Tzum-reeks

1. | De avonturen van mijn rode flesje, Aristide von Bienefeldt
2. | Huis van Bewaring, Erik Nieuwenhuis
3. | Alleen de titel is nog niet af, Karel ten Haaf
4. | Lauwertakken en distels – De complete Couperus herlezen, Coen Peppelenbos en Doeke Sijens
5. | Boeken die ik 12 jaar niet heb gezien, Chrétien Breukers
6. | De man die van vrouwen hield – Georges Simenon in vijfentwintig romans, Chrétien Breukers en Mark Cloostermans
7. | Viva l’Italia, Johannes van der Sluis
8. | Bloedend hart, Erik Nieuwenhuis
9. | Talend naar betekenis, Koen Schouwenburg
10. | Americana outlaws – 50 singer-songwriters uit de seventies, Wiebren Rijkeboer
11. | De sollicitant, Bram Esser
12. | Hand schudt hoofd – ultrakorte verhalen, Karel Feenstra
13. | De secretarisvogel schrijft – alle diergedichten, Remco Ekkers
14. | De hond die overstak – verhalen, Jaap Krol
15. | Moeten we dit weten voor de toets, Coen Peppelenbos

Colofon

©2022 Coen Peppelenbos

Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

Tzum-reeks 15

ISBN boek: 9789493170957
ISBN e-boek: 9789493170964

Auteursportret: Alfred Ooosterman
Omslagontwerp: 247design
Redactie: Margriet van der Meer
Boekproductie en epub: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Tzum-reeks

Inleiding

1 Beantwoord de volgende vraag in maximaal 200 woorden

Moeten we dit weten voor de toets?

Hoe overleef ik de rubric?

Was vroeger alles beter? (1): de methode

Mag je jezelf censureren?

Was vroeger alles beter? (2): de leeslijst

Word je van lezen een beter mens?

Mag je je ontroering laten zien aan een klas?

Moeten studenten weten wat een cliché is?

Mag je als leraar wel pulp lezen (en ervan genieten)?

Moeten de literaire normen weg?

Hoeveel leest een deskundige lezer?

Hoe maak je gedichten van Vasalis en Kopland kapot?

Kunnen studenten een verouderd gedicht redden?

Wie kent Cor Klinkenbijl nog?

Wat heeft Bohemian rhapsody met poëzie-onderwijs te maken

Betekent creatief schrijven dat alles mag en kan?

Help je via De Weddenschap leerlingen aan het lezen?

Hebben we nog meer sites vol leesbevorderingstips nodig?

Kun je cijfers over leesgedrag manipuleren?

Kunnen we nog iets leren van de coronaperiode?

2 De lerarenopleiding

Zwerk

Teamrol

Dildo

Vraag wie Multatuli is, en je leraar Nederlands heeft geen idee

Terug naar het verhaal: literatuuronderwijs in Nederland

Open brief aan Jeroen Dera (ik heb je nodig)

Toch niet weer over de Landelijke Kennisbasistoets?

Hoeveel boeken uit de canon moet een leraar Nederlands kennen?

Een (deels) verplichte leeslijst voor leraren Nederlands

Schaf de onderzoeken bij de lerarenopleidingen af

Iedereen zou jeugdboeken moeten lezen

3 Literatuurgeschiedenis

Beatrijs in het echt

Wat zouden leerlingen moeten kennen van de zeventiende eeuw?

De Gouden Eeuw in de letterkunde hadden de politici al lang afgeschaft

Baksteen

Geweld in de Middeleeuwen – Lanceloet en het hert met de witte voet

Egidius, waer bestu bleven?

De man van Beatrijs

Ode aan de vriendschap

De kracht van de zon (1)

De kracht van de zon (2)

Max Havelaar als white savior

De voorloper van twitter

Hoe Sylvia Witteman een goed initiatief afbrandt

4 Tot slot

Heb je als docent enig nut? (1)

Heb je als docent enig nut? (2)

Verantwoording

Inleiding

Al meer dan dertig jaar ben ik lerarenopleider, schrijver, uitgever, recensent en interviewer en je zou denken dat je dan iets weet van de literatuur. Dat klopt, maar de basishouding blijft toch onzekerheid. Als ik mezelf voorstel aan het begin van een nieuw schooljaar noem ik dat riedeltje werkzaamheden steevast om quasi-grappig te eindigen dat ik verder geen sociaal leven heb. De werkelijkheid is niet ver verwijderd van de ironie.

Je zou verwachten dat iemand die al dertig jaar met literatuur bezig is zo onderhand wel zou moeten weten waarover hij het heeft. Ja, je kunt me midden in de nacht wakker maken voor een college over Mystiek lichaam, ik kan uit de losse pols een uur over poëtica’s vullen en zo zijn er tientallen colleges die tot mijn vaste repertoire behoren.

En toch heb ik niets uitgeschreven. Een van mijn schrikbeelden in het onderwijs was mijn oude leraar aardrijkskunde die jaar in jaar dezelfde lessen gaf aan de hand van sheets die hij op de overheadprojector legde. Zijn didactische werkvorm was ‘overschrijven wat op deze sheets staat’ en voor de rest de Geo geordend uit je hoofd leren. De les begon standaard met het overhoren van één leerling die voor de klas moest staan en vragen beantwoorden over het opgegeven huiswerk. Ik droomde vooral weg bij de foto’s van Balinese jongens in de Geo geordend, maar haalde toch (of juist daardoor) goede cijfers voor aardrijkskunde.

Om de colleges voor mezelf fris te houden stop ik bij elke module minimaal één nieuw boek in het repertoire. Zo bouw je je eigen kennis uit en word je gedwongen om met een frisse blik naar je eigen lessen te kijken. Het voordeel is dat je als docent (en dat geldt ook voor een nieuw boek bij een recensent, redacteur, interviewer) steeds begint met een boek te veroveren. Als die basisnieuwsgierigheid er niet meer is dan moet ik stoppen en eindelijk aan dat sociale leven beginnen.

Dit boek laat een persoonlijke zoektocht zien naar wat mij motiveert en uitdaagt binnen het literatuuronderwijs in de hoop dat andere docenten zich daarin kunnen herkennen of juist niet.

1
Beantwoord de volgende vraag in maximaal 200 woorden

Moeten we dit weten voor de toets?

Dan heb je een college voorbereid over een boek dat je nog niet eerder las; zeg Sarnami, hai/Suriname, ik ben van Bea Vianen uit 1969. Je hoopt dat er in de groep een gesprek op gang komt over dat boek. De inhoud geeft aanleiding genoeg om het te hebben over de positie van de vrouw, de botsing van geloven, de manieren om kinderen op te voeden. Je kunt het hebben over de band tussen vader en dochter. Je kunt het hebben over de vraag of er veel veranderd is in de loop der jaren.

Je probeert als docent linken te leggen met andere boeken uit de Surinaamse literatuur die je kent (van Anton de Kom, Albert Helman, Astrid Roemer, Raoul de Jong). Je legt een link met de theorie over postkoloniale literatuur. Na anderhalf uur denk je dat je zinvol bezig bent geweest, omdat je mensen aan het denken hebt gezet (hoop je), mensen andere invalshoeken voor het boek hebt laten zien (hoop je) en een link hebt gelegd met mogelijke wetenschappelijke visies op dit soort boeken (hoop je en hier ben je als hogeschooldocent altijd wat onzeker in gebleven).

Laten we zeggen dat je niet ontevreden bent over het college. Dat korte moment waarop je even denkt – heel even maar – dat jouw didactiek gewerkt heeft, wordt dan bijna altijd verstoord door die ene student die het hele college nog geen enkele inhoudelijke opmerking heeft gemaakt over het boek en vraagt: ‘Wat moeten we hiervan weten voor de toets?’

Je telt, terwijl in je hoofd allerlei lijfstraffen voorbijkomen, tot tien.

Literatuur is voor mij een manier om na te denken over het leven, de maatschappij, de vorm – noem het maar op – maar de toetsing ervan vind ik het minst interessante onderdeel. Ik snap dat studenten punten moeten halen en dat niet iedere student de literatuurlessen het meest interessante onderdeel vindt van het vak Nederlands. Toch zou ik het liefst alleen maar colleges geven en de toetsing overslaan.

Van mijn werkgever en mijn vakgroep kreeg ik toestemming om een experiment uit te voeren bij de studenten in de eerstegraad. Bij hun laatste collegereeks (over historische letterkunde) zou ik geen afsluitende toets geven. In plaats daarvan moesten ze vier keer deelnemen aan een leeskring over een boek op de lijst. Ze wisten alleen niet wanneer ze in die leeskring zouden zitten om over het boek te praten. Ik vond dit een razendslimme manier om ervoor te zorgen dat de studenten elke week de boeken lazen voor het college. Er zou een zekere spanning bestaan voorafgaand aan de les omdat ze niet wisten wie ik had uitgekozen, maar ik had ter voorkoming van al te veel stress iedereen de mogelijkheid gegeven om een keer over te slaan.

De mensen binnen de leeskring moesten eerst een half uur met elkaar over het boek praten zonder dat iemand buiten de kring ingreep. Ook de docent moest zijn mond houden. Na dat halve uur mochten anderen zich mengen in de discussie.

De resultaten waren anders en beter dan ik verwacht had. Ik hoefde na twee keer geen studenten meer aan te wijzen omdat ze uit zichzelf al kwamen vragen of ze in de leeskring mochten. Over het algemeen waren de discussies heel inhoudelijk en kwamen alle elementen ter tafel die ik anders met een powerpointje onder de aandacht zou hebben gebracht. Mijn taak bestond alleen nog maar uit het aanvullen van gezichtspunten. Voor het eerst had ik het idee dat er iets revolutionairs was gebeurd tijdens mijn colleges. Door de toets weg te halen, lazen de studenten beter.

Er zaten wel een paar nadelen aan deze revolutie. Door iedereen die had voldaan aan de eisen een ‘goed’ te geven kon ik de echt goede studenten niet belonen voor hun inzet. Daarnaast was de formule van die leeskringen op den duur een beetje saai. Elke week dezelfde werkvorm geeft het college weinig spanning. Bovendien zijn er mensen die beter tot hun recht komen als ze iets in hun eentje doen.

Ik mocht doorgaan met het experiment en in het jaar daarop mochten studenten kiezen of ze in een leeskring hun visie op een boek zouden geven of tijdens een literaire Ted-talk (als ik de term maar verander, ziet niemand dat dit de ouderwetse spreekbeurt is, dacht ik). Ik zou bij de beoordeling variëren in ‘voldoende’ en ‘goed’. Ik had bedacht dat het bij de afsluitende evaluatie interessant zou zijn aan elke student te vragen wie er een ‘goed’ verdiende binnen de groep.

Opnieuw overtroffen de resultaten mijn verwachtingen. En dat terwijl een deel van de colleges vanwege COVID via Teams gegeven moest worden. Ik was onder de indruk geraakt van de informatie die studenten gaven. Een van hen hield een heel betoog over de relatie tussen Goethe en Rhijnvis Feith. Hij las zelfs een door hemzelf vertaalde brief van Goethe aan Feith voor. Tijdens zijn verhaal googelde ik of ik die briefwisseling kon vinden, want ik had nooit gehoord van contact tussen deze twee schrijvers. Helaas heb ik er na afloop van zijn betoog niets over gezegd, want de volgende dag mailde hij met de vraag of ik wel doorhad dat hij die briefwisseling verzonnen had. Ik moest toegeven dat hij zelfs mij aan het twijfelen had gekregen. Hij kreeg de hoogste beoordeling van dat jaar.

Dat beoordelen blijft wel een dingetje. Het liefst tekende ik gewoon af dat er voldaan was aan de voorwaarden, maar examencommissies en visitatiecommissies willen altijd bewijzen zien van de manier waarop wij kwaliteit ‘borgen’. Het Nederlands onderwijsstelsel bestaat in hoge mate uit controlesystemen. De ene visitatie of accreditatie is nog niet geweest of de volgende midterm-audit komt er alweer aan. We controleren ons kapot.

Je ervaart dat je de beste colleges geeft in decennia, maar nu moet je die ervaring nog omzetten in controleerbare beoordelingsformulieren (en niet jouw werk uitbesteden aan studenten die elkaar moeten beoordelen). En zo moet je toch weer aan de rubric.

Hoe overleef ik de rubric?

In Levende Talen (de Arts & Auto voor docenten) las ik een artikel van twee wetenschappers over het schrijven van een column in een havo 4-klas. De leerlingen beoordeelden elkaar aan de hand van een rubric (een soort scoreformulier) waarop maar liefst 26 indicatoren (punten) stonden waarop hun column van feedback werd voorzien (nagekeken werd). Sindsdien slaap ik slecht, want als mijn columns volgens die rubric beoordeeld zouden worden dan zou ik een vette onvoldoende scoren.

Indicator 1.3.3: ‘In de tekst wordt de spanning opgebouwd.’

De spanning zit vooral bij mijzelf; haal ik wel de juiste hoeveelheid woorden?

Indicator 2.4: ‘De schrijver laat zien dat hij zich heeft ingeleefd in de lezer.’

Belangrijk is dat ik niet aan lezers denk, schreef A.L. Snijders ooit al. Ik heb altijd maar één criterium bij alles wat ik schrijf: mijn moeder moet het ook kunnen begrijpen.

Indicator 3.6: ‘Er is voldoende variatie in klank.’

Ik weet niet eens wat ze hiermee bedoelen. Klank?

Indicator 4.2: ‘De tekst heeft 400 woorden. (+/- 10%)’

Shit, daar ga ik al.

Bij elke indicator kon je aangeven of een leerling een --, -, +/-, + of ++ scoorde.

Vroeger bestond het vak Nederlands aan de universiteit uit twee richtingen: taalkunde en letterkunde. Daar kwam uit het niets taalbeheersing bij. Een richting voor sneue mensen die niet echt iets konden en van Bob Dylan hielden. Al snel bleek taalbeheersing alle andere richtingen te overwoekeren met desastreuze gevolgen voor het taalonderwijs in het voortgezet onderwijs. Leerlingen moesten eerst luisterplannen, schrijfplannen of spreekplannen maken voordat ze een taak mochten uitvoeren. Het meest opvallende was dat de taalbeheersers zelf nooit goed waren in datgene wat ze onderwezen. Ze gaven verschrikkelijk saai les ondanks of dankzij de chronische dronkenschap waaraan ze leden en waardoor de voorste collegebanken altijd leeg bleven. Daarnaast konden ze geen van allen een leesbaar artikel schrijven. Ik denk dat alle ellende in de wereld is begonnen met de introductie van taalbeheersing. Zelfs de naam van de richting was al dubieus. Letterkunde en taalkunde waren kundes, taalbeheersing was geen kunde maar een soort bezigheid, zoals zelfbeheersing.

Dat alles wil niet zeggen dat wij letterkundigen niet boter op ons hoofd hebben. Op de meeste scholen laten we leerlingen nog altijd van die vermaledijde boekverslagen schrijven, terwijl je leraren zoiets in de praktijk nooit ziet doen. We laten kinderen producten maken die wij zelf nooit maken en we vinden dat niet raar. En als we ze artikelen laten maken die wel een functie hebben buiten de school, dan verknallen we dat met 26 indicatoren. De meeste leraren schrijven nooit een column of een recensie die zo de krant in kan of zo op een site geplaatst kan worden, maar hun leerlingen moeten wel kunnen voldoen aan zo’n veeleisende rubric. Het taalonderwijs dat via de universiteit tot ons komt, is volslagen losgezongen van de werkelijkheid.

Ik zat laatst in een overleg met hogeschooldocenten te praten over onze manier van toetsen en allemaal vonden we die rubrics totale onzin. Er stonden fijne aandachtspunten op, maar de schijn van exactheid die uitgaat van zo’n rubric lachten we allemaal weg. En toch maken we allemaal die rubrics. Voor de inspectie, voor de midterm-audit, voor de examencommissie. Wij controleren omdat we bang zijn gecontroleerd te worden.

Ik heb maar drie eisen bij een column. Verveel de lezer niet. Probeer één originele gedachte te spuien. Zorg dat ten minste een paar mensen zich ergeren. Houd je niet aan voorschriften.

Was vroeger alles beter? (1): de methode

Het korte antwoord op de vraag is: nee. Er is ook een lang antwoord mogelijk, maar dan moeten we wat inzoomen op bepaalde onderdelen van het literatuuronderwijs. Je zou, bijvoorbeeld, de schoolmethodes uit de jaren zeventig en tachtig eens kunnen bekijken op het onderdeel literatuur. In de onderbouwmethode Functioneel Nederlands werden verhalen (voor volwassenen) vooral gebruikt om een lading opzoekvragen te stellen, zoals: waarnaar verwijst het woordje ‘deze’ in regel 3? Wie de rijk geïllustreerde, op de doelgroep gekozen verhalen in de methodes van nu leest, ziet in één oogopslag de enorme sprong voorwaarts die de methodes hebben gemaakt. Je hoort in de praktijk veel gemopper over methodes maar de vooruitgang die is gemaakt is ongekend.

Aan de andere kant hadden veel scholen vroeger naast een ruim gesorteerde schoolbibliotheek ook kasten vol klassensets met boeken. Bloemlezingen als Pondje proza, Nooitgedacht en Ooitgedacht gingen jaren mee. Ik kan me herinneren dat ik in de tweede klas het verhaal ‘In de bovenkooi’ van J.M.A. Biesheuvel moest voorlezen uit zo’n bloemlezing en het voorlezen staakte bij een wat al te expliciete scène. Tweedeklassers lazen literatuur voor volwassenen.

Voor de bovenbouw bestonden speciale literatuurmethodes. Ik heb drie jaar lang (eind jaren zeventig, begin jaren tachtig) les gekregen van meneer Smabers op het Florens Radewijns College in Raalte uit Het spel en de knikkers en Indringend lezen. We wisten toen als leerling op het atheneum meer van de literatuurgeschiedenis dan tegenwoordig bachelor-studenten die leraar Nederlands willen worden.

Of er over de vorm van de lessen veel werd nagedacht weet ik niet. Er was geen concept: iedere leraar gaf les op zijn eigen manier en daaraan pasten we ons als leerling aan. We deden wat er van ons verlangd werd. Als we oefeningen moesten maken uit de methode, dan maakten we oefeningen; als we moesten luisteren naar een verhaal over Karel ende Elegast dan deden we dat gewoon. Na zes jaar kregen we een mondeling over de boeken zonder daar ooit voor geoefend te hebben en dat was het dan. Ik heb de indruk dat er tegenwoordig meer aandacht is voor de didactiek.

Er is in de laatste vijftig jaar een compleet nieuwe literatuur ontstaan: naast jeugdliteratuur bestaat er ook young adult-literatuur van hoge kwaliteit. Daarnaast zijn er de afgelopen twintig jaar minimumeisen voor de vakinhouden geformuleerd vanuit de ministeries. De basisvorming, de Tweede Fase, de herziening van de Tweede Fase en de ideeën van Curriculum.nu (waarbij de leraren zelf aan zet waren) geven in ieder geval richting aan het vak Nederlands en de literatuurlessen. Secties hebben een enorme vrijheid om die naar eigen inzicht in te vullen, maar meestal volgen ze braaf de methode. Dat is jammer, want in heel veel schoolmethodes zie ik nog steeds de combinatie van een fragment, waarna vijftien vragen volgen die je elke lust tot lezen ontnemen.

Mag je jezelf censureren?

In 1992 werkte ik mee aan de inmiddels niet meer bestaande schoolmethode Goed Nederlands van de inmiddels niet meer bestaande uitgeverij Jacob Dijkstra. Een methode met enkele inhoudelijke vernieuwingen waar ik nu met gemengde gevoelens op terugkijk. Ik was aangetrokken voor de fictielijn vanaf deel 2. ‘Lezen met plezier’ heette dat onderdeel en ik heb gelukkig kunnen voorkomen dat de literaire teksten werden gevolgd door een enorme lijst grammaticale vragen. Ik heb als beginnend leraar veel geleerd van het maken van een methode. Over de werkwijze van een auteursteam, over de belangrijkste reden om een methode te kiezen (als je met een boek gooit, moet de rug niet meteen openliggen) en over de marketing van uitgeverijen.

Hoofdstuk 1 van deel 1 opende met het ‘BOVO-lied‘ van Gon Hoefsloot. Het eerste couplet gaat aldus:

Nog vorig jaar was ik de spetter

en ook de oudste van de school

de kleintjes keken naar me op joh

in ’t verleden was ik ’t idool!

ik droeg als eerste een behaatje

ik was als eerste ongesteld

Nu zit ik op de middelbare

en word opeens niet meegeteld.

Deze woorden zorgden ervoor dat een school op reformatorische grondslag afzag van de aanschaf van het boek. Het ging om het woord ‘ongesteld’. Dat had in de verte met vruchtbaarheid en voortplanting en dus seks te maken en dat woord was taboe in de brugklas. Ons werd aangeraden bij de volgende delen wat voorzichtiger te zijn.

Zelfcensuur bij educatieve uitgeverijen is van alle tijden. Het is goed om principes te hebben, maar als een scholengemeenschap van meer dan duizend man besluit om je methode niet te kiezen, dan is dat een grote strop. Een schoolmethode gaat doorgaans vijf jaar mee en als ie bevalt, wordt de herziening ook genomen. Niet alleen deel 1 gaat vijf jaar mee, maar ook de delen voor de vervolgklassen, de docentenhandleidingen en de toetsboeken. Eén school kan goed zijn voor duizenden exemplaren en dat kan werkgelegenheid betekenen voor een aantal mensen op een uitgeverij. Je principes worden vanzelf wat rekbaarder als je baan op de tocht staat.

Toen ik met anderen werkte aan het Basisboek Literatuur konden we doen en laten wat wilden, omdat de uitgeverij klein was (de naam Uitgeverij kleine Uil geeft het al een beetje weg) en ikzelf de inhoudelijk redacteur was. Die vrijheid voor een maker bestaat alleen nog bij kleine uitgeverijen. Zodra er voorschriften, regels en verboden om de hoek komen kijken, wordt jouw product een schaduw van wat je werkelijk had willen doen.

Goed Nederlands behaalde 10 procent van het marktaandeel, maar moest Nieuw Nederlands van Wolters-Noordhoff, dat een jaar eerder op de markt was gekomen, voor laten gaan. Daarna werd uitgeverij Jacob Dijkstra overgenomen door Wolters-Noordhoff en twee methoden Nederlands bij één concern was een beetje te veel van het goede. Goed Nederlands werd dus geliquideerd. Het auteursteam van Nieuw Nederlands is in de begintijd schathemeltjerijk geworden. Ook wij mochten niet klagen, want we werden met een gouden handdruk van 25.000 gulden naar huis gestuurd (waarover ik een enorme belastingaanslag kreeg plus alvast een voorlopige aanslag voor het jaar daarna, waarna er niet heel veel van het bedrag overbleef).

Het Basisboek Literatuur is inmiddels aan de achtste druk toe. Tel uit je winst.

Was vroeger alles beter? (2): de leeslijst