Colofon

Foto omslag voor: F.J.P. van Calker met op zijn revers de ridderorde die hij in 1906 ontving. Foto: F.J. von Kolkow, circa 1910.

Foto omslag achter: De achterzijde van het Kasteel. Fotograaf onbekend, circa 1920.

Deze uitgave verschijnt in samenwerking met het Universiteitsmuseum en de Rijksuniversiteit Groningen in een reeks publicaties waarin de historie van de universiteit wordt belicht.

Deze uitgave is financieel mede mogelijk gemaakt door Wim Pater en door de Stichting Nicolaas Muleriusfonds.

© 2021 Sieger Vreeling

Uitgeverij kleine Uil, Groningen, www.kleineuil.nl
Redactie: Arjen Dijkstra
Bureauredactie: Astrid Werumeus Buning
Fotografie: Ciska Ackermann (afb. 25-26), Dirk Fennema (afb. 2-3)
Vormgeving en opmaak: Mirjam Kroondijk, LINE UP boek en media bv
Auteursportret: Alfred Oosterman

ISBN: 9789493170667
ISBN ePub: 9789493170674

De uitgever heeft zijn uiterste best gedaan de rechten met betrekking tot de illustraties te regelen volgens de bepalingen van de Auteurswet. Zij die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, worden verzocht contact op te nemen met de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Motto

‘Zij die, in enig vakgebied, reeds goed bekende zaken ordenen en met elkaar in verband brengen, helpen de wetenschap evenzeer vooruit als zij die iets nieuws ontdekken.’

Stelling zeven uit Van Calkers proefschrift (1863), vertaald uit het Latijn met hulp van Ron Gruijters.

Inhoud

Omslag

Colofon

Motto

Inleiding

1. Geboren verzamelaar

2. Op laboratoriumjacht in Nederland

3. Verboden liefde

4. Sleuteljaar

5. Groningen onder de microscoop

6. Het Vlintenhok

7. Hoogleraarshuishouding

8. Het Kasteel

9. In memoriam

10. Van Calkers erfenis

Dankwoord

Archieven en literatuur

Beeldverantwoording

Over de auteur

Inleiding

1. Bertha en Fritz van Calker. Foto: F.J. von Kolkow, circa 1910.

F.J.P. van Calker (1841-1913), een Duitser met Nederlandse voorouders, was de eerste hoogleraar mineralogie en geologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, maar er is nooit een uitgebreide biografie over hem verschenen. Sinds een korte levensbeschrijving uit 1914 door zijn oud-leerling H.G. Jonker is de hoogleraar vooral in publicaties over de geschiedenis van de aardwetenschappen behandeld.¹ Van Calker is slechts een voetnoot in die geschiedenis, omdat hij geen nieuwe theorieën heeft geformuleerd. Zijn meestbezongen wapenfeit – hij zou de glaciaaltheorie als eerste op Nederland van toepassing hebben verklaard – berust op een misvatting.

Van Calker verdient het om te worden herinnerd. Ten eerste is er vrij recent een heel bijzondere bron over hem bij gekomen, een die van de hoogleraar een mens van vlees en bloed maakt. Het Biografie Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen kreeg in 2009 het familiearchief van Van Calkers nazaten, dat vervolgens aan de Groninger Archieven werd overgedragen en inmiddels gedeeltelijk is gedigitaliseerd. Het archief bestaat onder andere uit circa 130 brieven, briefjes en briefkaarten van Bertha Eberz aan haar zes jaar oudere oom Fritz, zoals Van Calkers roepnaam bleek te luiden. Er zijn slechts enkele contrabrieven bewaard gebleven. Bertha schreef in het ‘Kurrentschrift’, dat destijds gangbaar was in Duitsland en afwijkt van het Latijnse schrift.

Haar brieven vertellen het verhaal van een verboden liefde tussen twee familieleden die tegen beter weten in en in het diepste geheim ‘Luftschlösser’ oftewel luchtkastelen bleven bouwen.² Ze vertellen ook het verhaal van een jonge wetenschapper die met vallen en opstaan carrière in Nederland maakte. Van Calker werkte namelijk aan de universiteit in Leiden, de hogere burgerschool (hbs) in Tilburg en die in Arnhem voor hij in Groningen werd benoemd. Fritz en Bertha trouwden in 1878. Met behulp van de schaarse brieven uit de daaropvolgende periode kan het sociale netwerk van een hoogleraarshuishouding in kaart worden gebracht. Zo was Van Calker met hoogleraar sterrenkunde J.C. Kapteyn bevriend.

Overigens zou Bertha nooit hebben gewild dat haar brieven in de openbaarheid kwamen. Ze noteerde wat haar op dat moment bezighield en als het schrijven af was, las ze het niet meer door, ‘dus lees alleen wat je interesseert en verbrand het daarna,’ schreef Bertha aan Fritz in 1868.³ Zes jaar later schreef ze dat hij vast vaak boos was geworden over de onzin die ze hem schreef: ‘waarom verbrand je mijn brieven dan ook niet gelijk?’⁴ En in haar testament, dat ook bewaard gebleven is, schreef Bertha aan haar dochter dat alles van sentimentele waarde, zoals familiefoto’s, niet van de hand mocht worden gedaan. ‘Niet’ was onderstreept.⁵ Ik heb ervoor gekozen om de brieven toch te gebruiken, niet alleen omdat ze uit historisch opzicht zo waardevol zijn, maar ook omdat ze bewijzen dat de liefde tussen oom en nicht ware liefde was. Bovendien heb ik Duitse citaten omwille van de leesbaarheid naar het Nederlands vertaald, wat als bijkomend voordeel heeft dat ze minder intiem aanvoelen.

De tweede reden voor een biografie is om de collecties die Van Calker heeft nagelaten en nu in het depot van het Universiteitsmuseum Groningen liggen context te geven. De hoogleraar had bij zijn aanstelling wat oude mineralen, gesteenten en fossielen – waaronder delen van de collectie van de befaamde Petrus Camper – als hulpmiddelen voor het onderwijs meegekregen. De geboren verzamelaar Van Calker breidde die collectie zo sterk uit dat het oude laboratorium, het Vlintenhok, dreigde te verzakken. Voor practica – zijn sterke punt als docent – beschikte Van Calker altijd over de nieuwste wetenschappelijke instrumenten. Ook deze zijn grotendeels in het depot van het Universiteitsmuseum opgeslagen, waaronder een van de eerste petrografische microscopen. Onderzoek in de Groninger Archieven heeft de prijzen en aankoopdata van meerdere instrumenten opgeleverd.

Ten derde is het levensverhaal van de hoogleraar diep met de geschiedenis van de stad Groningen verweven. Toen de vestingwerken rond 1880 ontmanteld werden, verzamelde hij duizenden zwerfstenen bij de graafwerkzaamheden. De studie van deze collectie, die destijds door een Tweede Kamerlid ‘eenig in hare soort’ genoemd werd, zou tot het levenswerk van de hoogleraar uitgroeien.⁶ Van Calker informeerde de stadsbewoners vanaf het begin over zijn onderzoek, eerst door lezingen en later ook in een museum. Dit museum was een onderdeel van het nieuwe Mineralogisch-Geologisch Instituut, dat zich bij de opening in 1901 met de beste instituten in Europa kon meten en door universiteitshistoricus Klaas van Berkel ‘het mooiste laboratorium van Groningen’ is genoemd. Het gebouw, dat op de vrijgekomen vestinggronden gebouwd was, wordt vanwege zijn neogotische bouwstijl nog altijd het Kasteel genoemd. Van Calker was de eerste kasteelheer. Die bijnaam is extra toepasselijk, omdat een hoogleraar in de late negentiende eeuw een onaantastbare positie had.⁷

Ten slotte verdient Van Calker ook een biografie, omdat zij aan de discussie over de huidige staat van de universiteit kan bijdragen. De hoogleraar zou een vroeg slachtoffer van de moderne wetenschap kunnen worden genoemd: hij zuchtte onder een zware onderwijslast en publiceerde daarom relatief weinig. Hij vertegenwoordigde de traditionele opvatting van het hoogleraarschap, waarin het onderwijs op de eerste plaats kwam en de wetenschapper bovendien een belangrijke maatschappelijke rol vervulde.⁸ Zo deed Van Calker in Arnhem al drinkwateronderzoek en publiceerde hij in 1908 een lang artikel over de geologie van de provincie Groningen dat ook voor de (drink)watervoorziening van belang was. De maatschappelijke relevantie, ‘valorisatie’, is tegenwoordig een van de aspecten waarop onderzoeksvoorstellen worden afgerekend.

Hoewel dit boek geen monografie over Van Calkers werk is, verdienen de disciplines waarin hij gespecialiseerd was, de mineralogie en de kristallografie, nog een korte toelichting. ‘Geologie studeeren zonder mineralogische kennis is lezen zonder kennis der letters,’ zei de hoogleraar bij zijn inauguratie in 1877. Mineralen zijn vaste stoffen zoals die in de natuur voorkomen en worden daarom ook wel delfstoffen genoemd; goud komt bijvoorbeeld als goud voor, maar silicium alleen in samenstellingen, zoals kwarts. Het doel van de mineralogie, aldus Van Calker, was de verklaring van het ontstaan en de eigenschappen van de delfstoffen. ‘De mineralogie streeft dus naar de verklaring der kleine wereld […] gelijk de geologie tot haar doel heeft de verklaring van den aardbol.’⁹ Mineralen worden gekenmerkt door hun kristalstructuur: de deeltjes waaruit ze bestaan zijn in een regelmatig patroon gerangschikt. Daar de kristalvorm in nauw verband met zijn eigenschappen staat, is de studie van de vorm zeer belangrijk. Dat is het domein van de kristallografie.

Om de bouw van zijn kostbare laboratorium te verdedigen wees Van Calker bij de opening in 1901 op het nut van mineralen. Zij waren het uitgangspunt geweest voor de ontdekking van belangrijke natuurkundige verschijnselen, zoals de dubbele breking van het licht, het magnetisme en de radioactiviteit, en vormden de grondstoffen voor praktische toepassingen, waaronder ‘onze communicatiemiddelen, gereedschappen en instrumenten’.¹⁰ Van Calker hield zijn mond over de bodemschatten waaraan grof geld kon worden verdiend, zoals tin en olie uit Nederlands-Indië en steenkool uit Nederland. Hij was wetenschapper; geologische exploratie was toen nog het terrein van de mijnbouwkundig ingenieurs uit Delft.¹¹

Noten

1
H.G. Jonker 1914 is deels gebaseerd op GA 2519, aanwinstnr. 2009/141, voorlopig inv.nr. 337, [Bertha van Calker-Eberz], ‘Notizen’, circa 1913. Ik bedank Henk Wierts, die mij op dit ongeïnventariseerde materiaal wees. Andere publicaties waarin Van Calker wordt behandeld: Bert Boekschoten 2001a, 117-118; 2001b, 130; 2001c, 201; J.G. de Bruijn 1974, 16; E.W.A. Henssen 1995, 6-13; A.J. Pannekoek 1962, 162-163; L.M.R. Rutten 1940, 273-287; H.J. Veenstra 1990, 77-79; Hemmo Veenstra 2012, 100-101.

2
GA 2519, inv.nr. 44, brief Bertha aan Fritz, 9 oktober 1869.

3
GA 2519, inv.nr. 43, brief Bertha aan Fritz, 19 augustus 1868.

4
GA 2519, inv.nr. 47, brief Bertha aan Fritz, [vervolg 14 april 1874].

5
GA 2519, inv.nr. 40, testament Magdalena Ottilie Bertha van Calker-Eberz, 23 november 1912.

6
SGD Handelingen Tweede Kamer 1896-1897, 23e vergadering, 8 december 1896, p. 398.

7
Klaas van Berkel 2017, 9 (onaantastbare positie), 481 (citaat).

8
Over de traditionele opvatting van het hoogleraarschap: Ad Maas 2001, 369-372.

9
F.J.P. van Calker 1877b, 15, 26. Ik heb een typoscript gebruikt. Voor het handschrift, dat een andere paginanummering heeft: GA 2519, aanwinstnr. 2009/141, voorlopig inv.nr. 348.

10
F.I.P. van Calker 1901c, 9.

11
Vlak voor zijn dood ondertekende Van Calker een adres aan de regering waarin om verbetering van de opleiding van geologen werd verzocht, ‘vooral wegens de steeds toenemende vraag naar voor practisch-geologisch onderzoek geschikte Nederlandsche krachten, in ’t bijzonder met het oog op onze Koloniën’ (‘De opleiding van geologen’, Nieuwe Rotterdamsche Courant, 11 mei 1913). Had er een omslag in Van Calkers denken plaatsgevonden?

1.
Geboren verzamelaar

Friedrich Julius Peter (Fritz) van Calker werd geboren op 29 augustus 1841 in Bonn. ‘In die stad doorleefde hij een zonnige jeugd als troetelkind van ouders en zusters in een heerlijk gelegen woning aan den Rijnoever,’ aldus de levensbeschrijving uit 1914.¹ Zijn ouders waren Friedrich van Calker, hoogleraar filosofie aan de universiteit in Bonn, en Ottilie Hertel. Het echtpaar kreeg vier meisjes en vier jongens, waarvan één jongen binnen een week en één op zeventienjarige leeftijd overleed. Fritz was de jongste van de kinderen. Hun overgrootvader kwam uit Nederland. De diepgelovige Jan van Calcar was in 1743 met zijn gezin verhuisd van Kampen naar Herrnhut, het hart van de Evangelische Broedergemeente.²

Tussen 1851 en 1859 doorliep Fritz het gymnasium in Bonn. Daar toonde hij zich volgens H.G. Jonker al een geboren verzamelaar en een liefhebber van instrumenten: ‘Als gymnasiast legde Van Calker een verzameling van mineralen, vlinders en kevers, en ook een herbarium aan en toonde hij door het vervaardigen van allerlei instrumenten en kleine machines reeds toen zijn vaardigheid op dit technische gebied.’ Ongetwijfeld werd zijn liefde voor de natuurwetenschappen gestimuleerd door zijn leraar wis- en natuurkunde J. Zirkel, de vader van zijn latere studiegenoot.³ In ieder geval groeide de kamer van de gymnasiast in de loop der jaren tot een klein natuurhistorisch museum uit: ‘Ik logeerde in jouw kamer, bij jouw stenen, jouw potjes, jouw boeken enz.,’ schreef zijn nichtje in 1865, toen Fritz al in Nederland woonde.⁴

Na zijn eindexamen in 1859 ging Fritz natuurwetenschappen studeren. De universiteit lag op een steenworp afstand van het ouderlijk huis. Het waren vooral de scheikunde en de natuurkunde die hem aantrokken: ‘Juist het onderwijs in het chemische en physische gedeelte der mineralogie wist hij daardoor gedurende zijn hoogleraarschap […] tot eene groote hoogte op te voeren,’ schreef zijn opvolger in 1914. Hij refereerde ongetwijfeld aan de practica, waarin Van Calker als hoogleraar had uitgeblonken en waarbij hij altijd in het bezit van de nieuwste instrumenten was geweest. Tijdens zijn studie was Van Calker tevens assistent in de natuurkunde van 1860 tot 1862 en assistent in de mineralogie van 1862 tot 1863.⁵ Waarschijnlijk was hij verantwoordelijk voor zaken als het onderhoud van de wetenschappelijke instrumenten, de voorbereiding van demonstratieproeven en de ondersteuning van practica.⁶

2. Hoogleraar filosofie Friedrich van Calker. Schilder onbekend, circa 1820.

3. Ottilie van Calker-Hertel. Schilder onbekend, circa 1820.

In zijn studietijd ging Van Calker om met de vrienden H. Vogelsang en F. Zirkel, die op het gymnasium enkele klassen boven hem hadden gezeten.⁷ De omgang met dit tweetal is cruciaal voor Van Calkers wetenschappelijke carrière geweest: via hen maakte hij kennis met de nieuwste onderzoeksmethode in zijn vakgebied, de microscopische petrografie (gesteentekunde). Zirkel had de Engelsman H.C. Sorby in 1861 op een excursie in de omgeving van Bonn vergezeld. Op de top van de Drachenfels in het Zevengebergte had Sorby verteld hoe gesteenten onder de microscoop konden worden bestudeerd door ze in uiterst dunne plakjes (slijpplaatjes) te snijden, zo dun dat het licht van de microscoop erdoorheen kon stralen.⁸ Met behulp van deze techniek konden bergen onder de microscoop worden bestudeerd. Dat was destijds moeilijk te geloven voor veel wetenschappers. Sorby had zijn eerste slijpplaatjes al tien jaar eerder gemaakt, maar het zou nog eens tien jaar duren voordat zijn methode algemeen werd geaccepteerd.⁹ Het waren vooral Zirkel en Vogelsang die daarvoor ijverden. In zijn inaugurele rede in 1877 zou Van Calker hierover zeggen:

‘Voor de eigenlijke mikroskopische analyse van gesteenten in haren tegenwoordigen vorm werd de grond gelegd door Henry Clifton Sorby. […] Het waren vooral Zirkel en Vogelsang, die voor het eerst deze nieuwe methode van het mikroskopisch onderzoek van uiterst dunne geslepen plaatjes van gesteenten in doorvallend licht met goed gevolg toepasten, om spoedig tengevolge hunner gelukkige resultaten een tal van mineralogen dezelfde baan te zien betreden.’¹⁰

4. De stamboom van de familie Van Calker in 1859, toen Fritz achttien jaar oud was.

Vogelsang introduceerde de microscopische petrografie vanaf 1864 in Nederland, toen hij als eerste hoogleraar geologie, mineralogie en mijnwezen aan de nieuwe Polytechnische School in Delft aantrad. Zirkel introduceerde haar in Duitsland. Toen hij in 1870 hoogleraar mineralogie en geognosie aan de universiteit van Leipzig werd, kwamen studenten speciaal naar die stad om de nieuwe methode te leren. (Geognosten bestudeerden de aardkorst in zijn tegenwoordige toestand, geologen bestudeerden de geschiedenis van de aardkorst.) Zirkel was de eerste die het onderzoeken van bergen met de microscoop doceerde, aldus een collega.¹¹

Na vier jaar, op 20 juni 1863, promoveerde Van Calker magna cum laude op een Latijnstalig proefschrift over het optisch gedrag van het mineraal calciet of kalkspaat. In de zeventiende eeuw was de dubbele refractie van licht in IJslandspaat ontdekt: kalkspaat gedolven bij Helgustadir, in het oosten van IJsland, splitste licht in twee bundels. In de negentiende eeuw was het mineraal niet meer slechts een studieobject op zich, maar ook een middel om andere zaken te bestuderen: veel onderzoeksinstrumenten, waaronder de petrografische microscopen waarmee slijpplaatjes van gesteenten werden bestudeerd, waren met prisma’s van IJslandspaat uitgerust. Het mineraal was zozeer in trek, dat er rond 1900 een ‘spaatschaarste’ was.¹² Bij zijn aanstelling als hoogleraar in Groningen zou Van Calker een uitzonderlijk groot stuk IJslandspaat uit de collectie van de achttiende-eeuwse geneeskundige Petrus Camper erven. Ongetwijfeld refereerde Jonker aan dit exemplaar, toen hij in 1914 schreef:

‘Levendig herinner ik mij den opvallenden ijver, waarmede Van Calker vele jaren later het optisch gedrag van kalkspaat onder verschillende omstandigheden aan zijn leerlingen demonstreerde; het resultaat van zijn eerste wetenschappelijke onderzoek is hem altijd lief gebleven.’¹³

Als scholier had Van Calker al kleine excursies langs de Rijn gemaakt, waaronder naar het Zevengebergte. Na zijn eindexamen van het gymnasium was Van Calker met zijn vriend Oskar Boettger, ook een geboren verzamelaar, voor het eerst de Zuid-Duitse bergen in getrokken. Ze waren volgens Jonker ‘Steinreich’ teruggekeerd, dat wil zeggen: rijk aan stenen, maar ook rijk aan natuurwetenschappelijke waarnemingen. Sindsdien gebruikte Van Calker de zomers steevast voor geologische excursies, ‘het reizen en trekken zat hem in het bloed.’ Na zijn promotie maakte hij met zijn inmiddels 73-jarige vader een tocht door Zwitserland. ‘Toen werd de kiem gelegd voor de groote liefde voor het Alpenlandschap, welke Van Calker altijd behouden heeft. Wanneer in de latere jaren geen reizen met een ander doel in de vacantie ondernomen werden, was het steeds weer het Alpengebied, dat hem tot zich trok.’ Na de tocht met zijn vader begon Van Calkers carrière als wetenschapper: hij werd assistent in de natuurkunde aan de universiteit in Berlijn in 1863.¹⁴

In zijn derde studiejaar in Bonn, in januari 1862, had Van Calker een brief van zijn veertienjarige nichtje Bertha uit Frankfurt am Main ontvangen. Dat was het begin van een jarenlange correspondentie, die begon met ‘Lieber Onkel Fritz!’ en vijftien jaar later met ‘Mein liebster Schatz’ tot een goed einde zou komen.¹⁵ Magdalena Ottilie Bertha Eberz was op 12 april 1847 in Frankfurt geboren. Haar ouders waren Anton Eberz, leraar filologie aan het gymnasium, en Louise van Calker, de oudste zus van Fritz. Voor zijn vertrek naar Berlijn was Fritz in Frankfurt langs geweest, want in oktober 1863 schreef Bertha hem hoe treurig ze was dat hij weer was vertrokken. Ze verheugde zich over zijn nieuwe aanstelling, maar het speet haar dat ze nu geen brieven meer van hem zou ontvangen. Het zou toch onbescheiden zijn om te geloven ‘dat jij in je grote Berlijn, nog een klein beetje aan je nichtje in Frankfurt zou denken.’¹⁶

5. Fritz verzamelde niet alleen mineralen en gesteenten, maar tekende en schilderde ook landschappen. Aquarel: F.J.P. van Calker, circa 1860.

Noten

1
H.G. Jonker 1914, 1. De familie Van Calker woonde jarenlang in de Koblenzer Straße (thans Adenauerallee), de woning is beschreven in Olga Sonntag 1998, 45-48.

2
‘Lebenslauf des am 24. März 1773 in Geist selig entschlafenen Bruders Jan van Calker’, Nachrichten aus der Brüder-Gemeinde, 68 (1886) nr. 7, 626.

3
H.G. Jonker 1914, 1. Jonker vergist zich dus als hij schrijft dat Van Calker les kreeg van F. Zirkel, ‘die later zulk een beroemd petrograaf is geworden’.

4
GA 2519, inv.nr. 42, brief Bertha aan Fritz, 27 mei 1865.

5
J.H. Bonnema 1914a, 84. Van Calker assisteerde eerst J. Plücker en daarna J.J. Nöggerath (H.G. Jonker 1914, 2), maar niet, zoals Bert Boekschoten 2001a, 118 schrijft, F. Zirkel.

6
Vgl. W. Otterspeer 1992, 56 en Klaas van Berkel 2017, 769n2 over assistenten.

7
H.G. Jonker 1914, 2. Van Calker zat bij Vogelsangs promotie in 1863 in de oppositie en vice versa.

8
H.C. Sorby 1870, 148. De excursie wordt beschreven in F. Fouquée 1879, 409-410, maar het goede jaartal volgt uit Norman Higham 1963, 60. Volgens R. Brauns 1912, 514 en F. Wahnschaffe 1912, 354 had Zirkel Sorby al in 1860 in Engeland kennen geleerd. Ik heb geen bewijzen gevonden voor Jacques L.R. Touret 2004, 92-93, die schrijft dat Vogelsang bij de ontmoeting met Sorby was, dat die ontmoeting puur toeval was en dat Vogelsang de methode van Sorby (en niet van Zirkel) leerde.

9
Daniel E. Kile 2003, 20. Ik bedank Jan Waling Huisman, die me op deze publicatie wees.

10
F.J.P. van Calker 1877b, 12.

11
F. Wahnschaffe 1912, 359-360.

12
Leó Kristjánsson 2010, 16-18, 117-122, 157-160, 128-129. Rasmus Bartholin ontdekte in 1669 de dubbele refractie van licht in IJslandspaat, Christiaan Huygens vond daarvoor in 1679 als eerste een wetenschappelijke verklaring. Ik bedank opnieuw Jan Waling Huisman, die me ook op deze publicatie wees.

13
H.G. Jonker 1914, 2.

14
H.G. Jonker 1914, 1-2. Boettger werd later conservator in het Senckenberg in Frankfurt am Main, maar ontwikkelde agorafobie en werkte bijna negentien jaar lang vanuit huis. Hij was genezen toen zijn broer hem met een zeldzame postzegel naar buiten wist te lokken (W. Kobelt 1910).

15
GA 2519, inv.nr. 42, brief Bertha aan Fritz, 19 januari 1862; inv.nr. 50, 2 december 1877.

16
GA 2519, inv.nr. 42, brief Bertha aan Fritz, 9 oktober 1863.

2.
Op laboratoriumjacht in Nederland

In 1864 keerde de 23-jarige Van Calker terug naar het land van zijn overgrootvader. Hij stak de grens over bij Arnhem en verbaasde zich over het vlakke groene land dat zich tot de horizon uitstrekte. Hij reisde met de trein naar Leiden, waar hij was aangesteld als assistent van hoogleraar natuurkunde P.L. Rijke. Deze kwam de volgende ochtend naar het hotel om te helpen bij het zoeken van een woning. Daarna gingen ze naar het laboratorium, dat de verwachtingen overtrof. Ze dineerden bij Rijke en staken bij de thee een Manillasigaar op. Van Calker hoopte in het weekeinde ‘Freund Vogelsang’ in Delft te bezoeken en zag bij Scheveningen voor het eerst in zijn leven de zee. Hij vond haar totaal anders dan de Alpen, maar net zo indrukwekkend. De jonge wetenschapper schreef dit aan zijn zus Louise in Frankfurt.¹

Als assistent was Van Calker verantwoordelijk voor het onderhoud van de wetenschappelijke instrumenten en het voorbereiden van de demonstratieproeven.² Later zou hij bovendien de colleges mineralogie en geologie van hoogleraar natuurlijke historie J. van der Hoeven overnemen. Het is opvallend dat deze na Van Calkers vertrek in 1866 voor een lector of een buitengewoon hoogleraar mineralogie en geologie pleitte, omdat hij zelf onvoldoende kennis van die vakken had. Dat klinkt als een compliment voor de jonge assistent.³