Colofon

©2022 Max Niematz en A.H.J. Dautzenberg

Uitgeverij kleine Uil, Groningen www.kleineuil.nl

ISBN: 9789493170803
ISBN eBook: 9789493170810

Redactie: Astrid Werumeus Buning
Vormgeving omslag: 247Design
Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

een briefwisseling

Oudeschans 26 februari 2020

Beste Anton,

Deze mail is een voelhoorntje. Zien of je mailadres dat ik heb, nog werkt. Misschien stuur ik je daarna een serieuze mail.

Veel succes met Grond. Je timmert dus nog lekker aan de weg. Goed zo.

Max

Oudeschans 27 februari 2020

Beste Anton,

Waarom schrijft deze heer jou een mail? Deze heer weet het zelf niet precies. Ik zal er in wezen wel weer egoïstische bedoelingen mee hebben. Minder diepgravend is er een combinatie van vage redenen voor aan te wijzen, waaronder: dat je in Tilburg woont, de stad waar ik geboren en getogen ben. En ofschoon deze stad bij mij deprimerende associaties wekt met een onplezierige jeugd, zodat ik me goed kan voorstellen dat iemand zegt het er niet langer dan een zaterdagmiddag uit te kunnen houden, voel ik me toch genoeg Tilburger om door zo’n opmerking beledigd te zijn.

Ook het feit dat jij en ik ooit dezelfde uitgever en zelfs redacteur hadden, heeft ongetwijfeld mede tot deze mail geleid. (‘Hadden’ ja. Zie onder.) En niet op de laatste plaats lezing van je indringende roman Extra tijd, alweer een flink poosje geleden, hoewel ik meer hedendaagse Nederlandse auteurs lees zonder meteen een aandrang tot contact te bespeuren. Trouwens, van je meest recente werk en bezigheden heb ik geen notie genomen, die promotie betreffende Grond daargelaten.

In laatste instantie zal dit aanschrijven wel te maken hebben met jouw reactie indertijd op mijn Weense roman In de schaduw van toekomstige rampen. Nooit vergeten wat je toen schreef, ik ken het citaat uit mijn hoofd: ‘Wenen is ontroerend en prachtig. Een boek van internationale allure.’ Wie dat schrijft, kan bij mij geen kwaad meer doen. Tot zover de ‘egoïstische motieven’.

Het werk aan mijn volgende en waarschijnlijk laatste roman (werktitel Konijnen vangen met scherp) is ongeveer tien jaar geleden begonnen en onlangs voltooid. Het boek werd door mijn eigen uitgever afgewezen, omdat die me volgens redacteur Sander Blom niet meer als mijn uitgever beschouwde. Er zou, aldus deze zelfverklaarde eeuwige fan van het werk van Niematz, te veel tijd zijn verstreken sinds mijn Weense roman. Uiteraard is dit de formele reden. Met de ware reden (teruglopende vraag) is iedereen bekend, maar geen uitgevend mens loopt daar natuurlijk mee te koop. Dit wat betreft ‘de internationale allure’.

Na enig ander nee op rekest heb ik mijn toevlucht genomen tot de kleine, zelfstandige uitgeverij IJzer in Utrecht. Mooi klein fonds met o.a. het volledige werk van een van mijn oude favorieten Gombrowicz en een vertaling van het mooiste verhaal uit de Duitse literatuur: Lenz van Georg Büchner. Het boek zal d.v. half oktober ‘20 verschijnen.

Beste Anton, ik woon hier in Oost-Groningen ver van alles vandaan en zal de voorstelling van Grond moeten missen. Wel wil ik kwijt dat je voortdurende samenwerking met anderen uit de wereld der kunsten mijn verbeelding danig aanspreekt. Mijn jaloezie nog meer. Als ik dat kon en zo iemand was, zou ik door muren kunnen lopen.

Hartelijke groet,

Max

29 februari 2020

Hoi Max,

Goed om van je te horen. En helemaal goed dat er een nieuwe roman verschijnt. IJzer heeft een mooi fonds – onlangs las ik de (prachtige) dagboeken van Gombrowicz, de gebundelde romans bij IJzer moet ik nog aanschaffen.

Je schrijft dat je niet op de hoogte bent van mijn recente werk; bijgevoegd een onlangs in de lage landen/Ons Erfdeel verschenen essay over mijn werk – iets te ronkend, maar zeer welwillend en behoorlijk compleet.

Ook ik ben geen ‘seller’; mijn werk wordt volgens mijn uitgever per boek ‘ontoegankelijker’ (lees: moeilijker verkoopbaar), dus het is wachten totdat ook ik word gedumpt. Het zal mij weinig interesseren, ook ik vind wel een kleine uitgever.

Tilburg. Tsja, ik woon er bijna 33 jaar, en ik weet niet of dat refereert aan het aantal canto’s uit de hel, de louteringsberg of het paradijs… Ik merk dat ik vooral in mijn binnenwereld woon, dus feitelijk maakt het niet veel uit waar mijn bed staat. Bovendien ken ik hier de nodige aardige mensen en ga ik graag naar concerten en films – en dan moet je toch in een stad zijn. Bovendien heb ik sinds kort een derdehands stacaravan in Westelbeers, een uur fietsen. Vanaf het vroege voorjaar trek ik me daar drie tot vier dagen per week terug om te lezen en schrijven. Rust.

Het samenwerken met andere kunstdisciplines, je schrijft dat je daar jaloers op bent, is over het algemeen aangenaam. Alleen de toneelwereld bevalt mij minder, een door mallen en conventies gedomineerde (geprotocolleerde) wereld. 

Als stadsdichter van Tilburg (afgedwongen, omdat ik het honderd jaar geleden verschenen manifest van Antony Kok en consorten wilde ‘eren’) maak ik relatief abstracte gedichten die geadapteerd worden door verschillende kunstdisciplines, en die samenwerking verloopt prima. Zie www.detaovandet.nl, even scrollen over de grote witte T.

Over door muren kunnen lopen: in mijn vroege jeugd zag ik op de Tweede Duitser een film met Heinz Rühmann over een man die dat kon – de film maakte grote indruk.

Tot zover, veel succes met de afronding van je roman,

Gr. A.

Oudeschans 20 maart 2020

Beste Anton,

Uit dankbaarheid voor je prompte terugschrijven heb ik me de aanschaf van een duur privédomeintje veroorloofd. Ik ben in mijn werkschrift zelfs onder het lemma Not. AD ‘notities bij het lezen van Anton Dautzenbergs dagboek’ gestart. Ben pas op p. 122, maar popel van commentaar. Ik heb me, voor ik aan deze brief begon, voorgenomen alleen over jou te schrijven en mijn meningen achterwege te laten om zo, via de ‘egocentrische aansteller’ de ‘warme altruïst’ te bereiken in de stiekeme hoop een korte correspondentie op gang te brengen en deze in een volgend leven nog eens te publiceren onder de noemer Ongefrankeerde brieven.

Voorlopig denk ik je dagboek het best te kunnen omschrijven als ‘een vrolijk aan elkaar gebabbeld rijgwerk van blatante zinnigheden’. Soms denk ik: wat gaat het mij aan dat Anton vroeger slecht kon schaatsen of dat hij op dansles een modderfiguur sloeg? Maar na zo’n arbitraire mededeling word ik telkens weer voortgedreven naar de volgende saillant geformuleerde, tot zelfreflectie aanzettende zinnigheid, zoals die democratie die is verworden tot ‘een gratis downloadbare app’ en wel ‘door het gemakzuchtige populisme van zelfs literaire recensenten met hun bodemloze zak vol bolletjes’. Zelfreflectie ja, want als je eens wist wat me die sterrenregen tegenstaat! En hoe vaak trap ik zelf niet in dat systeem? Hoe bijna als vanzelf duik ik niet meteen op de 4- of 5-dotters af?

Je zou niet de complexe persoonlijkheid zijn die je bent als je zelf geen vraagtekens zette bij het bijhouden van een dagboek. Je vindt het enerzijds prettig als zelfonderzoek, anderzijds vraag je je af of het niet voortkomt uit ijdeltuiterij. Als we nagaan dat je die vraag stelt op p. 94 en het boek 716 pagina’s telt, kunnen we er zeker van zijn dat die strijd wordt beslist in het voordeel van de ijdeltuit en de zelfonderzoeker beschaamd afdruipt. Gelukkig maar, zou ik bijna zeggen. Zonder ijdeltuiterij krijg je vlug gezever.

Bij het dichtslaan van je boek vraag ik me, met de opgedane kennis tijdens het lezen, vaak af: wie is wie van de gefotografeerde tweeling op de voorflap? Je boek zal die vraag in het verdere verloop ongetwijfeld beantwoorden. Het linker jongetje oogt stoerder, zelfverzekerder, mannelijker dan het rechter tegenhangertje dat ingetogener lijkt, bedachtzamer, zoals het bijna verlegen het gehannes van de cameraman gadeslaat. Het is zijn bal vergeten en weet niet precies waar het zijn linkerhand moet houden die dan maar wat onder de kin frutselt. Het rechter ventje poseert, zet voor de gelegenheid zijn poten stevig in het gras en slaat overtuigend een volle arm om zijn broertje. Geen twijfel mogelijk, dit is Hub en het bedremmelde ventje heet Anton.

Heerlijk vind ik de herinneringen die je ophaalt aan Theo Sontrop, die ook in mijn leven wellicht zonder het zelf te beseffen een cruciale rol heeft gespeeld. Ik publiceerde toen af en toe gedichten in Maatstaf, maar had nog geen goede uitgever. Op een reis per Peugeot door de Sahara reed ik mijn versnellingsbak aan gort en werd door mijn konvooi teruggesleept naar Tammanrasset, het hart van de woestijn. Mijn konvooi trok verder en ik bleef alleen achter. In dat dieptepunt ontving ik per poste restante een brief van Theo met de mededeling dat hij graag een bundel van me wilde uitbrengen. Hij had mijn verblijf via mijn vrouw opgespoord. Die bundel werd Zielsvrienden, een titel ingegeven door de zielsverwantschap die hij met die geste aan de dag legde. De bundel blijkt nu opnieuw gunstige consequenties te hebben, want het feit dat die bij Willem Desmense van eenmansuitgeverij IJzer, kortweg IJzeren Willem, in de boekenkast stond, gaf de doorslag bij zijn beslissing om zich over mijn roman te ontfermen.

Ik merk dat ik nu toch weer afwijk van mijn voornemen jou alle voorrang te geven. Je blijft onderhoudend in je dagelijkse verslagen en terugblikken. Wel moest ik daarstraks het boek aan de kant leggen, toen je het met Gerbrand Bakker over het schrijven van dagboeken had. Even te veel hersenactiviteit, te veel scherpe randjes, te veel flitsende gedachten, te grote aanslag op mijn vredige monnikenbestaan.

Wat simpel trouwens van Bakker om te denken dat men als men een dagboek schrijft eerlijker is dan wanneer het fictie zou zijn! Jij ontkracht die opvatting met goede en nuchtere argumenten. En ik zou eraan willen toevoegen: wie het medium taal gebruikt, is sowieso niet eerlijk. Woorden vertekenen per definitie. Je kunt je dan wel afvragen: is er verschil tussen autobiografische tekst en fictie? Of is het slechts een gradueel verschil? Toch zou ik willen dat ik zo direct over mijn leven en omgeving kon schrijven als jij doet. Vanwaar toch altijd die behoefte van me om alles in vermomming te brengen, het te ensceneren in een afgeleid milieu, het te transponeren naar een alter ego, kortom mijn leven te fictionaliseren, te vermythologiseren? Misschien komt dat omdat ik geen prater ben, ook nooit mensen om me heen heb gehad om te leren praten, en een goed dagboek moet je niet zoeken waar geen spannende dialogen zijn. Met vrienden kon ik wel praten, maar die zitten bij mij vaak op afstand en zijn niet anders bereikbaar dan met brieven. Vandaar de vele correspondenties, die overigens allemaal zijn verworden tot vrijwel nietszeggende mailtjes, opnieuw zo’n culturele verwording die historici nog eens zullen berouwen. Ik weet nog, die keer dat er in het Groninger Museum een expositie was getiteld Het Russisch landschap. De dichter-vertaler K.G. was erheen geweest en attendeerde me erop. Ik was zeer onder de indruk van de schilderwerken en schreef K.G in mijn enthousiasme een referaat van 5 A-viertjes over mijn ervaringen. Wat kreeg ik terug? ‘Sorry, Max, wil je me alleen kattebelletjes sturen? Ik heb hier geen tijd voor.’ Ik bedoel maar, je bent een anachronisme of niet.

Anton, ik laat het hierbij. Blijf gezond. Als je nog de neiging hebt nu en dan iemand in elkaar te slaan, bedenk dan dat het advies luidt: houd afstand!

Max

21 maart 2020

Hoi Max, dank voor je mooie, ongefrankeerde brief.

Ik snap dat je gemengde gevoelens hebt bij Ik bestaat uit twee letters. Die had en heb ik ook. Tijdens het schrijven moest ik regelmatig mijn weerstand onderdrukken, ik vond mijn uitingen te particulier. Het benoemen hiervan hielp even, maar het kreeg al snel een (te) theatrale glans. En nu het boek in mijn kast staat, voel ik me te zichtbaar. Het is ook nooit goed. 

Het best gedij ik in de onzichtbaarheid. Althans, dat maak ik mezelf graag wijs; ik publiceer immers met enige regelmaat en verhef mijn stem waar nodig – ik wil dus gezien worden, zij het met mate. En toch is het niet helemaal onwaar, van die onzichtbaarheid. Wanneer ik terugkijk op mijn leven tot nog toe, het gedoe bestrijkt nu al ruim een halve eeuw, dan constateer ik dat mijn verlegenheid en angsten de weg hebben geplaveid naar een relatief geïsoleerd (schrijvers)bestaan. Relatief, want ik moet mijn angsten zo nu en dan een rotschop verkopen om ze niet te machtig te maken. Bovendien heb ik van mijn vader een sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel geërfd en móét ik mijn stem laten horen bij onrechtvaardigheid die anderen in mijn ogen laten liggen. En, niet onbelangrijk, zichtbaarheid is essentieel om in aanmerking te blijven komen voor een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds. 

Dat laatste is noodzakelijk, want ik ben vanwege mijn publieke stem regelmatig ontslagen, door instituties die het vrije woord hoog achten – op papier, op het o zo geduldige papier. Omdat ik getrouwd ben (al woon ik niet samen), kan ik een uitkering van de Sociale Dienst vergeten; de romantiek wint het vooralsnog van de pragmatiek. Bovendien heb ik mijn broek altijd zelf kunnen ophouden en dat wil ik graag zo houden. In geval van nood kan ik altijd nog teruggrijpen op de antidepressiva die ik jarenlang slikte en die mijn angsten dempten tot een werkbaar niveau, en mentaal opgepoetst (lees: geharnast/verdoofd) de geprotocolleerde samenleving weer betreden. Bij mijn vrouw intrekken is eveneens een optie, maar daar zie ik enigszins tegenop; ik woon al ruim twintig jaar alleen en ik ben overgevoelig voor prikkels. Kortom, de gedoseerde (‘onaangename’) zichtbaarheid faciliteert vooralsnog de grasserende (aangename) onzichtbaarheid. Ik vind grasseren een mooi woord, het maakt de onzichtbaarheid groen, veilig.

Hoe zit dat eigenlijk bij jou? Je woont relatief afgelegen in een Gronings gehucht, dat weet ik, maar woon je alleen? Je hebt het in je brief over je vrouw, maar ze figureert alleen in de herinnering aan Theo Sontrop, van vele decennia geleden. Opmerkelijk overigens dat je vrouw je in het hart van de woestijn wist te bereiken met de mededeling dat Theo je dichtbundel wilde uitgeven. Je was voor even zichtbaar en onzichtbaar tegelijk, vormde het contrapunt tussen twee totaal verschillende werelden, of liever gezegd twee totaal verschillende werkelijkheden; een poëtisch gegeven. (In Geestman komt de protagonist ook helemaal alleen in een woestijn terecht, al is die zandvlakte getekend, en dat bedoel ik letterlijk – en ook weer niet.) En waarom woon je eigenlijk zo geïsoleerd? Ik weet dat je met enige regelmaat in Hollands Maandblad publiceert (ik ben abonnee) en dat je in een galerie je schilderijen exposeert, dus je wilt gezien worden. Dat blijkt eveneens uit je brief, die naar eigen schrijven bestemd is voor publicatie. Je bent toch nog niet besmet met het-virus-van-de-gekwelde-en-gedesillusioneerde-kunstenaar-die-op-gepaste-afstand-van-de-samenleving-wil-blijven-maar-die-ondertussen-diezelfde-samenleving-nodig-heeft-om-zijn-bestaan-te-kunnen-cultiveren?

IJdelheid. Je koppelt het thema vrijwel meteen aan mijn dagboek. Mijn ijdelheid is begrensd, en dat meen ik oprecht, ‘oprecht’, maar ik kan niet ontkennen dat ik destijds bijzonder gevleid was door opname in de reeks. Dat gevoel is inmiddels grotendeels verdwenen, ik schaam me er zelfs enigszins voor; ik heb regelmatig het gevoel dat ik helemaal niet thuishoor in die reeks, dat ik die in zekere zin besmet. In mijn directe omgeving maakt het ook geen enkele indruk, en dat snap ik volkomen. In mijn directe omgeving maakt overigens geen enkel boek van mij grote indruk. Soms vind ik dat vervelend, voel ik me eenzaam en onbegrepen, maar meestal ervaar ik dit als een zegen, als vrijheid. Eerlijk gezegd heb ik bij elk boek dat ik schrijf maar één echte lezer voor ogen: mijn vader. En die stierf een jaar voordat ik debuteerde… Dat klinkt wellicht wrang, maar ik put veel troost uit de gesprekken die ik nog altijd met hem voer. Ik probeer door zijn ogen naar de reacties op mijn werk te kijken, ze zijn ontvankelijker voor lof dan de mijne.

Het schrijven van het dagboek ging overigens over het algemeen relatief gemakkelijk. Het voortstuwende ritme, tijd is een dwingende structuur, stimuleert, pulseert, maar het belemmert óók; er is relatief weinig ruimte voor diepgang, elke nieuwe dag heeft zijn eigen dynamiek. Na publicatie komt pas de reflectie, worden de patronen zichtbaar. Het verkennen van de dichotomieën die het leven lijmen, dan wel splijten (het tweelingschap, de dialogische, tweestemmige mens, binnen- vs. buitenwereld), het cultiveren van de gelukkige jeugd als medicijn, de exodus die een gecamoufleerde odyssee blijkt te zijn, het vullen van de metafysische leegte, het stillen van de existentiële honger, de grote woorden… En achteraf zie ik de stilistische slordigheden, al vind ik dat geen probleem; niet elke dag ben je in vorm, en dat heb ik niet willen wegpoetsen. Daar was overigens ook geen tijd voor, voor dat wegpoetsen, want ik moest in drie weken tijd mijn manuscript persklaar maken – driehonderdduizend woorden terugbrengen naar dik tweehonderdduizend. Ik was overigens enorm opgelucht toen het schrijven achter de rug was, dat weet ik nog goed; de dagboekblik accelereerde de onrust, kwadrateerde het bewustzijn – en die zijn toch al zo overvloedig aanwezig. Een tweede deel zie ik mezelf niet snel schrijven. Gerbrand Bakker komt in mei wel met een vervolg op Jasper en zijn knecht. Nieuwe avonturen uit de Eifel. Ik lees zijn werk graag, vind zijn nukkige liefde voor de natuur vertederend. 

Je schrijft dat je als auteur verstoppertje speelt, dat je niet alleen een pseudoniem maar ook alter ego’s en mythologieën nodig hebt om op jezelf te kunnen reflecteren. Vermommingen. Indirectheid. Dat kan duiden op een ver doorgevoerde en op jezelf betrokken vorm van Kettenkrankheit, van zelfhaat, van een vigerend minderwaardigheidscomplex, al klinkt dat meteen zo zwaar. Of zorgt je katholieke jeugd misschien voor nerveuze naschokken? – Vooral niet over jezelf praten! En waarom ervaar je de mystificatie eigenlijk als een probleem? Ik ben het namelijk met je eens dat fictie eerlijker kan zijn, en meestal ook ís, dan ‘autobiografische’ geschriften. Madame Bovary zegt meer over Flaubert dan diens geparfumeerde brieven. In (het veelal met de linkerhersenhelft geschreven) Ik bestaat uit twee letters komt waarschijnlijk een minder oprecht beeld van mij naar voren dan in (het veelal met de rechterhersenhelft geschreven) Geestman. Het onderbewustzijn is veel oprechter dan het bewustzijn – ‘gedachten zijn de schaduwen van onze gevoelens’ (niet van mezelf). Al staat realisme in Nederland hoger aangeschreven dan verbeelding, en domineert non-fictie de bestsellerslijsten.

Onlangs ging GROND in première, het muziektheaterstuk waarvoor ik de tekst schreef. Uit de recensies blijkt dat mijn tekst wordt geïnterpreteerd als volledig autobiografisch, terwijl ik meer dan negentig procent heb verzonnen; het is een fictieve, intuïtieve verkenning van de invloed van het landschap van ‘mijn jeugd’ op ‘mijn leven’. Dus, Max, blijf lekker verstoppertje spelen. Wellicht kom je afsplitsingen van jezelf tegen waarmee je vriendjes kunt worden.

De première van GROND, vorige week dinsdag, heb ik overigens moeten laten schieten. Sinds twaalf dagen zit ik in volledig isolement vanwege coronaklachten. Twee weken geleden kreeg ik last van mijn longen – droge hoest, kortademig, een branderig gevoel. Omdat de klachten aanhielden, erger werden, ben ik drie dagen geleden onderzocht door een arts in een ‘ruimtepak’. In mijn bloed was te zien dit ik een virus onder de leden heb. Waarschijnlijk, of minder dramatisch geformuleerd: wellicht, het coronavirus, want sinds ik een nier heb gedoneerd haal ik elk jaar een griepspuit. De griep krijg ik dus niet snel, en de pijn in mijn longen herken ik ook niet als griepklachten. Zekerheid over corona krijg ik voorlopig echter niet, want ze testen vanwege een beperkte capaciteit alleen nog maar noodgevallen en zorgpersoneel. Het devies: het isolement continueren en uitzieken. Mijn vrouw zet elke drie dagen boodschappen voor mijn deur en dan zwaaien we even naar elkaar door het raam. Paniekgevoelens en zelfmedelijden heb ik gelukkig nog (grotendeels) buiten de deur kunnen houden, want die kan ik nu niet gebruiken. En straks ben ik dus hoogstwaarschijnlijk immuun voor het virus en kan ik in geval van nood mijn moeder (en haar eveneens alleenstaande, bejaarde buren) verzorgen. Ik merk dat bejaarde vrouwen er vooral veel last van hebben dat ze niet meer naar de kapper kunnen gaan – ijdelheid verdwijnt niet met de jaren. Of dat een troost of een aanmoediging is, laat ik graag aan jou.

Tot zover, zorg goed voor jezelf en je naasten,

Gr. A.

P.S. Inderdaad, ik ben het rechter, verlegen jongetje op de foto.

P.P.S. De dichter/vertaler K.G., ik heb geen idee wie dat kan zijn.

P.P.P.S. Ik ga In de schaduw van toekomstige rampen herlezen, op zoek naar Jan Hombergen…

Oudeschans 22 maart 2020

Beste Anton,

Voor ik je brief uitgebreider beantwoord eerst dit: moeten wij ons zorgen maken? ‘Het-virus-van-de-gekwelde-en-gedesillusioneerde-kunstenaar-die-op-gepaste-afstand-etc.’ onder de leden hebben is prima, maar een coronavirus? Ik wens je alle sterkte bij het uitzieken.

En twee wil ik ook even kwijt: ik heb me niet in je vergist. Je mag een ingewikkeld, uitdagend, gevaarlijk en noem maar op karakter hebben, je bent ook ein Gutmensch. Punt. Dat heeft die brief bewezen, los van de inhoud.

Max

23 maart 2020

Hoi Max, komt goed!

Gr. A.

Oudeschans 24 maart 2020

Dag Anton,

Vanmorgen kwam ik tijdens mijn gebruikelijke ommetje over de dijk Krijn tegen, een potige middenstander die zijn geld heeft verdiend met een naaimachinewinkel in ik dacht Naarden, een van die vele westerlingen die de drukte in de randstad zijn ontvlucht en hier een tweede leven begonnen. We maakten een praatje over het mooie weer, prezen de beginnende lente. Hij vond wel dat er minder vogels waren dan vroeger. Ik zei dat er anders nog genoeg waren. ‘Er zitten hier witte reigers, purperreigers, fazanten, meerkoeten, kraaien, brandganzen, minstens drie spechten. We hebben zelfs onze eigen aalscholver.’ Hij zegt: ‘Ach, aalscholvers, dat zijn geen vogels.’ Ik zeg: ‘O? Wat me trouwens wel opvalt is dat er meer mopperkonten zijn dan anders.’ ‘Mopperkonten zijn ook geen vogels,’ zei Krijn. Tot zover de couleur locale.

En nu je brief. Godhemel, dat is haast onbegonnen werk, want hij maakte veel los. Alleen al die P.P.P.S. van je. ‘Ik ga In de schaduw van toekomstige rampen herlezen, op zoek naar Jan Hombergen...’ Weet je wat ik dacht toen ik dat las? Als hij Jan Hombergen vindt, is het boek mislukt. Raadde je me eerder in je brief niet aan maar lekker verstoppertje te blijven spelen? Ik ben het volledig met je eens dat het onderbewustzijn ‘eerlijker’ is dan het bewustzijn en dat daarom uit de verbeelding ontstane verhalen te prefereren zijn boven realisme. Alleen, het gaat mij in mijn proza niet, althans niet in de eerste plaats, om eerlijkheid, maar om spel, om avontuur, om de lezer te boeien, te verleiden, te pesten, hem in mentale verwarring te brengen, meer vragen op te roepen dan te beantwoorden. Dat streven is mijn eerlijkheid, want zo zit ik nu eenmaal in mekaar.

Nee, Anton, mystificatie zie ik beslist niet als een probleem, als ik die indruk gewekt mocht hebben. Verhulde realiteit is te allen tijde interessanter. Misschien mag ik dat bezoek van je aan de sauna als metafoor gebruiken: vrouwen zijn aantrekkelijker, want geheimzinniger, als ze kleren aanhebben. Ik denk dat de successievelijke pausen dat ook goed hebben aangevoeld. Ze hebben de kuisheid alleen uitgevonden omdat het zulke liederlijke geilaards waren.

Nu zul je zeggen: jawel, maar uiteindelijk moeten jij en de vrouwen toch uit de kleren om bevredigd te raken. Dat is zo, maar daarom vrij ik ook het liefst in het donker. En om dezelfde reden heb ik een behoorlijke hekel aan expliciet uitgebeelde vrijscènes in boeken en films. Nanne Tepper had zo’n scène in De avonturen van Hillbilly Veen. Hij was kwaad toen ik hem zei geen biologieles meer nodig te hebben.

Je hebt het in het dagboek vaak over structuur missen, identiteit zoeken, en ten aanzien van mij over Kettenkrankheit, een mogelijk minderwaardigheidscomplex etc. Om praktische redenen, als je bv. een modus vivendi met je tweelingbroer of met diens zonen moet vinden, kan het heel nuttig zijn in geijkte psychologische termen en constructen te spreken, maar in fictie vind ik zulke analyses dodelijk. In het boek dat jij wilt gaan herlezen – In de schaduw van toekomstige rampen – laat Hendrik Hoogcarspel daar in gesprek met professor Poelgeest ook geen misverstand over bestaan. ‘Ik heb complexen,’ gaf Hendrik toe. ‘Sterker: ik wáák over mijn complexen, zoals een ander dat doet over zijn auto. Ik begin zowaar te geloven dat een schrijver iemand is voor wie zijn complexen een godsgeschenk zijn. [...] Zonder complexen zou ik gelukkiger zijn, professor, maar geen schrijver. Ik zou wijs zijn, maar onleesbaar. En leesbaarheid, dat is toch de hoogste wijsheid die een schrijver kan leveren.’

Gisteren weer een blz. of zestig in je dagboek zitten lezen – met heus genoegen. De passages die me minder boeien, neem ik op de koop toe, evenals de stilistische zwaktes nu en dan, zoals ook jijzelf dat zegt te doen. Ze zijn volkomen begrijpelijk, inherent aan de onstuitbare cadans der gebeurtenissen van dag tot dag. En je komt altijd wel weer iets tegen waarmee je als lezer je voordeel kunt doen, een kernachtige uitspraak of mooie observatie of iets waarbij je kunt zeggen: gôh, dat heb ik nou ook, dingen kortom die jij uit des lezers donkere poelen opdiept.

Wat ‘de eerlijkheid’ betreft nog even dit. Ik vraag me af of een mens zijn eigen eerlijkheid wel helemaal kan vertrouwen, als het de meest basale overlevingsstrategieën betreft, zijn middelen van bestaan. Het is vaak een kwestie van water het eerst was, de kip of het ei. Ik lees in je brief bv. ‘Het best gedij ik in de onzichtbaarheid.’ Voor het feit dat je desondanks naar buiten treedt, voer je drie redenen aan: 1) je wilt je angsten de baas blijven, 2) je wilt optreden wanneer je onrechtvaardigheid om je heen ziet en 3) je moet je wel publiekelijk laten horen omdat je op den duur anders je beurs van het Letterenfonds misloopt. Maar hoe verhouden deze beweegredenen zich onderling? En welke was er het eerst? Je zegt dat je vanwege je publieke stem (= zichtbaarheid) vaak bent ontslagen en dat zichtbaarheid dus nodig was om je beurs te krijgen/te behouden. Blijkbaar was de behoefte aan zichtbaarheid er al, vóórdat het Letterenfonds in zicht kwam. Welbeschouwd valt dat motief dus af.

Ik wil je niet op je woorden vangen, hoor, ik bedoel alleen dat het zo algemeen menselijk is je dingen wijs te maken, als het op overleven aankomt. Mijn eigen curriculum is daarvan een voorbeeld par excellence. Ik heb ‘de vrijheid hebben om te schrijven en te schilderen zonder van honger om te komen’ altijd als mijn ideaal gezien, zonder te weten hoe dat ideaal te realiseren. Ik ben er het type niet naar om ter zelfpromotie allerlei stunts uit te halen. Als fysiek persoon ben ik weinig indrukwekkend, weinig mediageniek, te weinig intelligent ook, denk ik, met mijn trage en bedachtzame manier van spreken. Toen ik mijn graad in de Engelse taal en letteren haalde, zat er niets anders op dan in het onderwijs te gaan, een gruwelijk vooruitzicht. Ik heb zegge en schrijve anderhalf jaar voor de klas gestaan en het was een hel, dat kan ik je wel vertellen. De leerlingen liepen over me heen, ze róken gewoon dat ik er geen zin in had. Elke ochtend betrad ik in zwaar overspannen toestand de klas. Gaandeweg begon ik in te zien: dit wordt een flop en dat is maar goed ook. Laat ze me maar afkeuren, dan zit ik voor de rest van mijn leven in elk geval niet zonder inkomen en kan ik mijn vrouw en kroost onderhouden. (Ik weet niet hoe dat nu is, maar indertijd voorzagen de arbeidsvoorwaarden nog in een dergelijk invaliditeitspensioen.) Koel blijven, dacht ik, over een jaar ga ik bij de bedrijfsarts langs. Bij dat voornemen ging ik een traject in dat ik ‘succesvol mislukken’ noemde. Maar wie zegt dat dit niet van meet af aan mijn opzet was?

Wat volgde was een lange keten van paradoxen. Na mijn ontslag voelde ik me natuurlijk best schuldig dat ik op de zak van de maatschappij leefde. Om die schuld af te lossen ben ik het schrijven en publiceren serieus gaan nemen. Primair was daartoe zoals gezegd al de existentiële noodzaak, maar daarnaast ontstond de notie dat ik me, als ik me serieus als schrijver profileerde, geen klaploper hoefde te voelen.

Dertig jaar lang een modaal inkomen, hoeveel boeken moet je daarvoor schrijven? Hangt van de kwaliteit af. Zo kwam het dat ik de rekening met de burger ruimer vereffend meende te hebben, naarmate ikzelf mijn werk kwalitatief hoger inschatte. Hoe hoger ik het in de bol had, hoe zuiverder mijn geweten. Maar tevens hoe pijnlijker de mislukkingen, toen mijn boeken op de plank bleven. En waarom bleven ze op de plank? Omdat ik onzichtbaar was en dat, naar mijn aard, ook wilde zijn.

Ik hou van mijn vrienden, maar heb een hekel aan netwerkers. Ik begrijp ze wel. Het is een open deur: als een schrijver van zijn boeken wil leven, moet hij ze verkopen, en om dat te doen moet hij, zo niet zijn ziel verkopen, dan toch op velerlei secundair-literaire terreinen de publieke aandacht trekken. Wie dat doet, hoeft er als schrijver niet minder om te zijn. Je zult mij iemand die om den brode in de promotiemolen meedraait, ook nooit ‘een broodschrijver’ horen noemen. Omdat bij mijzelf al in brood was voorzien, zag ik geen noodzaak mijn aard alsnog geweld aan te doen en alleen voor de eer de straat op te gaan. Met al dat shoulder-rubbing vreesde ik bovendien dat mijn werk aan eigenheid zou inboeten.

En zo kwamen dus die boeken die voor een groot deel als ruilmiddel, als schuldvereffening bedoeld waren, na jaren zwoegen nog niet bij de schuldeisers terecht. Dit had weer tot gevolg dat ik me te meer ging afvragen: wat is de zin van alles? Waarmee het werk alleen maar ‘eigener’ werd en er meer in waanzin eindigende Niematz-romans van de pers rolden.

Je vraagt naar een echtgenote. Die heb ik, jaja, en al meer dan 45 jaar dezelfde. Ze is wat men in de negentiende eeuw ‘een eenvoudige ziel’ zou noemen. Ze heeft weinig intellectuele interesses en dat is soms lastig. Wat ik niet bij haar kwijt kan, komt in mijn boeken terecht en andersom. Maar ze heeft een heel zuiver en koppig karakter, heeft geen vrienden, maar ook geen vijanden en bovendien een lijf waarbij de wellustige ploert in me altijd voldoende aan zijn trekken is gekomen.

Liefde is sowieso minder een verheven ideaal dan een kwestie van vertrouwdheid. Ik heb daar een mooi boek over geschreven: Tweemaal Flip & een borsalino. Voor jongens in de adolescentie zijn vrienden vaak belangrijker dan meisjes. Er verandert veel zodra die zich aandienen. Flip, Waldo’s beste vriend, worstelt daarmee. Hij geilt op meisjes, maar is doodsbang voor ze. Waldo daarentegen kan er zoveel krijgen als hij wil. Daarom besluit hij zijn meisje Laurien, een ‘lekker stuk’, aan Flip cadeau te doen. Flips weltschmerz heeft hem echter de wereld doen ontvluchten, hij is naar Borneo vertrokken, is daar onderwijzer op een missieschooltje. No problem, Waldo brengt haar gewoon na, hij reist met haar af naar Borneo. Flip is dankbaar, opgetogen, maar ervaart hen op den duur toch vooral als een last. En weer dat vluchtgedrag van hem, hij trekt de jungle in, gaat naar de Sebobs, een nomadisch oerwoudvolk, om een van hen te worden. Ook Waldo volhardt, hij blijft zijn hulptaak trouw en reist Flip opnieuw na met Laurien. Maar als puntje bij paaltje komt, kan hij haar niet afstaan. Ze is hem te na, te gewoon, te vertrouwd, te veel zijn leven geworden. Liefde...

Anton, welk non-fictieboek van jouw hand raad je me aan na je dagboek? Geestman? Ik voor mij zou je graag, omdat we het over Theo, Geestman en de woestijn hadden, mijn verhalenbundel toesturen vanwege het eerste verhaal daarin, Hotel M’zrir, dat in de Sahara speelt en kernachtiger dan welke van mijn romans ook laat zien wat me bezig en staande houdt. Als je er prijs op stelt, stuur me dan een postadres.

Ik had het graag nog met je over Tilburg willen hebben. Maar eerst koffie nu en een dosis Pavese en Dautzenberg.

Groets, Max

26 maart 2020

Hoi Max/Jan,

Dank wederom voor je hartelijke, openhartige en tot nadenken stemmende brief.

Laat ik maar meteen met de deur in huis vallen: hoezo is je boek mislukt als ik er Jan Hombergen in vind? Ja, jij (Jan Hombergen) schrijft een boek, gebruikt vervolgens een pseudoniem (Max Niematz) om het boek in de openbaarheid te brengen, je creëert in de roman bovendien een alter ego (Hendrik Cornelis Hoogcarspel) en ook hij neemt een andere identiteit (Haffner) aan, maar word jij daardoor onvindbaar? De mystificaties, de kunstgrepen, ze vergroten juist je zichtbaarheid. Je speelt een opzichtig spel met identiteit en zet daar vervolgens ook nog eens het vergrootglas op. Je ondertekent je brief aan mij ook met Max, niet met Jan, alsof je je identiteit vooral ontleent aan het schrijverschap, het kunstenaarschap. In het eerste deel van de roman is ‘de schrijver’ ook een belangrijk thema, of motief, en daar vlieg je wat mij betreft een beetje uit de bocht; het schrijverschap krijgt een te heilige radiatie, ondanks en dánkzij de relativeringen van Hendrik. Het Wenen-deel vond ik opnieuw prachtig – bevreemdend, mysterieus, elliptisch.

Na lezing luisterde ik de reportage terug die VPRO-radio destijds met je maakte, vanuit Wenen. Het verwonderde me dat je zei dat de feiten in een roman moeten kloppen, ze moeten controleerbaar zijn voor de lezer, het beschreven schilderij móét er ook echt hangen. Meende je dat echt? Het subjectieve Wenen is in je roman toch veel wezenlijker dan het objectieve Wenen. Véél wezenlijker. Sterker nog, laat de feiten alsjeblieft niet kloppen, er is zoveel hang naar realisme, naar ‘objectiviteit’. Wat me ook opviel in de reportage: je benadrukte dat de roman een autobiografisch fundament heeft, jij woonde een tijd in Wenen. Dan is Jan Hombergen niet ver weg in de roman.

In de reportage zei je dat je probeert te ontkomen aan de geconditioneerde status van het schrijverschap – de ogen van de lezer, de commercie, de verwachtingen van de uitgever. Opnieuw: het schrijverschap. In je brief heb je het er ook een aantal keer over. Ik stuitte op een ontroerende verklaring: omdat je ‘op de zak van de maatschappij’ leefde, besloot je uit schuldgevoel daarover het schrijven en publiceren serieus te gaan nemen. Dat hielp je bovendien om je geen klaploper te hoeven voelen, met je boeken gaf je de samenleving iets terug en vereffende daarmee de rekening. Prachtig, en dat bedoel ik absoluut niet ironisch. Dit verklaart voor mij waarom het schrijverschap voor jou een belangrijk motief, nee: thema, vormt. Max Niematz geeft Jan Hombergen status en zelfrespect. Ik vind dat een ontroerend gegeven. En fijn dat het je zo goed is gelukt, ik verheug me nu nog meer op je nieuwe roman, ik ben benieuwd hoe het thema daarin terugkomt – want terugkomen zál het.

Eerlijk gezegd ben ik behoorlijk jaloers op je positie (door de jaren heen); geen zorgen over inkomen, geen bemoeizuchtige uitkeringsinstanties, geen vergaderingen – heerlijk. Tegenwoordig zal dat niet meer lukken, iedereen moet ‘meedoen’. Een callcentermedewerker die in de avonduren mensen telefonisch lastigvalt met aanbiedingen voor producten en diensten die ze helemaal niet nodig hebben staat in hoger aanzien dan de ‘uitkeringstrekker’ die als vrijwilliger in een bejaardenhuis werkt. Bizar. Ik ben dan ook een voorstander van het basisinkomen; dat schoont op, weg met de onzinbanen. (De nodige influencers verdienen tonnen per jaar met het online promoten van eyeliners, lippenstift en games…)

Het is overigens niet zo dat wanneer je als schrijver op de televisie komt je boek gegarandeerd een succes wordt. Ik ben vier keer te gast geweest bij Pauw (& Witteman) en vier keer bij VPRO Boeken, en ik redde me daar volgens mij prima, maar mijn werk verkoopt matig tot slecht. Ook lovende recensies of nominaties helpen nauwelijks. Wellicht is mijn werk te afwijkend, te literair, te obscuur of misschien wel niet goed genoeg. Of zit de vent misschien in de weg? Wie zal het zeggen? Maakt ook niet uit, ik ben tevreden en voorlopig red ik me nog. En wat betreft je analyse van mijn onzichtbaarheid heb je gelijk, ik maak mezelf maar wat wijs, zoek houvast, daar ben ik me terdege van bewust.

Deze anekdote wil ik je echter niet onthouden: in mijn studententijd bezocht ik ‘de wereld van de blinden’, een volledig verduisterde rijnaak waar je door het zwart wandelt om te ervaren hoe het is om blind te zijn. Ik voelde me meteen een tikkeltje euforisch, heerlijk die onzichtbaarheid. Op het eind van de tocht nam ik samen met mijn groep plaats aan een tafeltje, nog altijd in het pikkedonker, en voerde een gesprek met enkele blinden – ze serveerden zelfs een biertje. Eindelijk durfde ik vrijuit te praten, voelde ik niet de blikken van anderen, ervoer ik Vrijheid. Wanneer ik toen een pilletje had gekregen waarmee ik blind kon worden, had ik het meteen geslikt. Dat klinkt nu pathetisch, en ik ben blij dat mij geen pilletje werd aangereikt, maar ik voelde het toen echt zo. Mijn verlegenheid was zo doordringend aanwezig in mijn leven dat ik voortdurend bezig was met vluchten. Zelfs de (mogelijke) blik van een kassameisje zorgde voor een kramp. Jaren later ontdekte ik antidepressiva, een angstremmer, een wereld ging voor me open. Na zeventien jaar gingen de medicijnen echter als een gevangenis voelen, ironisch genoeg. Tegenwoordig red ik het (meestal) goed zonder medische hulpmiddelen, al kost een optreden of interview bovengemiddeld veel energie. Of ik maak me dit alles zelf wijs, dat kan natuurlijk ook. ‘Alleen de waan maakt gelukkig’, schrijf je in je roman. ‘En ongelukkig’, voeg ik daaraan toe.

In je roman speelt de biografie van Wittgenstein een kleine, maar belangrijke rol. In Ik bestaat uit twee letters zul je het boek ook tegenkomen – wat een prachtige biografie, wat een man, wat een leven. En ‘het fluiten’ vormt een belangrijk motief in Geestman, opnieuw een parallel. Vorige week heb ik de Nietzsche-biografie van Sue Prideaux gelezen, ook een aanrader. Tragisch hoe de denkbeelden van de immer lijdende Nietzsche na zijn dood zijn misbruikt en vervormd, mede door toedoen van zijn machiavellistisch ingestelde, antisemitische zus. Het vele Duits in je roman laat ik voor nu onbesproken, maar ik kom er graag een keer op terug, om meerdere redenen. Hoe reageerde Sander Blom eigenlijk op die passages?

Ik ben weliswaar zo nu en dan aanwezig in de media – al wordt dat minder en minder, mijn ijdelheid en geldingsdrang nemen met de jaren af –, ik doe geen enkele concessies wat betreft mijn werk. Op dit moment ben ik bezig met een ‘experimentele’ roman, Aslast, en dat wordt mijn meest abstracte, meest ontoegankelijke boek tot op heden. Het werk zal veel irritatie oproepen. Sterker nog, ook het schrijven riep veel irritatie op, ik zal blij zijn als het af is. Daarna ga ik aan de slag met een magische, kleurrijke natuurroman. Van Atlas Contact krijg ik een relatief lucratief contract voor dat boek, een voorschot van maar liefst vierduizend euro. Aslast komt uit bij Uitgeverij Pluim, want ik wilde Mizzi steunen na haar al dan niet gedwongen vertrek. Maar of ze het überhaupt wil uitgeven, moet nog blijken…

Tot slot mijn huidige gezondheidssituatie. Ik schreef eerder dat er vorige week een virus in mijn bloed is aangetroffen – waarschijnlijk/wellicht corona, want sinds de nierdonatie haal ik elk jaar een griepprik. De GGD test alleen nog maar bij ziekenhuisopnames, dus zekerheid krijg ik (hopelijk) niet. Omdat de longklachten aanhielden, ben ik afgelopen maandag opnieuw onderzocht. Ik heb er een bacteriële infectie bij of voor in de plaats gekregen. Ik slik nu een antibioticakuur. Gisteravond werd ik opeens half doof in mijn linkeroor en hoorde ik een luide piep. Ik heb last van tinnitus, en daar heb ik mee leren leven, maar dit geluid was ronduit verontrustend.

In de bijsluiter las ik dat het een van de meest voorkomende bijwerkingen was. Maar stel dat die gruwelijke piep niet meer verdwijnt? Ik lag in bed en voelde hevige paniek opkomen. Wat nu? Amor fati, dacht ik. Neem het lot zoals het zich aandient. Ik moet de piep een positieve connotatie geven, zei ik tegen mezelf, dit zijn de definiërende momenten. Geen negativiteit, maar romantiek. Amor fati! De inderhaast bedachte constructie: ik ben naar een metalconcert geweest, heb veel gedronken, me enorm geamuseerd en dít is het resultaat. Wanneer de piep niet verdwijnt, kom ik voortaan elke nacht thuis van een concert, van een fijne avond... Uiteindelijk viel ik in slaap, een film op de achtergrond om het lawaai te dempen. Vanmorgen was de piep gelukkig minder schel en fel…

Ik merk overigens dat ik vooral mensen aan het geruststellen ben in plaats van andersom. ‘Wat duurt het lang?’ krijg ik vaak te horen, en het klinkt verwijtend. ‘Ik maak me ongerust’, hoor ik ook vaak. Ik ook, wil ik dan zeggen, maar dan klink ík weer verwijtend. Van verschillende kanten is me gevraagd om als ‘schrijver’ verslag te doen van de coronacrisis in Brabant. Ik weiger om de situatie (emotioneel) te exploiteren. ‘Het is voor het nageslacht,’ schreef Daan Heerma van Voss, ‘zodat ze weten wat er in 2020 is gebeurd’. Alsof ze dat ooit zal kunnen ontgaan, iederéén schrijft er publiekelijk over. Maar ik dus niet.

Voorgisteren heb ik weer het eerst gehuild; de isolatie, ik ga de achttiende dag in, werd me te veel. Mijn vrouw zwaaide ter afscheid door het raam en ik brak.

Gisteren durfde ik het aan om voor het eerst met haar te gaan wandelen: we hielden drie meter afstand van elkaar. Man, wat was dat fijn. Ik verlang zo naar haar lijf – vertrouwdheid, geborgenheid, huid. Nog even geduld.

Tot zover, A.

P.S. Ik ontvang je verhalenbundel graag: Bellinistraat 406, 5049 CR Tilburg. Ik denk dat Geestman je bevalt. Ik heb nog een auteursexemplaar over, dat stuur ik je met alle plezier.

P.P.S. Op je website lees ik: ‘Max Niematz werd geboren in Tilburg in het jaar 1942.’ Jan Hombergen werd toen geboren, Max Niematz kwam pas enkele decennia later ter wereld, op gepaste afstand van de kruikenstad…

P.P.P.S. Normaliter reageer ik niet op een recensie, maar het stuk in de NRC over Geestman (3 ballen) kon ik niet onbeantwoord laten. Michel Krielaars reageerde overigens even voorspel- als voorstelbaar. Zie hieronder mijn reactie:

Leestijd: 7 minuten

Aan Michel Krielaars, Sebastiaan Kort en Thomas de Veen,

Heren, ik weet dat het not done is om te reageren op een recensie van je werk, maar ik heb nooit goed gesnapt waaróm dat zo is. Zowel de schrijver als de recensent delen immers een passie, de literatuur – dus waarom geen tweerichtingsverkeer? Bovendien krijgt het boek, en dat ‘het’ slaat dan niet alleen op het besproken werk, meer diepte. Het zou dus mooi zijn als er in de media ruimte zou komen voor een dergelijke dialoog. Literatuur staat onder druk, ik weet het, en de beeldcultuur eist twee derde van de paginavulling op, maar juist daaróm is het goed om een tegenbeweging te creëren. De diepte in!

Jullie zullen begrijpen dat ik deels voor eigen parochie preek. Sebastiaan Kort besprak afgelopen vrijdag mijn roman Geestman, samen met de roman En in de nacht een riem van Chrétien Breukers, en die bespreking is nogal beroerd, en bedroevend.

Beide romans hebben voor Kort veel overeenkomsten, dus creëert hij een kapstok waaraan beide (moeten) worden opgehangen. Die kapstok zit een open lezing echter in de weg, zo blijkt, of in elk geval een open recensie. Sterker nog, die kapstok zorgt voor een eendimensionale, vooringenomen en bovenal slordige analyse. Een verontrustend vrouwonvriendelijke ook. En om het persoonlijk te maken: uitermate pijnlijk voor mijn vrouw. Ik zal dat uitvoerig uitleggen. (De leestijd kan dus oplopen naar 9 minuten.)

Kort beschrijft in zijn recensie dat in de roman van Breukers de protagonist zich sterk op zijn binnenwereld richt, en volgens hem (Kort) zijn vrouwen daarvan de oorzaak. (Of dat zo is, betwijfel ik; de protagonist uit En in de nacht een riem heet Meerman, meer man, zijn hart dient meerdere vrouwen, maar zijn hart dient ook meerdere werkelijkheden – wat oorzaak en gevolg is, blijft ambigu.) In Geestman gebeurt dat volgens hem ook. Ik citeer: ‘En ook bij Dautzenberg is een vrouw daar verantwoordelijk voor; een in de soep gelopen afspraakje doet de verteller zijn eigen huis ontvluchten.’

Ten eerste: de verteller geeft in de proloog aan dat de buitenwereld verhardt wanneer hij verschijnt – ‘op individueel en institutioneel niveau’. Dát is de reden dat hij in zijn binnenwereld op zoek gaat naar antwoorden, naar de tegenpool van het bewuste ik; naar le moi profond, om met Henri Bergson te spreken. Daar komt geen vrouw bij kijken – in de hele proloog wordt met geen woord gerept van een vrouw.

Om de binnenwereld te kunnen betreden, en dan met name het onderbewustzijn, doet de verteller een appel op de literatuur; hij schrijft een verhaal. Vervolgens begint het belangrijkste narratief van de roman – het verhaal, het bestrijkt twee derde van het boek – en dat is volledig in de derde persoon (!) geschreven. In dat narratief, de binnenwereld, is er in het begin inderdaad sprake van een mislukte date, maar het is dus niet de (alwetende) verteller die vlucht – verre van. Het is een naamloze man, een veertiger, en die man blijft naamloos, en dat is niet voor niets. Kort beweert dus dat de verteller in mijn roman (net als in de roman van Breukers) naar zijn binnenwereld vlucht omwille van een vrouw. Daar klopt dus helemaal niets van.

‘De vlucht voert vervolgens niet naar kroeg of kerk, maar naar een regenplas op straat.’ (Kroeg of kerk? Interessant…) Ook dat is onjuist. De man duikt in een plas op het dak van de onderburen. En dat heeft betekenis; een dak beschermt, de man moet door die bescherming heen, door de korst die om zijn innerlijk is gelegd, zich blootgeven, een motief dat later nog terugkomt. Bovendien is het dak van de onderburen. De (eenzame) man wil graag onderdeel zijn van een familie, hij zoekt geborgenheid – hij projecteert veel warmte en verlangens op het huis van zijn onderburen, hij gluurt naar binnen, wil meedoen. Kort schrijft echter dat de man in een regenplas op straat duikt. De symboliek is hem blijkbaar volledig ontgaan. Dat verklaart wellicht ook dat Kort iets verderop in zijn recensie concludeert dat ik (net als Breukers) om het begrip ‘eenzaamheid’ heen draai. Hij wíl (kan?) blijkbaar de getoonde (show, don’t tell, weet u nog) eenzaamheid niet zien. (De vele witregels in de roman van Breukers zijn verzadigd van eenzaamheid...)

De daaropvolgende tocht door het onderbewustzijn is Kort ook ontgaan; hij schrijft er in elk geval nauwelijks iets over, want hij moet rekening houden met zijn kapstok: man (verteller) vlucht voor vrouw – net als bij Breukers. Die tocht door het onderbewustzijn is vooral ook een verkenning van het archetype man, zoals dat al generaties lang in het collectieve onderbewustzijn is verankerd, en zoals dat ook is neergeslagen in de literatuur. Het wemelt in mijn roman van de (‘vrouwonvriendelijke’) allusies, in het bijzonder op het werk van Willem Brakman en dan vooral zijn (sleutel)roman Nazomer.

De man moet van de mol zijn (‘vrouwonvriendelijke’) chimères vernietigen, het archetype bevechten. De mol verwijst niet voor niets naar #MeToo – ‘Ik ook,’ antwoordt de mol. ‘Of moet ik zeggen: ook ik?’ ‘Wat bedoelt u?’ ‘Vertalingen zijn niet mijn sterkste punt.’

Waar Kort ook niets over schrijft, en dat vind ik het grootste gemis, is het hoofdmotief van mijn roman: de performatieve kracht van literatuur, van taal. En in het verlengde daarvan: het effect van de oprukkende beeldcultuur op die ‘kracht’. Ik schrijf ergens in het boek dat werkelijkheid en wenselijkheid elf van de dertien letters delen, een dekkingsgraad van 85%. In de resterende 15% moet ‘het’ gebeuren: van werkelijkheid wenselijkheid proberen te maken, en andersom. Maar slaagt de taal, de literatuur, daarin?

De man komt na zijn sprong/val in een kindertekening terecht, in de beeldcultuur min of meer; de taal laat hem daar in de steek. Sterker nog: de levende wezens in de kindertekening worden bedreigd door de gum, die kan geen onderscheid meer maken tussen subject en object – de gum is ongevoelig voor taal.

Het hart van het boek wordt gevormd door een integraal afgedrukte dichtbundel die de ‘dichter’, het vogeltje, heeft ‘geschreven’. Geen woorden, maar beelden, ondefinieerbare vormen. Het zijn exact 26 (!) gedichten, opnieuw een sleutel. Maar Kort heeft hier geen oog voor, hij wil iets anders belichten, iets wat hem al langer stoort aan mijn werk, en aan de Nederlandse literatuur in zijn algemeenheid. ‘Wat hij beter had kunnen laten, en wat hij volgens mij sinds zijn debuut ook al lang had moeten laten varen, is het steeds weer plat maken van zijn eigen schepping, want met deze aanpak is het alsof je Tarkovski’s Stalker met wat geboer uit Geer & Goor krijgt gepresenteerd. Gaat de geest eens de diepte in, dan wordt er binnen no-time weer gemijmerd over ‘kuthoeren’ en stort de boel weer krakend en piepend neer.’ Met deze aanpak… Stort de boel weer krakend en piepend neer…

Ik krijg sterk het vermoeden dat Kort mijn oeuvre niet heeft gelezen. Het bestaat inmiddels uit een vijftiental titels; ‘Geer & Goor’ zijn daarin nauwelijks te vinden en in geen enkel boek stort de boel ‘krakend en piepend’ neer – hooguit in een paar verhalen. Samaritaan eindigt met een geslaagde nierdonatie, Extra tijd met een warme euthanasie, Rafelranden van de moraal met een pleidooi voor de bescherming van mensen met een ‘afwijkende’ geaardheid, Niet het krassen van de kraai met een overwinning van de verbeelding, De dag dat de gieren buigen met een louterende processie, en de Quiet 500 (ik beschouw de twee magazines als een literaire creatie, om meerdere redenen) leidde landelijk tot tien Quiet Communities en heeft 100.000 euro opgeleverd voor kinderen die in armoede leven. En zo kan ik nog wel even doorgaan.

Kort heeft één keer eerder een boek van mij gerecenseerd, de verhalenbundel En dan komen de foto’s, en ook toen had hij vooral oog voor ‘Geer & Goor’, om zijn (goedgevonden) beeldspraak te volgen, en dan eveneens in afkeurende zin. Lichamelijkheid en seksualiteit (ik neem aan dat Kort dat met ‘Geer & Goor’ bedoelt) zijn motieven die ik in een klein (!) deel van mijn werk gebruik, maar ze zijn altijd dienstbaar aan de thema’s die ik verken – al hoeft dat laatste natuurlijk helemaal niet. Kort is daar blijkbaar allergisch voor. Ook bij de roman van Breukers blijft hij bij dit motief ‘hangen’. Hij lijkt een vertegenwoordiger te zijn van de Nieuwe Braafheid.

Maar goed, laat ik me beperken tot Geestman. In die roman wandelen ‘Goor & Geer’ niet boerend rond, al zijn ze wel welkom – en dat geldt ook voor Tarkovski, hoog en laag gaan een synthese aan; bekijk zijn films nog maar eens goed, en lees zijn boek De verzegelde tijd. En Geestman stort ook niet ‘piepend en krakend’ in, en ik vlucht als schrijver niet naar ‘de nooduitgang’, zoals Kort beweert. De roman eindigt juist uitermate positief; de epiloog beschrijft een (onderwater)feest waar de liefde wordt gevierd, waar de eenzaamheid oplost in een bont kleurenpalet – eindelijk geborgenheid!

De epiloog is overigens gedateerd op 13 juli 2019, dat is exact negen maanden na de datering van de proloog (13 oktober 2018). Aan de odyssee door het onderbewustzijn, geëvoceerd door de literatuur, lag een vruchtbare conceptie ten grondslag; de literatuur en de taal hebben ‘de man’ toch redding gebracht – of iets wat daarop lijkt. De herediteit van het archetype kan doorbroken worden. (Ik realiseer me, nu ik het zo opschrijf, dat die ‘negen maanden’ een beetje kitscherig is.)

Tot slot het grootste pijnpunt, en het navolgende neem ik Kort dan ook écht kwalijk. Volgens hem ligt er aan de ‘schrijverij’ van Breukers en mij ‘een tamelijk overzichtelijke nederlaag ten grondslag: oud of ouder worden en dan geen vrouw meer kunnen krijgen.’ (De kop van de onlineversie van de recensie: ‘Oudere mannen naar wie geen vrouw meer kijkt’.) Waar komt die onzin toch vandaan?

En Kort gaat nog verder in zijn paternalisme, en hij heeft het dan opnieuw zowel tegen Breukers als tegen mij, hij blíjft gevangen in de door hem gecreëerde mal: ‘Schrijf scènes! Die zich ergens afspelen! Toon ons een wereld en met dan daarín die getarte bewustzijnen. Dan krijg je zelfs de vrouwen mee, ik geef het je op een briefje.’ Nog los van het feit dat mijn roman bestaat uit scènes, en die spelen zich ook ergens af, uiteraard, getuigt Kort hier van een ontluisterend en bovenal seksistisch vrouwbeeld. En dan verwijt hij in zijn recensie Breukers een tunnelvisie…

Breukers en ik worden in de recensie dus neergezet als oude mannen die geen vrouw kunnen krijgen en die hopen dat ze met hun ‘schrijverij’ uiteindelijk wel een paar tieten en een kont het bed in kunnen lokken… Wat een bizarre, vooringenomen en bovenal misogyne lezing. Mijn roman biedt hier geen enkel aanknopingspunt voor. En datzelfde geldt voor mijn privéleven, want ook daar meent Kort uitspraken over te moeten doen: vrouwen kijken niet naar mij om en dat kan ik niet verkroppen… (Wat projectéért Kort eigenlijk op mij en mijn werk?)

Voor de goede orde: ik ben al acht jaar getrouwd! (Met Theo Sontrop als getuige, voeg ik daar trots aan toe.) Kort heeft blijkbaar ook mijn Privédomeindeel Ik bestaat uit twee letters niet gelezen, en daarmee is hem veel intertekstualiteit in Geestman ontgaan. Dat hoeft ook niet per se, dat lezen van mijn boeken, maar doe dan geen algemene uitspraken over mijn oeuvre. En al helemaal niet over mijn (veronderstelde) privéleven. Ik ben dus getrouwd, en mijn vrouw en ik willen dat nog lang zo houden – het is soms hard werken, maar dan heb je ook wat.

Met vriendelijke groet, immer overmoedig voorwaarts en leve het magisch denken!

A.H.J. Dautzenberg

Oudeschans 1 april 2020

Ha Anton,

Ik begrijp dat je er een hekel aan hebt, toch zeg ik het, het moet geen pretje zijn nu in je eentje. Laten je demonen je een beetje met rust? Het lijkt me hét moment voor ze om je te bezoeken. En kun je nu nog naar je caravan om even de lente op te snuiven? Je hebt/had het coronavirus, schrijf je, maar weet niet of het is geweken, aangezien dat niet wordt getest. En je hebt er nu een bacteriële infectie voor in de plaats (vraagteken). Beetje onduidelijk allemaal, want antibiotica helpen niet tegen virussen. Ben niettemin blij dat je al deze dingen, ook die piep in je oor, naïef-positief benadert.

Ik vroeg me af, ben je voor de privé-domeinreeks gevraagd door AP of had je Ik bestaat al klaar liggen? Ik ben er nog altijd in bezig. Blz. 400. Het gaat traag. Dat komt deels doordat ik traag lees, deels doordat ik er andere boeken naast lees, maar ook doordat het hier een dagboek betreft en je voortdurend, soms wel drie keer op een bladzijde, in een nieuw decor wordt geplaatst met andere personen. Dat vergt extra concentratie. Bovendien heb ik de gewoonte om steeds even te googelen, als ik interessante namen of titels tegenkom die ik niet ken. Zo kwam ik Zosjtjsenko tegen. Meteen antiquarisch besteld. Voor zonsopgang lees ik inmiddels ook, een juweeltje, en je dagboek wacht. Straks pak ik het weer op, ik wil en zal het uitlezen, hoewel ik soms denk: nu weet ik het wel. Dan lees ik toch verder en mijn volharding wordt altijd weer beloond met een wending of passage die ik niet had willen missen. Je doet jezelf beslist tekort door te zeggen dat je het gevoel hebt met dit boek de privé-domeinreeks te hebben ‘besmet’. Maar ik kan me voorstellen dat jij die de materie natuurlijk het beste kent, het idee hebt dat je tekort bent geschoten; dat er tussen je bekentenissen een hoop zelfsuggestie zit en dat je denkt dat de stroperigheid van het medium taal niet in staat is geweest het verleden te beschrijven. Het prettige van een dagboek is dat het ten dele in real time speelt. Je broer, moeder, vrouw etc. zijn lijfelijk aanwezig. Je gaat bij je broer logeren zonder dat je zelf als schrijver weet hoe dit zal aflopen. Dat geeft spanning aan je stem. Toch vraag ik me soms af in hoeverre je de grotere lijnen geconstrueerd hebt, wetende dat het voor de publiciteit bedoeld was. Die queeste naar de oorzaak van je melancholie bijvoorbeeld, heb je die achteraf geïnterpoleerd? Niet dat het veel uitmaakt. Schrijven is tot op zekere hoogte altijd een vorm van goochelen en make-belief, dagboek of niet. Overigens, die zoektocht naar de oorsprong van de melancholie kwam ik ook bij Zosjtsjenko tegen, inclusief flitsen van herinneringen die zich laten lezen als zkv’s. Was hij een format voor je?

Je brief aan Michel Krielaars c.s. laat ik even voor wat hij is. Commentaar leveren op jouw commentaar op hun commentaar op jouw boek gaat wat ver. Wel kan ik je zeggen dat ook ik me vaak stoor aan de gemakzucht en arrogantie van recensenten. Zelfs als ze het goed met je menen, blijken ze vaak te lui om er wat van te begrijpen. Mijn eerste roman speelt op een tropisch eiland. Het gaat au fond om de eenzaamheid van iemand die wil, maar niet kan aarden in een gemeenschap. Wat lees ik in de krant? ‘Niematz kan als geen ander een heerlijk vakantiegevoel oproepen.’(!) Ach, je moet maar zo denken: is de kritiek goed genoeg om ons werk goed te vinden? Stel dat ze lovend zijn, dan weet je toch ook wie het zegt en hoeveel die lof waard is? Als je er van lovende kritiek financieel op vooruit zou gaan, had je nog een reden tot tevredenheid, maar je schrijft zelf dat positieve recensies nauwelijks invloed hebben op de verkoopcijfers.

Een heel enkele keer denk ik wel eens dat de lamlendigheid c.q. vijandigheid van de pers t.a.v. mijn (en kennelijk ook van jouw) boeken te maken heeft met de Duits klinkende z in onze (schrijvers)namen. Vergezocht misschien, maar zeker is dat er hier ten lande tot diep in de jaren tachtig een latente vijandigheid heerste tegenover alles wat Duits was, naweeën van de oorlog, een stemming die min of meer verdween, toen de Europese gedachte opgeld begon te doen.

Je dagboek bevat ook ‘Een handleiding voor het voeren van een correspondentie met Anton Dautzenberg’, terug te vinden in een opgenomen brief aan G. Bakker. 1) Men gelieve de vragen van Anton te beantwoorden en 2) Anton wil zelf ook bevraagd worden. Ik zal erom denken, voor zover ik zelf dat fatsoen c.q. die empathie niet al in het lijf heb. Het is waar, ik blijf een Hombergen en die praten ziekelijk graag over zichzelf. Van mijn 5 zussen en 2 broers ben ik de enige die zich heeft aangeleerd te luisteren en me in de ander te verplaatsen. Als ik bij mijn zussen al de kans krijg iets over mezelf te vertellen, horen ze dat verschrikt aan, zeggen ‘Maar goed…’ wat zoveel betekent als: ‘Dit terzijde’, om meteen terug te schakelen naar hun eigen besognes. Op ‘dialoog-gebied’ kunnen ze nooit gehoord.

Hoewel je er in je dagboek en brieven genoeg aandacht aan besteedt, verbaas ik me telkens weer over het schrille contrast tussen enerzijds de literaire belhamel en duizendpoot die je bent, anderzijds de man die het liefst monnik was geworden en als het even kon nog een blinde ook. Je hebt het over ‘een relatief rustig schrijversbestaan’ en vreemd, er gaat geen week voorbij, als ik Laurent de Maertelaer mag geloven, of er rolt weer een nieuw Dautzenberg-artefact van de pers. Ook je dagboek wekt de indruk dat je drie levens tegelijk leeft en geen moment alleen bent. Je gaat van persoon naar persoon, van event naar event. Dat lijkt me in een dagboek ook onvermijdelijk. Alleen de ontmoetingen en gebeurtenissen zijn immers de moeite van het beschrijven waard. Op leegte ben je vlug uitgekeken. Maar dit is dus een vertekening, begrijp ik. In feite is je zichtbaarheid groen. Je zit het liefst in je caravan uit te zien op je koeienweitje. Isolement hoeft expansiedrift kennelijk niet uit te sluiten.

Dit beantwoordt tevens je vraag waarom ík geïsoleerd woon, terwijl ik er toch naar lijk te streven met mijn werk naar buiten te treden. Mijn middelpuntzoekende kracht kan op momenten sterker zijn dan mijn middelpuntvliedende kracht, en v.v.. Soms zou ik mijn ziel binnenstebuiten willen keren in een grote visionaire roman als Het slot van Kafka en die dan diep wegstoppen, zodat hij pas na mijn dood gevonden wordt. Andere keren zou ik al om een niemendalletje gefêteerd en met lof overladen willen worden, opgenomen in de kring van vrienden en collega’s.

In je dagboek bezit je weer die activistische geest van iemand die niet opgeeft en betrokken blijft bij het maatschappelijk gebeuren. Ik vind die betrokkenheid sympathiek, hoewel ik er wel ook vraagtekens bij zet, waarover later misschien meer. Míjn engagement is daarbij vergeleken om te huilen. Dat ik de moeite neem mijn krankzinnigheid te boek te stellen en die papieren rond te strooien, vind ik engagement genoeg. Niet de inhoud, maar de daad van het publiceren zelf maakt me al tot betrokkene bij de tijdgeest. Kwestie van karakter. Oordeel dus niet te streng over me.

Voortdurend is er bij het lezen van Ik bestaat de schok der herkenning. Zoals op blz. 79, die meditatieve trance waarin het zoeken naar schelpen je bracht. Ik zoek in de herfst altijd naar paddenstoelen. Een dierlijk soort oerinstinct wordt dan in me wakker. Er bestaat op een goed moment niets anders meer dan de volgende boleet of russula. ‘De volgende’ is een absolutum. Mijn vrouw zegt altijd: ‘Stoppen, we hebben genoeg.’ Die wil ik er bij het zoeken dus eigenlijk liever niet bij hebben. Maar paddenstoelen mag je niet plukken, je moet ze afsnijden, zodat het mycelium in de grond nieuwe aanwas mogelijk maakt. Je hebt dus een mes nodig, en je kunt je voorstellen wat er gebeurt wanneer wandelaars in het bos zo’n warharige bochelaar met een mes in de hand tegenkomen. Daarom neem ik ook altijd een opzichtig grote mand mee. Makkelijk om de buit in te doen – tevens begrijpen wandelaars met één blik wat Roodkapje daar aan het doen is.

Ah, Nietzsche! Ik heb dat boek van Sue Prideaux gelezen, meteen toen het uitkwam al. Want Nietzsche zit al zolang ik me kan herinneren op mijn schouder. Of liever: ik zit op zíjn schouder en laat me door hem de gevaarlijkste wateren over zetten. Nietzsche is een van die schrijver-filosofen wier oeuvre zich bijna helemaal laat duiden vanuit hun persoonlijke geschiedenis. Der Übermensch bv. – alleen te verstaan vanuit Friedrichs levenslot. Hij verstond onder de Übermensch: de mens die zichzelf overwint. Nietzsche had veel in zichzelf te overwinnen. Hij had na zijn professoraat in Basel het ene drama na het andere te verwerken: zijn uitstoting uit de kring van Wagner, de verloving en vertrek van zijn zus die de enige was die hem hielp in praktische zaken, de mislukte liefdesaffaire met Lou Salomé. Hij leed daarbij onbarmhartig aan migraine, was halfblind, arm, eenzaam, miste erkenning voor zijn werk. Om dat alles te kunnen verdragen moest hij sterker zijn dan hij was en al zijn zwakheid omzetten in kracht. Zo moet je, denk ik, ook ‘der Übermensch’ verstaan, en vele van zijn andere heroïserende en militaristische metaforen.

Er is één begrip dat zich, als je Nietzsches biografieën leest, meteen naar de voorgrond dringt: afwijzing. Nietzsche heeft zich in zijn leven voornamelijk afgewezen gevoeld: door vrouwen, collega-filosofen, door zijn publiek, maar op de eerste plaats door zijn idool Wagner, die ooit een vader voor hem was. Zijn eigen vader heeft hij bijna niet gekend, een goed maar middelmatig man. Als Friedrich door hém was opgevoed, zou hij waarschijnlijk respect, genegenheid, maar zeker geen verafgoding gevoeld hebben en in de vereerde vader algauw de beperkingen hebben gezien. Die wijsheid zou hem bij Wagner goed van pas zijn gekomen. Zij zou op zijn verafgoding van diens persoon relativerend gewerkt hebben. Door Nietzsches omgang met het gezin Wagner kon zijn hoge achting voor de heer des huizes terugslaan op hemzelf: Nietzsche kon zichzelf hoogachten. Maar die zelfachting moet in de ogen van de cynische Wagner iets uitgesproken pedanterigs gehad hebben. Wagner maakte zich vrolijk over zijn gast, waar moederfiguur Cosima bij zat, sprak hem in die intieme sfeer aan met ‘Herr Professor’ en nam regelmatig een loopje met hem. Bij de opening van de eerste Bayreuther Festspiele was Nietzsche nergens. Hij wás er, maar vluchtte de natuur in en liet zich vertegenwoordigen door zijn zus. Hij was gewend in huiselijke kring op gelijk niveau, als vader en zoon, met de grote meester te converseren – in Bayreuth werd hij gereduceerd tot decor, onderdeel van een publiek dat hij toch al verafschuwde om zijn bedoenerige, anderzijds zwemelende, oer-Duitse artistiekerigheid. De breuk met Wagner is allesbepalend geweest in Nietzsches verdere leven, de twaalf tot veertien jaar waarin zijn grote werken tot stand kwamen. Nooit is Wagner ver weg geweest, wanneer Nietzsche op bergwandelingen nadacht, ideeën najoeg. En zodra hij ze uitwerkte in hotel of pension, richtte hij zich in gedachten tot Wagner. En vreemd, toen ik in je brief las dat jij bij het schrijven feitelijk altijd in gesprek met je vader bent, ook al was die al voor je debuut overleden, moest ik meteen aan Nietzsche denken. Zijn er parallellen? Misschien.

Wat zus Elisabeth en de nationaalsocialisten van Nietzsches leer gemaakt hebben, doet inderdaad je haren ten berge rijzen van ellende. Nietzsche predikte geen vergelding of heerschappij over anderen, verre van dat, hij predikte zelfkennis, superioriteit over zichzelf, het übermenschliche in de mens. (Ik kan je ook Lesley Chamberlain, Nietzsche in Turijn, aanraden, een heel vrouwelijke, buitengewoon intelligente en empathische kijk op de laatste jaren van N’s productieve bestaan.

Je was vroeger een bang en verlegen jongetje, blijkens je dagboek. Toen je de antidepressiva ontdekte, ging er een wereld voor je open. Bedoel je dat je ineens van alles kon en dat je dat ook wilde tonen? Compenseer je je vroegere angst inmiddels wellicht met daden die jouw presentie extra uitvergroten, terwijl ze aanvankelijk in jouw beleving alleen maar bedoeld waren als euforische uitingen van bevrijding?

Mogelijk is uit je buitensporige geldingsdrang ook je strijdbaarheid te verklaren, je behoefte te shockeren. Want dat je wilt shockeren en de rebel spelen lijdt nauwelijks twijfel. Ik ga als aanwijzingen hiervoor niet je door de media uitgemolken wapenfeiten aanvoeren. Een bescheidener voorbeeld, Donald Duck in je dagboek, is tekenend genoeg. Natuurlijk vind je dat blad echt leuk. Daarnaast laat je ermee zien dat je als auteur een ruime, genrevervagende of -overschrijdende opvatting van literatuur hebt. Maar je koketteert er ook mee. Behalve dat het een gekoesterd relikwie uit je jongensjaren is, heeft Donald ook iets demonstratiefs: ‘Kijk, ik lees laagcultuur!’ Het is ook een statement, een opgestoken middelvinger naar het intellectualisme van de Oek de Jongen en de Robert Ankers onder ons. Je daagt uit. Dat moet, je verlangt het van jezelf. Je moet in vorm blijven, je oefenen op je angsten, op het overwinnen van je angsten.

Het geval Dautzenberg overziend, bij alles wat ik tot dusver via je boeken en de media van je weet, komt mijn ‘hunch’ tot een iets andere verklaring voor je meer dan gemiddelde geldingsdrang dan die welke jij tussen de regels door geeft in je dagboek. Hou je vast. Ik loop de kans je stevig tegen het zere been te trappen, maar waag het erop. Kan die exceptionele geldingsdrang samenhangen met het feit dat je broer je in jullie vroegste jaren domineerde, omdat hij fysiek sterker en vlugger was, en dat die dominantie ook nog eens door je ouders bevestigd en gerechtvaardigd werd? Mogelijk dat je dit op een goed moment niet meer pikte; dat je dit plaatje hebt willen omkeren met inzet van wat jouw specifieke kracht was: je intelligentie; dat je wilde tonen je broer überlegen te zijn of toch minstens net als hij ‘je mannetje kon staan’, namelijk op intellectueel gebied; dat je drang tot ‘zichtbaarheid’ op de eerste plaats een gebaar naar je broer, je moeder en vooral je vader was, ook al was die laatste toen al overleden. Dat je zegt dat je bij alles wat je schrijft, met hém in gesprek bent, wijst sterk in die richting. Zou het dus zo kunnen zijn dat de manifestatie van je geldingsdrang in het publieke domein vergelding was voor het onrecht je privé aangedaan?

Je zegt ergens dat je een eudemonisch mens bent en dat je je rechtvaardigheidsgevoel van je vader hebt geërfd. Het komt me voor dat het op z’n minst ook iets is dat je in je rivaliteit met je broer verder hebt ontwikkeld. Niet alleen projecteer je het onrecht jou aangedaan op ieder ander die onrecht wordt aangedaan, het is heel goed mogelijk dat juist dit rechtvaardigheidsgevoel je een kans bood je in het publieke domein te manifesteren. Zie: ‘Ik lijd aan een moederteresacomplex.’ Dat dus je oprechte begaan-zijn met het lot van de armen, zieken, pedo’s, kortom de verstotenen in onze maatschappij, tevens een vorm van zelfmanifestatie is, die oorspronkelijk was bedoeld als afrekening met Hub?

Inmiddels zijn de bordjes verhangen. Je bent superieur aan Hub. Ook al maak je dat tegenover hem niet expliciet, hij voelt dat en ergert zich aan je hulp en je goede bedoelingen.

Let op, dit alles is nog altijd hypothese, hoor, een vorm van aftasten, meer niet.

Tot slot nog even Wenen. Je oordeel daarover valt ongeveer gelijk uit aan dat na je eerste lezing van de roman. Toen vond je de inleiding rond het schrijverschap ‘te academisch’, de rest vond je ‘prachtig’. En je hebt ongetwijfeld gelijk, die inleiding kon korter, lichter, minder formeel. Toch is dat eerste deel als onderbouwing van het verhaal onmisbaar. Het maakt het daaropvolgende experiment ‘overleven in een metropool’ begrijpelijk. De thuisperikelen klinken voortdurend door in Hendriks doen en laten in Wenen. Je vindt dat ik in het eerste deel het schrijverschap een te heilig aura geef. Kun je me preciezer uitleggen wat je daarmee bedoelt?

Eerder zei je dat je in Wenen op zoek zou gaan naar Jan Hombergen. En ja, zo te horen ben je hem tegengekomen, en wel larger than life. Maar heb je Jan Hombergen onder een loep, als je weet dat hij de schrijver van het boek is en een spel speelt met identiteit? Je corrigeert me, omdat je op mijn site leest dat Max Niematz in Tilburg in 1942 werd geboren. ‘Niet Niematz, maar Jan Hombergen werd toen geboren,’ zeg je. Ik moet daarop helaas antwoorden: Nee, Anton, niet Jan Hombergen werd daar en toen geboren, maar een kwijlende en poepende wurm waar men dat naampje op plakte. Als mijn ouders toevallig niet tegelijkertijd op dezelfde plek waren geweest, zouden ze elkaar nooit de liefde verklaard hebben en zou die naam op een heel andere wurm zijn geplakt.