Colofon

© 2022 erven Nanne Tepper

Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

ISBN 9789493170643
ISBN ePub 9789493170650

Omslagontwerp: 247design
Foto’s Nanne Tepper: Harry Cock
Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Omslag

Colofon

Verzamelde donderpreken

'Dit land kan niet zonder gekanker en intellectuele bloedbaden'

Van de kansel – de columns

De boze jas van Nanne Tepper

Register

Verzamelde donderpreken

Deze bundel werd geboren op het moment dat Herman Sandman in december 2020 in zijn dagelijkse column in Dagblad van het Noorden schreef dat hij in de laatste dagen van het jaar graag De eeuwige jachtvelden van Nanne Tepper herlas.

Zoals anderen Dickens lezen, Harry Potter, of De Avonden. Ook de broeierige roman van Tepper, gesitueerd in de koude en stugge Veenkoloniën, is uitermate geschikt om op een donkere decemberavond weer eens ter hand nemen.

Nanne Tepper. Als kind pionier tegen wil en dank in de Veendammer wijk Sorghvliet, als puber verkenner van het Burgermanswoud, platenverkoper, bink. Als adolescent student tegen wil en dank, drop-out, als volwassene een gevierd auteur en dan is het op. Een vallende ster. Een natuurverschijnsel aan de nachthemel. Licht dat voorbijtrekt en aanstonds zal doven.

Van De eeuwige jachtvelden in de column van Sandman gingen de gedachten van diens collega Louis van Kelckhoven naar Van de kansel. De column van Nanne in de vrijdagse kunstbijlage van Nieuwsblad van het Noorden, een van de voorgangers van Dagblad van het Noorden.

Een onregelmatig verschijnende column. Eentje waar naar uit werd gekeken. Zoveel verscheen er immers niet van de auteur die zo veelbelovend debuteerde met De eeuwige jachtvelden en die iets van die belofte inloste met De vaders van de gedachte. Nanne Tepper schreef terzijde van Luiletterland zijn meesterwerk, daarvan waren wij overtuigd. Wij, zijn lezers, laafden ons aan de column.

Van Kelckhoven dook het digitale archief van de krant in en de computer hoestte 37 ‘kansels’ op. Uitgeprint en uitgelegd op de vloer van het kantoor van de ‘boerenredactie’ van DvhN aan de Venne in Winschoten zagen de twee meteen een boek, een bundel.

Het gereserveerd enthousiasme, de Veenkoloniaal eigen, groeide toen bleek dat het in januari 2022 vijfentwintig jaar geleden was dat de eerste Van de kansel werd gepubliceerd. En dat in een jaar waarin Nanne Tepper 60 jaar zou zijn geworden, ware hij niet in 2012 op vijftigjarige leeftijd overleden, ook alweer tien jaar geleden.

Dat boek moest er komen. Een eerbetoon van twee krantenjongens aan een talentvolle generatiegenoot van wie het vuur zo kort brandde. Alle kansels, in chronologische volgorde verzameld, precies zoals ze destijds aan het eind van de twintigste eeuw werden gepubliceerd. Ingeleid door het interview dat toenmalige NvhN-journalist Bram Hulzebos met de auteur had voorafgaand aan het verschijnen van de eerste column. In dat gesprek zegt Tepper onder meer:

‘Ik heb een soort romantisch zwak voor de krant. Dat is niet goed te praten. Ik heb mij lang tegen mijn behoefte aan polemiek verzet, maar ik ga er, ondanks mijn dierbaren die het mij telkens afraden, aan toegeven.’

Een bundel zou moeten afsluiten met het in memoriam dat Hulzebos in Dagblad van het Noorden schreef onder de titel De Boze Jas van Nanne Tepper.

Waarin Hulzebos de uitgave van deze bundel met een vooruitziende blik rechtvaardigt: ‘Hij was een man van strenge opinies. De columns zijn briljante polemiek, hard vaak, vlijmscherp, meedogenloos, maar ook geestig en vol zelfspot.’

Uitgeverij kleine Uil ging in het plan mee en toonde zich bereid de verzamelde donderpreken van Nanne Tepper uit te geven. Om het werk zo nog even uit de klauwen van de vergetelheid te houden en het schrijverschap te vieren van een briljante Veenkoloniale auteur.

De columns zijn zo veel mogelijk origineel, maar aangepast aan de hedendaagde eisen. En minimale aanpassingen zijn gemaakt daar waar de redactie een slip of the tongue vermoedt.

De erven Tepper gaven toestemming en wie aanspraak kon maken op een (auteurs)vergoeding deed daar zonder met de ogen te knipperen afstand van. De opbrengsten, voor zover die er zullen komen, gaan naar een goed doel uit de wereld van de schone kunsten.

‘Dit land kan niet zonder gekanker en intellectuele bloedbaden’

In zijn werkkamer in de Oosterpoort – ‘Het rustigste dorp in de stad’ – zuchten de boekenkasten van schrijver Nanne Tepper onder het gewicht van de wereldliteratuur. ‘Als men denkt dat ik belezen ben, zal ik dat gerucht heus niet ontkrachten, want het is een prettig gerucht. Maar het is natuurlijk een belachelijke veronderstelling. Ik léés afzichtelijk veel, maar dat is wat anders dan belezen zijn. Want dan kun je quoten en citeren en hele essays uit je hoofd afdraaien, nou, dat kan ik niet, ik lees hapsnap en bries de helft onder tafel en de andere helft zet ik op een voetstuk. Dat is wat anders.’

Toch wemelt het met name in zijn verspreid gepubliceerde korte verhalen, maar ook in zijn vorig jaar verschenen debuutroman De eeuwige jachtvelden, van verwijzingen naar en pastiches en parodieën op de wereldliteratuur. Niet voor niets schrijft Tepper in de verantwoording bij De eeuwige jachtvelden: ‘Alle overeenkomsten van scènes en sores in deze roman met die in andere levende en dode kunstwerken berusten op louter toeval, behalve daar waar de schrijver een verwijzing ambieert.’

Desalniettemin beschouwt Tepper (35) zichzelf als een ongeletterde pummel. ‘En dat wil ik graag zo houden. Dat is een verschil met vroeger. Als je zestien bent dan wil je graag de meest erudiete Oost-Groninger aller tijden worden, maar op een gegeven ogenblik zie je ook wat de ranzige kanten van de geleerde mensen zijn en daarvoor moet je eerst een heel eind verder komen. Er zijn maar weinig erudiete mensen in Nederland. Toevallig ken ik er een of twee. En die weten godzijdank ook precies waar ze het over hebben, en als ze het niet weten, houden ze hun muil. Dus deze lieden zijn nog redelijk fatsoenlijk.

Eruditie is overigens een zwaar overschatte eigenschap. Je koopt er helemaal niets voor. Daar word je alleen maar star van. Zo gauw je erudiet bent, kun je cul-tuur-fi-lo-soof worden, bij wijze van spreken. Want dan denk je alles te begrijpen, dan heb je orde in je eigen chaos en dan denk je de wereld te bevatten. Nou, er is geen grotere denkfout mogelijk, dan word je zo’n starre intellectueel, met een bepaalde invalshoek – die wordt dan je levensfilosofie – meestal begint die van je werk af te druppelen en dan weet je per definitie al waar de man het over heeft. Ik bedoel als je volkomen erudiet bent, moet je geen schrijver worden.

Ik vind wel dat je veel moet lezen. Je moet weten wat er te koop is en zien wat er mogelijk is. Maar dat kan heel intuïtief, dat moet met een kinderlijke lust. Je moet de kunst altijd kinderlijk naïef en open blijven benaderen. En eruditie is daarbij een grote sta in de weg.

Ik bedoel, ik ben volkomen autodidact en het moet ook niet uit de klauwen lopen, ik ben volkomen chaotisch in mijn vermeende eruditie.’

Tepper is trouwens zeer tegen wil en dank autodidact. Met nauw verholen woede kijkt hij terug op de tijd dat hij de Rijks Scholengemeenschap Winkler Prins in Veendam bezocht. En nog steeds is hij verbijsterd wanneer hij terugdenkt aan de drie jaar dat hij op het Groninger Ubbo Emmius de lerarenopleiding Nederlands doorploeterde.

‘Welbeschouwd heb ik alleen de lagere school afgemaakt.’

Op Ubbo Emmius waren de omstandigheden begin jaren ‘80 zo gesjochten, dat hij er nauwelijks iets heeft geleerd. ‘Je had compleet uit het lood geslagen secties, zoals Nederlands, daar was geen touw aan vast te knopen. Er waren quasi-creatieve secties zoals tekenen en handenarbeid, die stonden daar de hele dag emmers verf tegen de muur te keilen. En je had daar onderdelen, op die school waar je, als een soort verlate reactie op de weke sector, aapje moest spelen om je te bevrijden van remmingen. Je kon het zo gek niet bedenken, of het vond daar plaats, dus je kwam in een of andere warboel terecht, die werkelijk zo onwaarschijnlijk stuitend was. Of het nou de linkse vleugel was of de rechtse, of het nou de intellectuelen of de verdwaalden waren, of het nou de weke figuren waren of de harde docenten, het waren allemaal malloten en gestoorde idioten en er was geen enkel zicht op de directie. Dat was een Kafkiaanse kant, want zij hadden wel zicht op jou. Dus af en toe werd je ingehuurd om ervoor te zorgen dat een of andere onhandelbare volkomen demente del ontslagen werd, maar dat ging dan weer via via. Als ik op zou schrijven wat daar allemaal gebeurd is, dan zou iedereen zeggen dat ik nu mijn dikke duim maar eens moet afhakken.’

Een heel verschil met de tijd die Tepper doorbracht op de Rijks Scholengemeenschap Winkler Prins te Veendam. ‘Daar hadden we te maken met bedoeld sadistisch minachtend slecht onderwijs. Het was vals en onbeholpen en ronduit smerig wat daar gebeurde. Zowel met bepaalde docenten als met heel veel leerlingen. Dat was gewoon een vorm van georganiseerde misdaad.’

Te veel details wil hij wil er niet over kwijt. Leerlingen en docenten zijn bij dusdanig onfrisse toestanden betrokken geweest, zegt Tepper, dat hij het ze niet wil aandoen daarover in de krant een boekje open te doen. Bovendien werkt hij nu (onder meer) aan een roman die over die periode handelt. Men moet zijn kruit niet voortijdig verschieten. Met onversneden haat hoorbaar knarsend tussen zijn kiezen zegt hij: ‘Of je nou snugger was of uit principe dom of werkelijk dom, het maakte niet uit. Op de havo werd je gewoon als, ja, als debiel behandeld, terwijl de grootste debielen voor de klas stonden en leiding gaven aan die school. Ik bedoel: ik had nog nooit een stickie gerookt, maar de schoolleiding verdacht mij er wel van. Er stond zelfs in mijn dossier dat ik heroïne dealde. Dat soort flauwekul.’

Dat was in de tijd dat het gerucht door het land waarde dat Veendam het grootste heroïnecentrum van Noord-Nederland was. ‘Toen ik er op mijn tiende kwam te wonen merkte je daar niks van. Toen ik er wegging was het een grote bende. En dat is niet typisch voor Veendam ofzo. Wat dat wel is weet ik ook niet. Ik weet alleen dat er iets typisch is wat me daar weggejaagd heeft. De eerste de beste kans die ik kreeg heb ik aangenomen. Dat ligt meer aan mij dan aan Veendam. Ik kan absoluut niet aarden in zulke stadjes. Ik moet echt in een stad kunnen wonen waar ik volledig anoniem kan rondhobbelen door het nachtleven. Nu doe ik dat niet meer, maar ik heb het wel jaren gedaan. Een zekere vorm van anonimiteit moet gewaarborgd blijven.’

Dan moet je naar Amsterdam.

‘No way!!! Daar is de hang naar anonimiteit onbekend. Dat kent niemand daar. Daar heb je allemaal circuitjes en als ik ergens niet tegen kan dan zijn het wel circuitjes en clubjes. Dat heeft mij altijd al weerzin ingeboezemd. Daarom was ik op de middelbare school ook geen volbloed bink. Daar hing ik een beetje tegenaan, omdat ik het geweldige jongens vond. Omdat ze, hoe tegenstrijdig dat ook moge klinken, fatsoenlijke jongens waren, al zag de schoolleiding dat compleet anders. Dat waren tenminste jongens, met hoe puberaal ook, principes en werkelijk aardse beslommeringen. Van een immense treurigheid. Het leven in zo’n gat met zoveel energie in je donder dat je er geen kant mee op kunt. Het oude liedje van een small town-toestand. Op een gegeven ogenblik vallen al die prepuberale dingen als voetbalclubjes en discoavondjes af en dan moet je er wat op verzinnen en dat valt niet mee als je in zo’n gat woont waar geen flikker gedaan wordt voor de jeugd. Dus dan ga je het zelf maar doen. Dat hebben wij ook gedaan. Wij organiseerden in havo 2 al feesten in houten keten ergens in de wijk. Het eerste wat we bedachten: we gaan gewoon zelf van die drankorgies organiseren. Zo gauw de school daar lucht van kreeg, moesten er ook leraren bij. Dat was de uitvinding van het begrip “buitenschoolse activiteit”. Dan moest er een leraar bij. Wij waren dan wel zo slim om de grootste schlemiel uit te nodigen die er op die middelbare school rondhobbelde, nou en er liepen nogal wat schlemielen rond, dus je had maar voor het kiezen. Die zat al na tien minuten met een boek op de plee en liet de hele avond zijn harige muil niet meer zien. Voor zover je creatief kunt zijn in zo’n gat, was dat wel redelijk creatief. De enige mogelijkheid die je had, was je klem zuipen. Ja, ja ik schreef toen al wel. Groteske flauwekul.’

Na de havo liet Tepper zich ruim drie jaar ‘kwellen’ op Ubbo Emmius. ‘Aan het begin van het vierde de jaar dacht ik: het is genoeg geweest. Nu ga ik schrijven. Kome wat komt…’

Tien jaar later, in 1995, debuteerde Tepper met De eeuwige jachtvelden, dat inmiddels aan de vierde druk toe is en waarvoor hij onlangs de Anton Wachter-prijs ontving. Het boek is in de pers bejubeld. ‘Nou ja, bejubeld… Aanvankelijk was men gematigd enthousiast. Pas later liep men echt warm. Dat is voor mij een van de meest verrassende aspecten aan dit boek. Er wordt nu nog steeds over geluld. Dat is aan de ene kant prettig, het is aan de andere kant ook zo dat ik denk van: ja, godverdomme, ik heb hele andere materie in mijn kop, ik ben met andere personages in de weer.’

Toch is Tepper volgende week te gast op het Groninger literaire festival Winterschrift om met Albert Hogeveen te praten over zijn De eeuwige jachtvelden. Een melancholiek boek over de liefde van de jongen Victor voor zijn zusje Lisa. Eigenlijk lijkt Victor niet zozeer verliefd op zijn zusje als wel op de tijd waarin hij – als kind – onbekommerd tegen haar aan kon kruipen in bed, de tijd waarin ze nog thuis woonden. Iedere letter, leesteken en spatie in het boek ademt heimwee, melancholie. Tepper steekt de brand in zijn zoveelste John Player Special uit een zwart doosje met gouden lettertjes, hij zucht en zegt: ‘Goed, laat ik dan voor een keer iets uitleggen over De eeuwige jachtvelden. Melancholie, dat is iets wat de lezer zélf ervaart. En natuurlijk hou ik enorm van scènes schrijven die melancholie ademen, maar dat wil nog niet zeggen dat ik het met die melancholie eens ben. Heimwee wordt in dit boek absoluut niet geïdealiseerd. Dat is een groot misverstand. Het ligt aan de manier waarop je het opschrijft. Ik klaag het aan en schrijf het tegelijkertijd zo op dat het warm maakt. Want als je werkelijk opzichtig dat heimwee gaat aanklagen, dan maak je er een kil boek van. In De eeuwige jachtvelden wordt juist met heimwee afgerekend. Het wordt aan de kaak gesteld en tegelijkertijd wordt het als onontkoombaar gezien. Voor mensen als Victor is heimwee een buitengewoon grote kwelling, omdat het wantrouwen tegenover heimwee vrijwel tegelijkertijd opvlamt. Dus bij iedere scheut heimwee die hij voelt, komt ook wantrouwen vrij en haat en verachting ten opzichte van zijn eigen behoefte aan heimwee. Lisa is daar veel praktischer in. Ze heeft het over haar sentimentele registers, ze weet dat ze die heeft, nou ja, prima.

Ik geloof niet in heimwee, maar ik lijd er wel aan zoals ieder mens natuurlijk, zelfs naar Veendam, naar mijn jeugd, en alles waarnaar je maar heimwee kunt hebben. Maar ik wantrouw die emotie enorm en tegelijkertijd vind ik ook dat het de kunst vaak niet ten goede komt. Ik heb ook nog eens een artistieke opinie over het fenomeen.’

Tepper zit toch al vrij ruim in zijn opinies. Krachtige opinies over het algemeen, die hij graag briesend, pruttelend en van ergernis proestend ventileert. Toen hij in november de Anton Wachter-prijs ontving, zei hij in zijn dankwoord dat Simon Vestdijk weliswaar sneller schreef dan God kon lezen, maar dat hij langer kan kankeren dan God wil luisteren. Het is daarom een geluk bij een ongeluk dat hij vanaf vandaag in deze krant een maandelijkse column heeft. ‘Ik heb een soort romantisch zwak voor de krant. Dat is niet goed te praten. Ik heb me heel lang tegen mijn behoefte aan polemiek verzet, maar ik ga er, ondanks mijn dierbaren die het me telkens afraden, aan toegeven. Ik heb me er inmiddels bij neergelegd dat ik een opgewonden standje ben en dat ik vaak een groteske behoefte voel om iemand neer te sabelen die in mijn optiek volkomen absurde nonsens debiteert.’

Van de kansel gaat zijn column heten. ‘Ik zeg het misschien wat cru, maar ik heb de indruk dat het wel prettig is als ik wat kwijt kan waar ik heel lang mee rond loop.’

Wat voor dingen?

‘Ergernis over de intellectuele opinies van de cul-tuur-fi-lo-so-fen bijvoorbeeld. De verbijsterende flauwekul uit het doorgeleerde kamp. De praatjesmakers in het land der geleerden, die meningen formuleren over echt zware onderwerpen, over religie bijvoorbeeld. Die even hun licht ergens over laten schijnen en dan weer twee jaar in de afvoer kruipen en zich stilhouden en hopen dat er vooral geen stront van komt, maar wel graag willen dat het door iedereen gelezen wordt, zo zitten ze dan ook wel weer in elkaar, terwijl een werkelijke discussie onmogelijk van de grond komt. Dan denk ik op een gegeven ogenblik: nou is het genoeg. Nu moet er maar eens wat van gezegd worden. En dan moet je wel de kans krijgen om wat te zeggen. En die kans word je door dat syndicaat daar niet altijd geboden.’

Welk syndicaat waar?

‘Dat besloten kliekje in het Wilde Westen.’

Je windt je veel en lang op.

‘Ik besteed meer energie aan het denken over romans. Maar soms hou ik iemand jaren en jaren in de gaten, enkel en alleen om te kijken of er continuïteit in het infantiele gedram zit.’

Word je daar niet langzaam helemaal getikt van?

‘Mensen om mij heen worden gek van mijn opwinding, ikzelf niet.’

Het is triest en treurig gesteld met het peil van de Nederlandse polemiek, gromt Tepper. Maar zijn inschatting is dat er sprake is van een tijdelijke impasse.

‘Ja natuurlijk is dat tijdelijk. Dit land kan niet zonder gekanker op elkaar en intellectuele bloedbaden. Het is in feite voor een land als dit noodzakelijk want voor de rest is het een kouwelijke bedoening. Uitvechten tot op het bot, dat komt niet meer voor. Alleen de ranzige ruzies worden nog tot op het bot uitgevochten, maar ook op een manier die te triest is voor woorden. Er wordt alleen maar op de man gespeeld. Het gaat niet om wat men beweert, of om wat er werkelijk achter zit. En dat is hoogst eigenaardig voor een calvinistisch land stikvol met dominees, dat eigenlijk alleen maar kan gedijen bij polemiek. Een soort geestelijke verloedering. Mensen als Youp van ’t Hek verdienen hun brood met het verkopen van lollige opinies, en als je ziet hoe die opinies worden geformuleerd en hoe gemakkelijk die opinies zijn, word je er – als je niet uitkijkt – zo somber van dat half Nederland daar dan achteraan huppelt, achter die getikte malloten. Ik vind dat de mensen die voor polemiek in de wieg zijn gelegd, en die zijn er heus wel, het ook moeten blijven doen.’

Ben jij er voor in de wieg gelegd?

‘Ten dele. Het is een deel van mijn wezen, maar ik ben vooral in de wieg gelegd om kunstjes te bakken.’

Interview NvhN-journalist Bram Hulzebos met schrijver Nanne Tepper dat tegelijk met de verschijning van de eerste column op 24 januari 1997 in Nieuwsblad van het Noorden verscheen.

Van de kansel – de columns

Vrijdag 24 januari 1997

Toen in de zomer van ‘95 de redactie van het jongerenblad Zoetermeer te kennen gaf dat ‘het genre polemiek’ niet meer van deze tijd is, leverde deze polemische schijnbeweging niet de gewenste reacties op. Links en rechts werd een schouder opgehaald. ‘Mmm, tja en och gossie,’ was het commentaar. Voorstelbaar, want de tijd dat de opinies van Nixnut Rob van Erkelens en de zijnen nog serieus werden genomen lag achter ons. Tevens jammer, want het redactioneel bevatte een aantal interessante opmerkingen: ‘Polemiseren was, lang geleden, een soort hobby van schrijvers en publicisten, die een elitaire flame war voerden over Grote (en zogenaamd Grote) Kwesties in de Literatuur. Het genre werd vooral beoefend door belezen en respectabele heren. Stijl was een essentieel wapen; de scherpte van de pen waarmee men elkaar te lijf ging, was vrijwel altijd beslissend over winst of verlies.’

Een even interessante als merkwaardige samenvatting van vervlogen tijden door the new generation. Laten we een aantal van die ‘belezen en respectabele heren’ bij naam noemen. Men neme Hermans, Komrij en Brouwers; betweters van het eerste uur. Bovendien – in tegenstelling tot de gewone columnist – schrijvers van pretentieus proza: echte kunstenaars dus. Als ik nu de scheldkanonnades van deze beruchte lieden herlees valt mij op dat een polemiek inderdaad tijdgebonden is, echter niet van gedateerde Grote Kwesties, maar vanwege stijlkenmerken. Ik herlas Hermans’ Mandarijnen op zwavelzuur, een van de lollige boekjes van Komrij en Brouwers’ laatste Feuilleton (een aanval op de directeur van de Arbeiderspers, lonesome cowboy Dietz, die overigens – zegt het voort – geen Groninger is, maar een Tukker). Wat Hermans betreft: diens polemische stijl valt eenvoudig te betitelen als hotseknotsebegoniaproza. Bar en boos geformuleerd gereutel, bovenal dwaas afstekend bij zijn scheppende werk. Komrij heeft zijn leven lang zijn best gedaan een acceptabele volzin te schrijven. Het is hem nooit gelukt. Brouwers’ gefulmineer is wellicht nog het droevigst: obligaat en kinderachtig gescheld waardoor de choquerende inhoud bijna verloren gaat. Men kan stellen dat de stijlvormen van genoemde lieden samen te vatten zijn in het volgende zinnetje: ‘U bent een flapdrol, o zo!’