Colofon

© 2022 Joep van Ruiten 

Uitgeverij kleine Uil, Groningen
www.kleineuil.nl

Omslagfoto: Paulien Lubbers  

Redactie: Astrid Werumeus Buning  

Vormgeving en opmaak: Bas Ekkers

Auteursportret: Alfred Oosterman  

eBook: LINE UP boek en media bv

ISBN: 9789493170919 

ISBN eBook: 9789493170926 

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. 

Opdracht

Voor Paulien & Oote 

Inhoud

Opdracht

Citaten

Ook ik was erbij, op veilige afstand 

Hier is ja niks 

Ook ik was erbij, op veilige afstand 

Gratis nieuw wereldbeeld bij installatie zonnepanelen 

Weerzien in Dierenpark Emmen 

De krant. Je kunt ’m ook lezen 

De elektrische auto drijft ons naar de stad 

Een achterband repareren 

Speedcore Will Never Die 

Een tuintje 

Oom Joost 

Starend naar het kattenluikje 

De tuinman en de dood 

Wachten op Veronica, achter de struik 

Daar zul je ze hebben 

Kranenburg, het land van mijn voorvaderen 

En profil 

Een specialisatie in het nutteloze 

Stuiters, bonken, spoekies, kattenogen en pinkies 

Ik verzamel, dus ik droom 

Een specialisatie in het nutteloze 

Hier wonen geletterde mensen 

IJspret 

De mooiste brievenbus 

Het raadsel van de witteportflessen 

Afscheid van het papieren tijdperk 

Met de mensen meedraaien 

Een unieke opname 

Achter de schermen van het Drèents Liedtiesfestival 

Onzichtbare kunst van een onzichtbaar kunstenaar 

Hopen dat die hoed afwaait 

Musicalster tussen de apen 

Dat (voor Peter Veen) 

Met de mensen meedraaien

Zonde van de koe, zei ze

Denkend aan Karel ten Haaf 

Vooruitgang 

Brief aan Lize Spit 

De kinderen van Heinrich von Kleist 

Leest ‘De stijl van de schrijver’ van  Arno Kantelberg 

Een handtekening vragen aan Arjen Lubach 

Zonde van de koe, zei ze 

In plaats van een interview 

Wodka 

Er valt u iets weg 

Het meisje van Yde spreekt 

Utrechtenaar, Twentenaar, Drentenaar 

Verwarrende identiteit 

De Nedersaks in mij 

Donderdag 

Hingstemiege 

Biechten 

Turf, jenever en alertheid 

De bijslaap 

Strabant en grissig 

Oortjes 

KVP 

Hij pist zich ervoor weg 

Een Bert Wagendorp terugvinden 

Er valt u iets weg 

Nawoord

Citaten

‘Soms sta ik stil tussen het leven dat voorbijgaat en het leven dat nog moet komen, roerloos aan de oever van de verstrijkende tijd. En een verbazing over alles dwaalt als stof op mij neer.’ 

Fernando Pessoa

    ‘Al dat gecommuniceer altijd.’ 

Anton Valens

‘Denk maar niet dat het gewaardeerd wordt.’

 Piter Bergstra

Ook ik was erbij, op veilige afstand 

Hier is ja niks 

Wie de verte zoekt, zal het vreemde vinden. Begin 1986 meldde ik mij als leerling-journalist aan de School voor de Journalistiek in Utrecht voor een stageplaats bij Nieuwsblad van het Noorden in  Groningen. Van daaruit werd ik naar een klein redactiekantoor in Emmen gestuurd. Ik arriveerde te vroeg – verhaal van mijn leven. Bij de balie vertelde de enige aanwezige journalist dat hij mij nu niet kon gebruiken. ‘Kom later maar terug.’

Daarop besloot ik de plaatselijke bibliotheek te bezoeken, ook om te achterhalen waar ik was beland. Emmen lag in Drenthe, zoveel wist ik, verdwaald uit de Randstad. Verder wist ik weinig tot niets. Grasduinend in de boekencollectie las ik over hunebedden en een dierentuin, over zand- en veengronden en over de naoorlogse industrialisatie. Emmen had een periode van grote armoede gekend, maar dat was nagenoeg voorbij. 

Wat ik ook las, was dat Zuidoost-Drenthe deel had uitgemaakt  van het Bourtangermoeras, een uitgestrekt veengebied tussen de glooiing van de Hondsrug en de rivier de Eems. In een atlas zag  ik waar het moeras moest hebben gelegen: een reusachtige  groene vlek op de grens van Drenthe en Groningen met Duitsland. De vlek was vanaf de middeleeuwen weggewerkt, tijdens de  turfwinning. Er waren eindeloze akkers voor in de plaats  gekomen. 

Alleen de naam van het gebied herinnerde nog aan de tijd van het moeras, en dan ook nog eens afgeleid: de Veenkoloniën. In een  aantal boeken werd gesteld dat die koloniën in het oosten van de provincie Groningen lagen. Er waren ook schrijvers die ze lieten doorlopen tot in Zuid-Drenthe en een deel van Overijssel. Andere delen van Nederland bleken eveneens over veenkoloniën te beschikken: Friesland, Noord-Brabant en Holland, daar waar ik geboren ben. 

Voor mijn eerste stukje voor Nieuwsblad van het Noorden werd ik naar een zangmiddag in het theater gestuurd. Daar aangekomen, na een fietstocht door het bos, de Emmerdennen, bleek de zaal half gevuld met oudere dames. Niemand zong. Het programma was net afgelopen, liet ik mij vertellen. Wat moest ik hier over schrijven? Er was niets te schrijven. Met een leeg notitieblok fietste ik terug. Het bos zag er ineens anders uit, minder beloftevol. 

Op de redactie deed ik verslag aan de journalist die mij op pad had gestuurd. Zou hij zich in het aanvangstijdstip vergist hebben?

‘Er was niets,’ vertelde ik. ‘Er waren oudere mensen in de zaal, maar gezongen werd er niet. Het programma was afgelopen.’

‘Heb je nog mensen gesproken?’ vroeg de journalist. Zijn toon deed mij schrikken, het was alsof ik iets belangrijks was vergeten.

‘Ja,’ antwoordde ik, ‘iemand die vertelde dat het programma was afgelopen.’ 

De journalist toverde een zwart-witfoto tevoorschijn, die eerder die middag was gemaakt. Hoe kon dat zo snel? Ik zag een halfgevulde grote zaal met een aantal grijze koppen. Hij zette het op een tikken: ‘In de grote zaal van De Muzeval werd gisteren een zangmiddag gehouden voor leden van de Bond voor Plattelandsvrouwen Zuidoost-Drenthe. “Het is altijd weer iets waar ik naar uitkijk,” aldus een van de deelneemsters die terugzag op een gezellig samenzijn.’ 

De volgende dag stonden foto en bijschrift aldus in de krant. Mijn allereerste bericht. Niet door mij, maar door iemand anders geschreven. Met een heuse quote van iemand die niet geïnterviewd was. Ik was er bijna trots op. 

Voor mijn volgende stukje mocht ik naar Barger-Compascuum, een deelnemer aan de Nationale Scheikunde Olympiade interviewen. Van het gesprek en het schrijven daarna is mij weinig bijgebleven. Een andere ervaring maakte een diepere indruk. Op de fiets tussen Barger-Oosterveld en Barger-Compascuum vreesde ik van de wereld te vallen. De ruimte om mij heen voelde enorm. Er was niets om mij aan vast te houden. De stilte was overweldigend. Een vacuüm. 

Ooit was het hier ondoordringbaar. Geen wegen, hooguit een paar doodlopende paden over zandruggen, verder vooral verraderlijk drassig. Betreden op eigen risico. Wie hier de weg niet wist en een verkeerde stap zette, zou verzuipen in het veen. En dan eeuwen later, misschien, worden opgegraven als gemummificeerd lijk. Nu oogde het droog. Alle moerasplanten waren verwijderd, als turf afgegraven, afgevoerd en opgestookt. Wat overbleef, was een landschap als een elegie.

Het voelde ongemakkelijk, uiteraard. Wie zou mij zoeken als ik dood neerviel? Wie zou mij vinden en herkennen? Dat is er niet een van hier. Die komt hier niet weg. Wat moeten we ermee? Aan de andere kant had het ook iets aantrekkelijks. Ik bevond mij in een gebied als een onbeschreven bladzijde. Om in te verdwijnen. Geen verwachtingen. Alleen mogelijkheden. Nieuw-Amsterdam, Nieuw-Dordrecht, Nieuw-Weerdinge. 

Achteraf denk ik dat de vrees voortkwam uit een gevoel van verlatenheid in combinatie met herkenning. Ik kende niets en niemand in deze streek. Tegelijkertijd oogde de omgeving vertrouwd. Het  was alsof ik in een stille variant van mijn geboortedorp fietste. De straten langs de sloten waren net zo recht als thuis, Roelofarendsveen, Zuid-Holland. De kleine vrijstaande huizen waren in vergelijkbare linten gebouwd. In de verte meende ik zelfs kassen te zien. 

De stilte en ruimte hadden ook een ander effect. Toen begreep ik er niets van, ik wist niet wat me overkwam, nu zou ik het hallucinant willen noemen, in de betekenis van geestverruimend. Misschien wel juist door de afwezigheid van prikkels en afleiding voelde het alsof ik, mij verplaatsend door de leegte, werd opgenomen in een groter geheel. Ik kon alle kanten op. Niets hield mij meer tegen en er zou geen einde aan komen. Tot de plicht begon te roepen.

Terug op de redactie werd ik bijgepraat over de ontwikkeling van de gemeente Emmen. Barger-Compascuum hoorde er wel, maar ook niet bij. Het was een buitendorp, zo’n honderd jaar geleden ontstaan tijdens de laatste turfafgravingen van het moeras, net als Klazienaveen, Emmer-Compascuum, Zwartemeer. Er woonden mensen met andere karakters en temperamenten, werd mij verteld. Anders dan in de oudere dorpen in de buurt, zoals Zuidbarge, Noordbarge en Westenesch.

Ik kreeg uitleg over Veen-Drenten en Zand-Drenten. De ene soort werd afgeschilderd als pionierende opstandige (‘altijd goed voor nieuws’), de andere soort als gereserveerd en behoudzuchtig  (‘achterdochtig’). Het werd ingewikkeld toen het ontstaan van de woonwijken Emmermeer, Emmerhout, Angelslo en Bargeres erbij werd gesleept, ooit stedenbouwkundig baanbrekende opbergplekken voor westerlingen die de Randstad waren ontvlucht. Was Emmen een stad, of een verzameling dorpen en wijken? 

Aan het einde van de zomer in 1883 reisde Vincent van Gogh naar Drenthe. Anders dan zijn schildervriend Anthon van Rappard, die hem op het schilderachtige van Drenthe had gewezen, trok hij niet naar Assen om van daaruit verder te reizen. Van Gogh stapte uit op het station van Hoogeveen met de bedoeling dieper het land in te gaan, ‘met de turfschuiten mee richting de Pruissische grens en  ’t Zwarte Meer’. 

Op 2 oktober reisde hij met een trekschuit naar Nieuw-Amsterdam, ‘den achterhoek van Drenthe’. Voor zijn broer Theo beschreef hij zijn eerste indrukken: ‘Wat een rust, wat een breedte, wat een kalmte in deze natuur, men voelt het pas als men mijlen en mijlen Michels tusschen zich en het gewone heeft.’ Wat Van Gogh met ‘Michels’ bedoelde, is mij niet bekend. Wat hem beviel, kan ik navoelen en bedenken. 

In zijn Drentse brieven beschrijft Van Gogh wat ik een Veenkoloniale ervaring wil noemen, een sensatie halverwege geluk, ontzag en overweldiging. Aanvankelijk is hij nieuwsgierig en gretig. Hij heeft iets in zijn hoofd en als dat overeenkomt met wat hij ziet, wordt hij extatisch. ‘Het is hier zoo gansch en al dat wat ik mooi vind. ’t Is hier vrede,’ schrijft hij. En meteen daar achteraan: ‘Ik vind nog iets anders mooi, dat is het drama, het is overal.’ 

Het woord koloniën komt in de brieven van Van Gogh niet voor. Het veengebied slingerde hem heen en weer. Hij zocht en vond mogelijkheden om zich als beginnend schilder naar eigen inzicht en overtuiging te ontwikkelen. Tegelijkertijd werd hij afgeremd. Contact met de plaatselijke bevolking was er nauwelijks, vermoedelijk kon hij ze niet verstaan. Daarnaast was sprake van geld- en materiaalgebrek. Alleen in Hoogeveen waren verfspullen te krijgen, in zeer beperkte mate. 

Toen Van Gogh in Zuidoost-Drenthe arriveerde, was de zomer voorbij. Naarmate hij er langer bleef, naderde de winter. Nergens in Nederland is de tegenstelling tussen zomer en winter zo groot als in de Veenkoloniën. Op 11 november noteert Van Gogh dat het in Nieuw-Amsterdam sneeuwt in de vorm van hagelstenen. Hij besluit zijn brief met: ‘Drenthe is zóó mooi, zoo zeer pakt het me algeheel in en voldoet mij absoluut dat ik, indien ik niet voor altijd hier kon zijn, ik liever ’t maar niet gezien had.’ 

Op 1 december zinspeelt hij op een tijdelijke terugkeer naar het ouderlijk huis in Nuenen, vermoedelijk uit geldgebrek. ‘Er is voor mij in Drenthe zeker een werkkring, maar ik moet van het begin af liefst het nog eenigszins anders kunnen opvatten, en ietwat meer vastigheid hebben in mijn finantiën.’ En ook: ‘En hoe harder ik werk, hoe meer ik in ’t nauw raak. We zijn nu op een punt dat ik zeg: momenteel kan ik niet voort.’ 

Op 6 december volgt ineens vanuit Brabant een verslag van de reis naar huis. ‘Op een stormachtigen namiddag met regen, met sneeuw. Deze wandeling heeft mij veel opgemonterd, of liever mijn gevoel was zóó in sympathie met die natuur, dat het mij meer calmeerde dan iets anders. Ik dacht dat het weerzien van thuis misschien mij juister inzicht kon geven in kwesties van wat ik doen moet. Drenthe is superbe, maar het er uithouden hangt van veel dingen af, hangt af of men bestand is tegen de eenzaamheid.’ 

Wie in de Veenkoloniën is geboren en getogen – de Drentse of  Groningse maakt niet uit – zal daar wellicht anders over denken. Zelf woon ik inmiddels meer dan twintig jaar in deze streek, in een heel andere tijd dan die van Van Gogh. Woest en ledig is het nauwelijks meer, eerder kaal en afgewerkt. Ik zal niet beweren dat ik mij hier nooit eenzaam heb gevoeld. In plaats daarvan wil ik bekennen dat deze omgeving mij heen en weer heeft geslingerd tussen verwondering en afschuw. 

F. Bordewijk beschrijft dat gevoel van verwarring in 1951 in zijn  verhaal Musselkanaal. Eerst laat hij een man, Van Rena, met de bus vanuit Assen via Stadskanaal richting Ter Apel reizen. ‘Vanaf toen bevond de reiziger zich in de vreemde wereld, die hij wilde ontginnen, ja, ontvlezen tot op het been van de geest, teneinde de fundamentele structuur bloot te leggen. De ontginningen hadden het stokoude land verjeugdigd tot een vreemde kindsheid.’ 

In Musselkanaal stapt Van Rena uit de bus. ‘De wind woei straf, guur. Thans rustiger bezien leek hem de omgeving nog ongastvrijer dan door de onijdele ruiten van de bus, welke achterkant in vluchtend miniatuur zich nog nauwelijks van de weg onderscheidde. En de verloren staander vroeg zich af: is dit nog Nederland? Ja, op de kaart. Maar ook in het hart?’ 

Na een tijdje ontdekt hij een jongeman aan wie hij een vraag kan stellen. ‘Is het verderop net zoals hier?’ wil Van Rena weten, hij hoopt de poëzie van de heide en de hoge venen te ervaren. Het antwoord is bevestigend: ‘Ongeveer. En u zult er niet veel beleven. Ik zie dat u komt uit het Westen, met de grote steden. Het ligt niet op mijn weg om u raad te geven, maar ik moet u toch zeggen dat u hier, halverwege Musselkanaal, eigenlijk alles gezien hebt. De rest is misschien nog alleen maar meer deprimerend.’ 

De jongeman begint zich als een kompas te gedragen en wijst  met armgebaren op plaatsen in de omgeving. Trips Compagnie,  Ter Apelkanaal, Tweede Exloërmond, Emmer–Erfscheiderveen,  Barger-Compascuum, Klazienaveen, Smilde, Hijkersmilde. Van Rena werd door deze namen vreemd aangedaan, schrijft Bordewijk. ‘Dat is geen Nederland meer, dacht hij. Waar blijf ik met mijn  voornemen te ontginnen? Het smoort in de kiem.’ Dan gaat het  regenen en pakt Van Rena de bus naar Groningen. Hij vlucht naar  de stad. 

Bij herlezing van Musselkanaal valt de waarschuwing van de jongeman op: ‘De rest is misschien nog alleen maar meer deprimerend.’ Iemand uit ‘het Westen met de grote steden’ zou zo’n opmerking nooit maken. In deze contreien is het niet ongewoon. Ik ken mensen die in deze streek geboren en getogen zijn en zonder gêne op hun omgeving afgeven. Soms doen ze dat om zichzelf te typeren, soms om lollig te doen, soms uit liefde voor de streek. 

In het Atlas-theater in Emmen bezocht ik de voorstelling Gezing en geplaas van muzikant Bert Hadders en schrijver Herman Sandman. Beloofd werd een ode aan de Veenkoloniën en al haar inwoners: ‘De Drent (Bert) en Groninger (Herman) koesteren een haat-liefdeverhouding met het land van hun vaders. Voor de Groningers en Drenten is het een feest der herkenning, voor boetenstoanders een openbaring.’ 

Sandman las onder meer voor uit zijn boek De laatste bus naar  Slochteren. Daarin staat hij stil bij de Veenkoloniale mentaliteit, vooral die van zijn uit Mussel afkomstige vader: ‘De sfeer is: het was niks, het is niks, het wordt niks en verbeeld je maar niks. Ik troost mij met de gedachte dat hij daarin bepaald niet uniek is. Want zo denkt half Groningen. We gaan ervan uit dat het geluk niet voor ons is weggelegd. Elk initiatief om er toch wat van te maken wordt met een grauw en een grom de grond ingeboord.’ 

Het beeld van de Veenkoloniaal als een apathisch en gedoemd mens is niet helemaal uit de lucht gegrepen. De Rijksuniversiteit Groningen doet sinds 2017 onderzoek naar generatiearmoede in de Veenkoloniën. Hoe kan het dat het gebied in de statistieken over inkomen, werkgelegenheid, gezondheid en opleiding structureel slecht scoort en is het mogelijk om dit patroon te doorbreken? De materie is complex, de werkelijkheid weerbarstig. Een inmiddels enorme hoeveelheid verzamelde gegevens heeft het tij vooralsnog niet kunnen keren. 

Het hardnekkige imago van de Veenkoloniën sluit daarop aan.  Tijdens Gezing en geplaas strooide Sandman met anekdotes over  criminele families, ongezond eten en voormalige volkswijken die  in no-goarea’s waren veranderd. Zwijgend over de mogelijkheden  van het gebied – en die zijn er wel degelijk, dat bewezen en bewijzen mensen als Aletta Jacobs, Geert Teis en Daniël Lohues – schetste  hij een cultuur van neezeggers. ‘Het nee zit erin, zo zijn wij. Geen wonder dat het hier nooit wat wordt. Mensen willen niks. Er is  altijd een reden voor nee. Stel een vraag en men schudt het  hoofd. We zwijgen van nee. Of we hebben een vraag. Waarom? Waarvoor? Is dat nodig? Het is wat het is hier. Wij weten niet  beter.’ 

Volgens een ‘imagomonitor’ van het Nationaal Programma Groningen hebben Groningers het idee dat anderen niet van Groningen houden. Ze denken dat buitenstaanders hun provincie vooral koppelen aan negatieve begrippen als aardbevingen, stug en ver weg. Er zou sprake zijn van zelfonderschatting. Met alle gevolgen van dien: ‘Als je denkt dat de rest van de wereld je niet ziet zitten, kan dit leiden tot de verkeerde strategie en de verkeerde beleidskeuzes.’ 

De bedieners van de monitor roepen Groningers om die reden op meer te vieren wat goed is en goed gaat. ‘Dat gaat misschien in tegen de Groningse cultuur die wars is van borstklopperij, maar het geeft wel een beter beeld van wat hier gebeurt. Als je blijft denken dat je er minder toe doet, redeneer je niet vanuit kracht en is dat een stuiptrekking die in andere delen van het land niet wordt begrepen.’ 

Voor zover ik weet, kent Drenthe niet zo’n monitor. Wel zijn er cijfers over het toeristisch bezoek. Die wijzen erop dat buitenstaanders liever naar Drenthe dan naar Groningen komen. Ook zijn er verontwaardigde krantenberichten in reactie op uitlatingen dat Drenthe een achtergebleven gebied zou zijn, ‘het kleine zusje dat niet mocht studeren’ (Peter Middendorp) met inwoners ‘zo primitief, dat ze niet eens een gewone zin kunnen uitspreken’ (Yvonne Kroonenberg) waar ‘het lijkt alsof je Siberië bent binnengereden’ (Maarten van Rossem). Vergelijkbare uitlatingen over Groningen zijn zeldzaam. 

Dagblad van het Noorden verschijnt in twee edities, een voor Drenthe en een voor Groningen. Wat mij als lezer van beide edities is opgevallen, is dat in de Groninger editie veel jubelstukken staan, berichten vol zelffelicitaties waarin Groningen – meestal de stad, in mindere mate de provincie – wordt afgeschilderd als een herbouwd paradijs of op zijn minst een plek waar mensen tevreden moeten zijn.

De Drentse editie bevat dit soort berichten niet. Als de krant een afspiegeling is van de samenleving, zou je kunnen stellen dat ‘men’ in Drenthe het onnodig vindt zichzelf op de borst te kloppen. Waarom iets beweren dat vanzelf spreekt? Is het niet beter om – superieur – te zwijgen? In dat licht duidt het Groningse gejubel op een minderwaardigheidscomplex. In een ander licht is het verkooppraat: ‘Er gaat niets boven Groningen’. In beide gevallen is het een schreeuw om aandacht.

In die geest bracht de grootste krant van Noord-Nederland enige tijd geleden een bericht met de kop ‘De mooiste hunebedden liggen mogelijk onder Groninger klei’. Dat niet iedereen in Groningen bang is voor zelfliefde en promotie werd onderstreept met een citaat van directeur Daan Raemaekers van het Groninger Instituut voor Archeologie: ‘Drenthe mag dan de meeste hunebedden hebben, ik sluit niet uit dat Groningen de mooiste heeft.’ 

Zo’n uitspraak maakt nieuwsgierig naar de onderbouwing. In het bericht ontbrak die, wat opvallend mag heten: het Groninger Instituut voor Archeologie is een wetenschappelijk instituut, dat laat geen ruimte voor grappen. Terwijl die wel degelijk te bedenken zijn. Die mooiste hunebedden van Raemaekers bevinden zich onder grondlagen en zijn dus onzichtbaar. Het kan dus heel goed dat het de lelijkste hunebedden zijn. 

Terug naar de Veenkoloniën. Herman Sandman vertelde in het  theater dat zijn bek openviel toen hij ontdekte dat Groningen, en dan vooral de stad, door ‘allerlei figuren uit de wereldpers’ de moeite van het bezoeken waard werd gevonden. Hij somde hun namen op: Michail Gorbatsjov, Iris Murdoch, Allen Ginsberg, Joan Collins, Bono Vox, Isabel Allende, Bob Dylan, Lou Reed. En imiteerde daarna een Oost-Groninger: ‘Wat moeten die mensen hier? Hier is ja niks?!’ 

Hij zei te begrijpen dat Nederland niet op hem, een schrijvende Veenkoloniaal met veertien boeken op zijn naam, zit te wachten. ‘Maar dat betekent niet dat je het niet af en toe kunt proberen. Pogingen waar ik bovendien plezier in heb. Als ik dood ga, wil ik kunnen zeggen dat ik het heb geprobeerd. De generatie van mijn ouders, en de generatie daarvoor, was er huiverig voor om de kop boven het maaiveld uit te steken.’ 

Tijdens Gezing en geplaas had Bert Hadders steeds naast hem gestaan – als hij niet zong, meestal zwijgend – met zijn gitaar als schild. Bij het verlaten van het theater nam ik twee van zijn coupletten mee naar huis. Voor mijn onbeschreven blad.

T is van ons apmoal mor t is ook van gainaine

t is t laand van grode en klaine aargenis

en woarst ook kiekst aan dit laand komt gain ende

t is altied west zoals t nou nog is

t is haalf stront en t is haalf regenwotter

t is zo voak schoten en toch altied mis

wel zuikt zel altied wel wat vinden

mor of t wel van dien goading is? 

De verwarring zal nog wel even blijven. 

Ook ik was erbij, op veilige afstand 

‘Jij hebt het nieuws aan je kont hangen,’ zei ik tegen Frénk van der Linden. Kort daarvoor was de première van zijn documentaire over Frans Haks en het Groninger Museum afgelast. In de bioscoop waar de vertoning moest plaatsvinden waren twee lijken gevonden. 

‘Dat denk ik ook weleens,’ reageerde Van der Linden. Hij begon enthousiast te vertellen over zijn aanwezigheid in Peking toen het Plein van de Hemelse Vrede werd schoongeveegd. ‘Ik zat ineens als journalist twee weken vast in China. Midden in het wereldnieuws. Hoe kan zoiets, vraag ik me nog steeds af.’ 

Wat deed ik toen het Plein van de Hemelse Vrede werd leeg geveegd? In welk jaar was dat ook maar weer? 1989. 

In Amsterdam woonde ik de presentatie bij van De wereld volgens Darp van Frank Westerman. Het boek opent met de vraag ‘Wat deed jij toen de Muur viel?’.  

Voor De wereld volgens Darp verzamelde Westerman stukken, reportages, waarin de Koude Oorlog een rol speelt. Zes verhalen zijn samengebracht onder de titel Standplaats Belgrado. Zeven verhalen onder de titel Standplaats Moskou. Er zijn verhalen over Tsjetsjenië, Tadzjikistan, Siberië, Cuba. Er zijn verhalen uit andere delen van de wereld. 

Steeds vertellen ze over de Koude Oorlog en hoe deze nagalmt. Bijna overal waar het mis was en vermoedelijk nog steeds is, is Westerman geweest. Bijna overal kent hij wel iemand, toen en nu. 

Het tweede hoofdstuk vertelt over zijn reis naar Roemenië en hoe hij de opstand van het Roemeense volk tegen Nicolae Ceaus¸escu meemaakt. Hij loopt daarbij klappen op, wordt verhoord en vervolgens het land uitgezet. 

Tijdens de boekpresentatie toonde Westerman het dossier dat destijds door de Securitate over hem was aangelegd. Voor zijn boek had hij het opgevraagd. Met behulp van een schoolvriend, die toen in Assen woonde en nu in Roemenië werkt, en een advocate was het gelukt om het dossier uit de archieven te krijgen. 

Steeds opletten waar geschiedenis ontstaat. Overal op afstappen. Reizen. Overal mensen kennen. Details onthouden. Daarover  schrijven. Verhalen gepubliceerd krijgen.  

Wat ik deed in 1989? Ik werkte bij de Nieuwe Apeldoornse Courant als regioverslaggever. In mijn portefeuille zaten dorpen als Uddel,  Elspeet, Beekbergen, Loenen, Eerbeek en Brummen. Terwijl ik stukjes schreef over wat zich op kalvermesterijen afspeelde en gemeenteraadsvergaderingen bijwoonde waar lokale politici onbewust tot  anarchie opriepen, donderde elders in Europa ‘het systeem’ in  elkaar. 

Ik zat voor de televisie, dronk bier, rookte en zette af en toe een plaat op. Ook ik was er bij. Op mijn eigen manier. 

Net als tijdens de bioscoopmoorden in Groningen. De documentaire van Van der Linden had ik een dag eerder gezien. Thuis voor de televisie, als screener, via een vooraf toegestuurde videolink. Op veilige afstand. 

Gratis nieuw wereldbeeld bij installatie zonnepanelen 

Geheel volgens afspraak kwam het bestelbusje met zonnepanelen ons pad opgereden. Er stapten drie mannen uit. ‘We moeten afstand houden,’ riep de langste. Daarop gingen ze aan het werk. 

Na anderhalf uur meldde de langste man een tekort aan onderdelen. ‘We hebben te weinig profielen meegekregen. We kunnen nu twee dingen doen: wat we hebben installeren en het morgen afmaken, of een van ons gaat in Zwolle profielen halen.’ De keuze viel op het laatste. 

Een uur later liet de langste man weten dat ze nu wel koffie wilden drinken. Ik besloot een praatje te maken. Op afstand uiteraard. Al snel ging het over het coronavirus. Ik vernam dat sommige klanten uit angst opdrachten hadden afgezegd. Er was nog werk voldoende, maar de voorraden raakten op. 

‘Zijn jullie bang?’ vroeg ik. 