet van deze wereld was. Nog steeds had ik makkelijk voorbij kunnen gaan aan de kier waar een verontrustende en bekoorlijke geur uit opsteeg, om de kloof dicht te laten groeien met het web van een zich herstellende samenhang. Het was niet de eerste keer dat ik zo’n ontmoeting meemaakte, zoals iedereen heb ik vaak in mijn leven de halfopen deur naar elders genegeerd, in koude gangen van vreemde huizen, op binnenplaatsen, aan de randen van steden. De grens van onze wereld is niet ver weg, hij voert niet langs de horizon of langs afgronden, hij licht vaal op in onze meest directe nabijheid, in de schemering van onze naaste omgeving. Uit een ooghoek zien we altijd een glimp van een andere wereld, zonder het te beseffen. We lopen voortdurend langs een oever en langs de rand van een oerwoud, onze gebaren lijken voort te komen uit een entiteit die eveneens die genegeerde ruimtes omvat, ze openbaren hun geheime leven op een eigenaardige manier, maar het ruisen van golven en het krijsen van dieren, de verontrustende escorte van onze woorden (en wellicht hun geheime bakermat) nemen we niet waar, we slaan geen acht op de schittering van juwelen in de onbekende wereld van hoeken en gaten; gewoonlijk wijken we zelfs geen enkele keer in ons leven af van de gebaande paden. Welke gouden tempels zouden we in de jungle zoal vinden? Met welke beesten en monsters zouden we worstelen, op welke eilanden onze plannen en ambities vergeten? Misschien was het de fascinerende dans van de sneeuwschimmen buiten, misschien een ironische liefde voor het lot, veroorzaakt door mijn nederlagen van de afgelopen jaren, die ervoor zorgde dat de oude angst voor het overschrijden van de grens slechts zwakjes protesteerde, alleen uit gewoonte, om daarna snel te verstommen; ik trok het boek tevoorschijn en sloeg het opnieuw open, ik keek naar de onverschillige lettertekens, ze waren rond, maar hadden spitse punten aan de randen, het waren gesloten of insluitende vormen, krampachtig samengebald en stekelig, maar vaak leken ze ook met geweld van buitenaf door puntige keggen tot in hun kern doorboord; elders leken de gezwollen letters open te splijten onder de druk van een expanderende inwendige kracht. Ik rekende het boek af bij de kassa, stak het in mijn zak en verliet de winkel. Buiten was het intussen helemaal donker, in het licht van de straatlantaarns joeg de sneeuw voort.

Thuisgekomen knipte ik de lamp aan op de tafel bij het raam, ik ging zitten en begon het boek zorgvuldig te bekijken. Langzaam sloeg ik de bladzijden om, in de lichtkrans van de lamp doemde de ene na de andere bladzijde op, alsof ze opdoken uit de diepten van een duistere poel; als magische halssnoeren lagen de rijen ronde en de puntige letters op de bladzijden. In de wasem van de letters die boven de bladzijden zweefde, pulseerden duistere verhalen die zich afspeelden in jungles en in uitgestrekte, onoverzichtelijke steden, van tijd tot tijd leek het of een scène uit zo’n verhaal voor me opflitste: het vileine gezicht van een fanatieke aanhanger van een schandelijke ketterij, de zachte tred van een roofdier in de diepte van een nachtelijk paleis, een bedenkelijk handgebaar in los vallende zijde, een stuk van een vergruisde stenen balustrade tussen struiken in een tuin. Ik ontdekte dat het boek een drietal kopergravures bevatte. De eerste illustratie liet een uitgestrekt, verlaten plein zien, gedomineerd door een droomachtige symmetrie, met in melancholiek scherp perspectief het schaakbordpatroon van het plaveisel; uit het midden van het plein rees een obelisk op waarvan de sokkel een regelmatig veelvlak vormde van mat gepolijste steen, aan beide zijden van de obelisk stonden drietrapsfonteinen, op de afbeelding leek het water dat van schaal naar schaal viel een solide en onbeweeglijke massa. Het plein werd aan de drie zichtbare zijden omgeven door paleisgevels met monotone hoge colonnades boven regelmatige traptreden. Te oordelen naar de korte, scherpe schaduwen was het een zinderende zomermiddag ergens in het zuiden. Aanvankelijk dacht ik dat het plein volkomen verlaten was, pas na enige tijd zag ik een paar figuurtjes die in het niet vielen bij de afmetingen van de gigantische gebouwen waarvan de omtrek wegviel in de grove arcering die de schaduw in de colonnades van de twee tegenover elkaar gelegen paleizen moest voorstellen. Op het marmeren plaveisel bij de muur van het linker paleis lag een jonge man op zijn rug, zijn armen wijd uitgespreid, terwijl een tijger zich over hem heen boog die hem in bedwang hield met een machtige klauw en die zijn tanden in zijn keel zette. Het levensecht afgebeelde donkere bloed dat uit de wond spoot, leek op een geopende waaier. Aan de voet van een van de pilaren van het tegenoverliggende paleis lanterfantten een paar mannen, ze rookten pijp en deden een kaartspel, wat er aan de andere kant van het plein gebeurde ontging hen, of ze bekommerden zich er niet om. Een eindje verderop, tussen twee zuilen, stonden een man en een vrouw, de man wees met een weids gebaar over de verlaten vlakte van het zonovergoten plein naar de moordlustige tijger terwijl de vrouw haar handen wrong, ze uitstrekkend naar het hoge cassetteplafond van de colonnade. De tweede kopergravure liet de anatomische doorsnede zien van een pareloester die op een modderige bodem lag, op de derde illustratie was een machine afgebeeld, de onderdelen waren met elkaar verbonden door een ingewikkeld systeem van drijfriemen en een grote hoeveelheid in elkaar grijpende tandwielen, met zorgvuldig gearceerde tanden.

Ik liet het boek geopend op de tafel bij het raam liggen en ging naar bed. Toen ik mijn ogen dichtdeed, flakkerden er ronde en spitse letters voor mijn ogen, in regels die kronkelden en draaiden alsof ze waren veranderd in sneeuwvlokken die wervelden in het licht van een straatlantaarn. Ik voelde me beklemd door dit vreemde en onvoorspelbare ding dat ik mee naar huis had genomen, als het ei van een zwarte kip. Maar ik zei tegen mezelf dat mijn onrust vermoedelijk onnodig was, dat het boek, zoals zoveel verontrustende zaken die onze wereld binnendringen, stilletjes en onopvallend wortel zou schieten in de ons vertrouwde, bekende ruimte en zich vol zou zuigen met haar sappen.

Midden in de nacht werd ik wakker; toen ik mijn ogen opende zag ik dat er boven de bladzijden van het boek een zwakke groenachtige gloed flakkerde. Ik stond op en liep naar de tafel: de letters in het boek lichtten op, hun bleke schijnsel gaf een groene gloed aan de sneeuwvlokken die langzaam op de vensterbank achter het raam vielen.

Hoofdstuk 2
In de universiteitsbibliotheek

Ik besloot met het boek naar de universiteitsbibliotheek te gaan om een deskundige te raadplegen. De wetenschappelijk medewerker naar wie ik werd verwezen zetelde in een lange, smalle kamer op de zolderverdieping, waar stof in schuine lichtbanen rond dwarrelde en waar boeken schots en scheef in stapels op de tafels en de vloer lagen. Ik zigzagde over een paadje tussen de bergen boeken die meedeinden met het ritme van mijn stappen, boven de boeken op het bureau dook het gladde, mollige gezicht op van een man van een jaar of veertig.

Toen ik hem het boek uit het antiquariaat liet zien, bekeek hij het lange tijd aandachtig, waarna hij het aan mij teruggaf en zei: ‘Helaas, dit schrift kan ik niet lezen en ik weet ook niet welk volk het gebruikt. Maar ooit ben ik die letters tegengekomen. Toen ik was afgestudeerd kwam ik in dienst bij de universiteitsbibliotheek en kreeg ik de zorg voor boeken uit schenkingen en legaten. Het was voorjaar toen ik een keer op pad werd gestuurd om een grote collectie te bekijken in een appartement waarvan de eigenaar was overleden, erfgenamen waren er niet. Ze gaven me het nummer van een huis aan de Smetanakade en de naam die ik moest zoeken bij de voordeur. ’s Avonds na het werk ging ik er naartoe. Met de sleutel die ik had gekregen deed ik open, ik betrad het verlaten appartement, al in de hal kwam me de geur van een bedompte weelde tegemoet; ik liep door de grote vertrekken, volgestouwd met priegelige metalen beeldjes van naakte vrouwen, hazewindhonden en paarden, her en der lagen slappe kussens, de franjes en ruches hingen er futloos bij, de loszittende hoezen waren verfomfaaid. De wanden van een van de kamers waren van vloer tot plafond bedekt met boekenkasten met glazen deuren. Door een open raam zag je de donkere helling van Petřín met haar wit bloeiende bomen, naast de uitkijktoren ging juist de zon onder, het violette licht van de avondlucht streek over het glas van de boekenkasten. In de kast die tegenover het raam stond, was een donkere nis zonder glas waarin een art nouveauspiegel stond met een opmerkelijk figuratief onderstel van metaal: het ovaal van de spiegel werd vastgehouden door de gestrekte handen van een lachende, sensueel poserende vrouw met uitwaaierende metalen lokken die de ruimte in priemden, de vrouw zat schrijlings op de gebogen rug van een dolfijn die opsprong uit een starre metalen golf. Op een driepoot naast de spiegel stond een flacon gevuld met een heldere vloeistof.’

De wetenschappelijk medewerker zette zijn verhaal kracht bij met weidse gebaren, de boekenstapels op het bureau begonnen vervaarlijk te wiebelen. Terwijl hij sprak over de vrouw op de dolfijn deed hij haar pose min of meer na, zijn vingertoppen raakten daarbij echter een stapel boeken: de stapel wankelde, stootte zachtjes tegen de stapels ernaast zodat ze traag heen en weer deinden; gelukkig lukte het de wetenschapper na een tijdje het tot leven gewekte bureau te kalmeren. ‘Plotseling, in de laatste zonnestralen, lichtten er in de schemering achter het glas robijnen op waarmee de rug van een leren boekband was versierd. Toen ik het glas aanraakte verdween de zon achter de Petřínheuvel en werd de bleek oplichtende boekenkast plotseling donker. Ik schoof de glazen deur door een ondiepe groef naar opzij en haalde het met robijnen bezette boek tevoorschijn. De elektriciteit in het appartement was afgesloten, dus ging ik met het boek bij het raam staan om het laatste licht van de dag te vangen. Het boek was dicht gegespt met een sluiting van gedreven metaal, in de vorm van een ineengerolde slang met ogen van edelsteen. Precies toen ik de gesp opende, gloeide er tussen de bomen op de helling van het donkere Petřín een helder, groen licht op. Dat moet toeval zijn, zei ik bij mezelf, maar zodra ik de gesp dicht klikte doofde het licht. Ik opende de gesp opnieuw en het licht keerde terug. Een groene straal scheen fonkelend door de schemering van de kamer, als een gebogen lans, in het glas van de tegenover elkaar staande boekenkasten reflecteerde het licht oneindig in verbijsterend strakke schuine banen, achterin de ruimte viel het midden op de ovale spiegel die werd gesteund door de metalen schoonheid op haar dolfijn, het reflecteerde pal op de glazen flacon die oplichtte met een giftige metalen gloed. Ik meende uit de flacon een zacht borrelen te horen, maar het boek dat ik in handen had fascineerde me zo dat ik me niet bekommerde om wat er in de flacon gebeurde. Ja, ik keek naar dezelfde letters als die in het boek dat u hebt meegebracht. Vol verbazing sloeg ik de bladzijden met de onbekende tekens om, ik schonk geen aandacht aan de zoetige geur die zich door de ruimte verspreidde. Even daarna begonnen de letters een curieuze verandering te ondergaan. Er pulseerde een steeds sterker wordende stuwing tussen de regels, in dat ritme lichtten de letters steeds op, waarna ze weer doofden, als kooltjes die regelmatig worden opgepookt. Wanneer ze oplichtten voelde ik een onbekende en steeds sterker wordende verrukking, het pulseren ging steeds sneller, totdat alles ineens doofde; de zwarte letters lagen als afstotelijke dode kevers op de bladzijden van het boek, mijn gevoel van verrukking maakte plaats voor afschuw en ontzetting. Ik hoorde een duister brullend geluid. Ik keek door het raam en zag van achter de Petřínheuvel een tsunami naderen, een golf van ongeveer een kilometer hoog. Langzaam kwam hij dichterbij, overspoelde de helling van Petřín en vernielde daarbij de uitkijktoren. Ik sloot mijn ogen in afwachting van de klap van de stortvloed. Het brullen werd steeds luider, maar plots werd het stil. Even bleef ik staan met mijn ogen dicht, daarna opende ik ze en zag ik achter het raam een donkere muur van water, onbeweeglijk, op reikafstand. Ik boog me voorover uit het raam en stak mijn vingers in het koude water.’

De wetenschappelijk medewerker deed nu voor hoe hij zijn hand uit het raam had gestoken en bracht opnieuw een stapel boeken in beweging, deze keer gleden de boeken de een na de ander in een vloeiende beweging van het bureau, sommige in een wijde boog, in hun val waaierden de witte bladzijden uiteen voordat ze met een doffe dreun op de grond vielen. De wetenschapper liet ze liggen en ging verder met zijn verhaal. ‘Uit de muur van water stak een grote zwarte vis zijn kop naar buiten, eerst lachte hij langdurig en schor en zei toen schamper: “Je hele leven heb je geprobeerd te vergeten hoe je in je eentje in het midden van een rij klapstoelen zat in een morsige bioscoop, in een verafgelegen straat in de wijk Radlice, hoe je naar het journaal keek waarin ze opnames lieten zien van de zeebodem waar een school kleine glimmende visjes boven het zachte zand zwom: plotseling formeerden de visjes zich tot bewegende beelden die lieten zien hoe jij een mooi artificieel meisje kuste in de stationsrestauratie van Bakov nad Jizerou (artificiële vrouwen vond je altijd al aantrekkelijker, het tikken van hun radertjes maakte tedere gevoelens bij je los als ze in de stilte van de nacht naast je lagen), een meisje dat - ook al schreef ze in lange brieven aan haar schepper dat ze op weg was naar een isthmus - op kamers woonde bij Tsjechische duivels die op koekjes knabbelden en die, toen ze hen openhartig vertelde over roze lampen die verschenen onder het ijs van een vijver te midden van nachtelijke velden, als toekomstige herinnering aan verre duistere sterren, intussen in het geheim afspraken dat ze haar zouden demonteren en van haar onderdelen een beeld van hun moeder zouden assembleren, of liever nog van de ware Moeder. Uit de foyer van de bioscoop klonk gekuch. Het was nog erger dan op die grijze novemberdag toen je over een verlaten brink van een dorp bij Praag liep en je plotseling uit een luidspreker aan een paal een stem hoorde die op ironische toon jouw studie over de graal van plattelandspostkantoren voorlas, een studie die onderin de la van je bureau lag, en die je nooit aan wie dan ook had laten lezen, omdat het je enige werk was waarin je openlijk melding maakte (en dat in de meest weerzinwekkende medeklinkers, voortkomend uit de trage en verdorven bewegingen van een tong in het vochtige duister van een mond) , dat wat soppend tevoorschijn kruipt uit de diepe spelonk in het midden van je appartement. Een soort Sint-Vituskathedraal, iets groter nog dan die op de Praagse Burcht, beweegt zich met een snelheid van 270 kilometer per uur voort door de streek Soběslav, boven het oplichtende oppervlak van twee zeeën rijst een isthmus op. De piano veranderde in krabben en kroop door de kamer, de tijd was nog niet rijp om muziek te doen opklinken, nog niet, de godinnen gehuld in zilveren foedralen waren nog niet door het plafond in het parlement van de monsters gevallen. Het pictogram met de spiraal in het midden, met potlood getekend op de ruggen van de levendige pianokrabben is te horen via een geluid dat doet denken aan het niezen in een betonnen bunker en het betekent: het vergeten van de soepele beweging van de hand met de groene ringen in de donker geworden kamer in het huis aan het meer. (Wij wonen in de periferie van vele China’s, er zijn rijstvelden in alle kamers van het naastgelegen appartement.) Je wilde de bioscoopzaal uit vluchten, maar alle deuren waren vergrendeld; toen je er met je vuisten op beukte kwam een oude ouvreuse aan sloffen, terwijl ze met moeite haar lachen onderdrukte, vertelde ze jou door een spleet in de deur dat je nog duizend jaar in die vieze donkere zaal zou zitten om steeds weer de meest gênante scènes uit je leven te zien, opgevoerd door op het filmdoek bewegende scholen vis.”

Verder herinner ik me niets. Pas in het ziekenhuis ontwaakte ik, in de glazen flacon had blijkbaar een chemische stof gezeten die onder invloed van licht van een bepaalde frequentie een gas doet vrijkomen dat een sterk hallucinogene drug is. Ik had het geluk dat de buren een vreemde geur hadden geroken en het appartement waren binnengedrongen; ze hadden mij bewusteloos liggend op het tapijt gevonden. De artsen vertelden me dat ik nooit meer was ontwaakt uit mijn boze dromen als ik het gas nog iets langer had ingeademd, ik had dan in een Praag geleefd dat continu wordt bedreigd door tsunamigolven, oprijzend achter de Petřínheuvel en de Burcht, zwarte vissen zouden me voortdurend hebben beschimpt. Het met robijnen bezette boek was uit de kamer verdwenen en is nooit teruggevonden. Tot op de dag van vandaag ben ik geen enkel boek tegengekomen dat is gedrukt in hetzelfde schrift. Maar het schrift zelf heb ik nog één keer gezien: in een kroeg in het gehucht Staré Město pod Landštejnem was het in de muur van een urinoir gekrast, naast een tekening van een octopus die met zijn tentakels een tijger wurgde.’

Allebei zwegen we enige tijd; met zijn handen probeerde hij de deinende boeken op het bureau tot rust te brengen, maar daardoor bracht hij ze nog meer in beweging, uiteindelijk gaf hij het op en zat hij zwijgend achter zijn bureau, terwijl hij vanuit het raam naar beneden keek, op de besneeuwde binnenplaats. ‘Heeft u niet geprobeerd het mysterie van het boek te ontrafelen?’, vroeg ik hem.

‘Jazeker heb ik dat, in het begin vroeg ik overal naar het boek, ik maakte een tekening van elke letter die ik me kon herinneren. Niemand wist iets over het boek of over het onbekende schrift, maar vrijwel iedereen dacht aan een vrijwel vergeten gebeurtenis of een vreemde ontmoeting die onverwacht een andere ruimte openbaarde, ze begonnen er dan over te vertellen, maar meestal stopte men halverwege het verhaal om het gesprek snel op iets anders te brengen. De een had ’s morgensvroeg op het vochtige tapijt in zijn woonkamer een levende, wriemelende zeester aangetroffen, een ander had ’s nachts op een klein station op de trein staan wachten en was een wagon binnengestapt met het interieur van een kille gotische kapel. Wat ik te horen kreeg gaf me het gevoel dat zich in onze directe nabijheid een of andere wonderbaarlijke wereld uitstrekt. Hoe die er uit ziet weet ik niet, ik weet niet hoe de bewoners zich tot ons verhouden, of wij onverschillige buren zijn, of onze begrensde ruimte de kolonie is van anderen, en ook niet of zij zich achter muren opmaken voor een oorlog. In die tijd begon ik aandachtiger te luisteren naar de verhalen die bibliothecarissen van het uitleenbureau elkaar in de personeelskantine vertelden en die ik daarvoor niet serieus had genomen, het waren angstaanjagende verhalen over ontmoetingen met merkwaardige schepsels in de nog onontdekte en onherbergzame uithoeken van de bibliotheek. Ik liet me toen voor het eerst meevoeren naar de randen van die duistere krochten, ik keek naar de gangen die naar het duister leidden en zei in mezelf: morgen ga ik op pad, ik ga naar het eind van de gang en ga dan almaar verder, maar steeds stelde ik het vertrek uit, elke dag zei ik in mezelf: morgen doe ik het, totdat ik niet meer dacht aan de geheimen van de bibliotheek, net zomin als ik nog dacht aan het met robijnen bezette boek of aan de boosaardige lach van de zwarte vis. Nu loop ik bijna elke dag langs de randen van de geheime domeinen van de bibliotheek en kijk ik niet eens naar de sinistere toegangen tot de gangen, ik let niet op het langgerekte gehuil dat opklinkt uit de diepten. Ik voel geen behoefte meer om de grens over te steken, de tijd om op ontdekkingsreis te gaan is voorbij.’

Ik brandde echter nog steeds van verlangen de geheimen te leren kennen van de wereld die zich in het boek met de paarse band had geopenbaard, het verhaal van de wetenschappelijk medewerker had mijn ongeduld juist aangewakkerd, ik pakte hem bij de mouw van zijn stofjas en drong aan: ‘Nee, het is niet te laat, het is nu het juiste moment, het is een tijd van verlies en van verzoening met het lot, waar vastberadenheid uit voortkomt, en de sneeuw die overal ligt is bijna de aanvang van het onwerkelijke, ook de sneeuw nodigt uit om te vertrekken, juist daarin zullen we veel sporen vinden van imaginaire wezens, sporen die ons naar geheime holen in de spelonken van de stad zullen voeren, laat alles voor wat het is en kom met me mee, dan gaan we samen op expeditie. U zult zien, we zullen zeldzame juwelen vinden en schitterende monsters. En het allerbelangrijkste: ik vermoed dat voorbij de grens het verborgen geheim van onze wereld ligt, we kunnen pas waarachtig leven als we zijn teruggekeerd van de andere kant. Vroeger al had ik vaak het gevoel dat de plattegrond die wordt gevormd door de gewoontes van onze wereld, lijkt op het patroon van de mozaïekvloer van Knossos, men zegt dat de versteende lijnen sporen in zich bergen van de bewegingen van rituele dansers, gemaskerde gestalten die lang geleden zijn verdwenen: er is hoop dat we voorbij de grens eindelijk de oorspronkelijke dans kunnen zien waarvan onze wereld een overblijfsel is.’

‘Nee, ik denk niet dat het zin heeft om te gaan,’ zei hij zachtjes. ‘Juwelen of monsters kunnen mij niet meer verleiden. Misschien verbergt de oorsprong van de vormen van onze wereld zich werkelijk voorbij de grens, maar we zouden het toch nooit kunnen bevatten, het heeft voor ons geen enkele betekenis. Het enige wat wij betekenisvol en begrijpelijk vinden is datgene wat zich afspeelt binnen de kaders van onze wereld, wat de lijnen volgt van ons patroon in Knossos, of ze nu een overblijfsel zijn van de dansen van geëxalteerde goden, of het teken van de capriolen van een dronken demon. Wij zijn niet in staat om te praten over de oerdans, omdat taal niet kan beschrijven wat er was vóór het ontstaan van het patroon, we zouden de dans niet eens kunnen zien, omdat ons zicht zodanig is vergroeid met het web van betekenis dat wij kennen, dat wat zich niet voedt met die betekenis voor ons onzichtbaar blijft.’

‘Maar de zeester op het tapijt dan, de kapel in de treinwagon, en de boeken met het mysterieuze schrift?’ wierp ik tegen. ‘Mensen van ónze wereld zijn die toch tegenkomen.’

‘Dat zijn dingen die slechts toevallig zijn aangespoeld op onze oever, zaken die we op basis van valse gelijkenissen met onze eigen ervaring hebben verpakt in een plaatsvervangende betekenis. De beschermende hand van de zorgzame en subtiele godheid van de grammatica waakt over ons en verbergt de gezichten van monsters, wij zeggen: “dat ding is een mysterie” en “die gebeurtenis is mysterieus,” maar daarmee pakken we de ontzagwekkende aanwezigheid van dingen en gebeurtenissen in, wij verhullen hun duistere bestaan dat nergens mee samenhangt en dat zich verzet tegen onze blik, wij verhullen ze onopvallend in adjectiva als in een oud, afgedragen pak en geven ze zo een plek in onze wereld. Er is niets aan te doen, wie het patroon op onze mozaïekvloer ook mag hebben getekend, het blijft onze gevangenis en ons tehuis. Het zou best kunnen dat het een spoor is van een afstotelijke en angstaanjagende dans van een waanzinnige god, maar áls we dat al te weten kunnen komen, dan moeten we die waanzin accepteren: voor ons is alleen dat oprecht en zinvol voor zover het samenhangt met de wereld van die waanzin. Bekommer je niet om wonderlijke boeken die je herinneren aan de grens van onze wereld, ze kunnen je niet weer naar buiten leiden, ze kunnen alleen van binnenuit vreten aan onze orde. De grens van onze wereld is een lijn met slechts één zijde, er is geen enkele weg van binnen naar buiten, en die kán er ook niet zijn.’

Hoofdstuk 3
Petřín

Veel van wat de wetenschappelijk medewerker in het Clementinum had gezegd over de grens was waarschijnlijk waar, maar ik kon het niet geheel met hem eens zijn. Ik had doorlopend het gevoel dat ook wij ooit een aandeel hadden in die oerdans, dat ook wij hadden deelgenomen aan die ceremonie, dat wij zelf die dansende godheid of demon waren geweest en dat er in ons sporen van oude herinneringen bewaard zijn gebleven en een vage sympathie voor hetgeen we vervolgens verloochenden en over de grens hebben gezet. Het verlangen om de wereld van het boek met het onbekende schrift te leren kennen, liet me niet los. Nog diezelfde middag begaf ik me op weg naar de besneeuwde Petřínheuvel in de hoop een spoor van het geheimzinnige groene licht te vinden. Ik glibberde over beijzelde paden, viel, dwaalde tussen bomen door, hun takken besprenkelden me met sneeuw terwijl ik me een weg baande door de sneeuwduinen. Ik monsterde het struikgewas, door kapotte ramen en gaten in gesloten luiken keek ik naar de donkere binnenkant van de huisjes en de afgesloten prieeltjes die op de helling stonden, maar ik zag slechts verspreid liggend tuingereedschap, verfblikken en kapotgescheurde papieren zakken waaruit een of ander lichtgekleurd poeder was gevallen. Tegen de avond gaf ik het op; net toen ik wilde afdalen over het pad naar de tramhalte aan de Újezdstraat zag ik in een ondiepe kuil tussen de besneeuwde bomen een schacht, hij kwam tot aan mijn heup, op het deksel lag een hoed van sneeuw. Opeens kwam er een herinnering boven: wanneer wij als kinderen verstoppertje speelden op Petřín verstopte ik me vaak achter deze schacht; het was dan zomer en de schacht was overwoekerd door hoog gras. Bovenin de schacht zat een roestig metalen raampje dat deed denken aan een ovendeurtje, ik herinnerde me dat ik altijd probeerde het te openen, maar het was me nooit gelukt. Het is vast een reservoir voor de opslag van zand of sintels, dacht ik bij mezelf. Tot mijn verbazing gaf het raampje deze keer direct mee toen ik op de klink drukte, onder aanhoudend geknars ging het open. Ik boog voorover en stak mijn hoofd naar binnen.