Opdracht

Voor Lieke

Citaten

Life is one funny mothafucka.

Kendrick Lamar – ‘Duckworth’

But life is the great teacher.

James Joyce – Ulysses

Colofon

©2022 Koen Schouwenburg

Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

ISBN boek: 9789493170971
ISBN e-boek: 9789493170988

Auteursportret: Nienke Maat
Omslagontwerp: 247design
Redactie: Astrid Werumeus Buning
Boekproductie en epub: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Opdracht

Citaten

Waar zijn de dagen voor

Verantwoording

Dankwoord

Waar zijn de dagen voor

1

Ik ben weer alleen. Net als vroeger. December is een mooie maand om eens nauwgezet de blik naar binnen te richten en te vertellen hoe de vrolijkheid verdampte. Een autobiografie als afrekening. Te lang ben ik op de vlucht geweest voor mezelf, altijd heb ik eromheen geouwehoerd. Geteisterd door schaamte speel ik mezelf. Door te doen alsof kan ik niet gekrenkt of gekwetst worden, want ik ben het niet echt. Ik stem af, pas me aan, vervorm mezelf, trek mijn lolbroek aan en wring me in allerlei bochten om te zorgen dat alles vlekkeloos verloopt. Altijd is er de angst voor de confrontatie, de woede en de vijandigheid. Dit is het moment om de strijd aan te gaan. Geen geveins, geen stoerdoenerij en geen spel – ik zal spreken waarover ik liever wil zwijgen; ik wil de schaamte afschudden, de zelfverachting vermorzelen en die altijd aanwezige angst uitroeien.

Buiten is het donker. Vijf druk pratende studenten lopen over de smalle straat langs ons huis. Met moeite krijgen ze de volgestouwde winkelwagen met kratten bier over de kasseien. Hun onbezonnenheid is jaloersmakend, de teleurstelling is ver weg; alles is nog voorpret en verwachting. De avond ademt mogelijkheden. Hun zorgeloosheid is mijn verzinsel; wie zegt dat ze geen zorgen hebben? Melle verloor zijn vader toen hij studeerde. Voor de trein gesprongen. Ik kende die man mijn hele leven. Elke zaterdag stond hij langs de lijn, waar we ook speelden. En altijd vriendelijk, altijd aardig en dan opeens, ik had geen idee. Later vertelde Melle dat het al een tijdje niet goed met hem ging, maar ook hij wist niet hoe erg het was. Ik moet hem echt weer bellen. Contact kost altijd moeite, zelfs met mijn oudste vriend. Als Kathy er niet is, verval ik in oude gewoontes en sluit ik me op in een bunker van boeken. De kaften vormen een schild dat de wereld op afstand houdt. Net als vroeger lees ik weer het ene boek na het andere. Ik heb ook aardig wat in te halen, een relatie slokt veel tijd op, zelfs als je, zoals mij vaak wordt verweten, niet veel vragen stelt. Kathy is nu in Nieuw-Zeeland voor de TA, de Te Araroa, een wandeltocht van 3000 kilometer. Begin oktober is ze begonnen in Cape Reinga en het is de bedoeling dat ze eind februari aankomt in Bluff. Dat is een treurig stadje. Drie jaar geleden zijn we er samen geweest om de boot naar Stewart Island te nemen. Ik, de fanatiekste binnenblijver van de stad, was in Nieuw-Zeeland. Het is dat er foto’s van zijn, anders had niemand het geloofd.

De liefde had me onverwachts meegesleurd, de kamer uit en de wereld in. Ik weet nog dat ik Marcel Proust citeerde als weerwoord toen Kathy – ik kende haar twee weken – vertelde over haar passie voor reizen en dat je door te reizen de wereld pas echt leert kennen. Ik stuurde haar deze passage uit Op zoek naar de verloren tijd: ‘De enige werkelijke reis, de enige verjongingsbron, zou niet zijn om naar nieuwe landschappen toe te gaan, maar andere ogen te hebben, de wereld te zien door de ogen van een ander, van honderd anderen, de honderd werelden te zien die ieder van hen ziet, die ieder van hen is; en dat kunnen wij met een Elstir, met een Vinteuil, met huns gelijken, dan vliegen wij werkelijk van ster naar ster.’

‘Quatsch!’ stuurde ze terug. Gelukkig nam ze toen de moeite om op mijn pedanterie te reageren. Ze wist dat ik schermde met de woorden van mijn lievelingsschrijver, omdat ik te bang was om te reizen.

Ik heb geprobeerd me in te houden, me te beheersen, maar het is niet gelukt: het citeren is begonnen en hoe kan het ook anders, ik ben een volledig verliteratuurd figuur, jarenlang heb ik niets anders gedaan dan lezen. Een dag niet gelezen was een verspilde dag. Er waren maar twee dingen die ik echt met passie deed: lezen en roken. Dat laatste doe ik niet meer, dus zit ik dit verhaal in onze kleine bibliotheek annex logeerkamer in schone lucht te typen en op het bureau liggen de auteurs die veel voor me betekenen klaar om mijn gevoelens te verwoorden. Ik lees om te ontdekken wie ik ben. Uiteindelijk hebben de schrijver en de lezer hetzelfde doel: ze willen niet de anderen leren kennen, nee, ze schrijven en lezen om zichzelf te begrijpen. ‘In werkelijkheid is iedere lezer wanneer hij leest de lezer van zichzelf. Het werk van de schrijver is niets anders dan een soort optisch instrument dat hij de lezer aanbiedt teneinde hem in staat te stellen te onderkennen wat hij zonder het boek misschien niet bij zichzelf zou hebben waargenomen,’ aldus Proust (ja, het hek is nu van de dam). Die allergie voor het autobiografische heb ik nooit begrepen en het verwijt van navelstaren heb ik altijd onzinnig gevonden. Zowel de schrijver als de lezer is altijd in gesprek met zichzelf. Ik snap wel dat het beter voelt om te zeggen dat het gaat om de wereld en de anderen te leren kennen, dat voelt beter dan te zeggen dat je de hele dag met jezelf bezig bent (ook al is dat de ongemakkelijke waarheid).

In Alleen maar hartstocht schreef Annie Ernaux: ‘Het is mogelijk dat de verplichting om antwoord te geven op vragen als ‘is dit autobiografisch?’ en om van van alles en nog wat rekenschap te moeten afleggen, er de oorzaak van is dat allerlei boeken nooit verschijnen, behalve in romanvorm, waarmee het fatsoen in ieder geval wordt gered.’

De studenten lopen weer langs met een nieuwe lading bier. Het zijn er nog maar drie. Zouden de anderen zijn afgehaakt? Moe van de herhaling: elke avond een half krat bier wegtikken en het ene stoere verhaal na het andere stoere verhaal opdissen? Misschien hebben ze gewoon een tentamen morgen. Dat kan natuurlijk ook. Niet alles is dramatisch. Iets om te onthouden tijdens deze donkere dagen.

2

Kathy heeft net gebeld: gisteren was een zware etappe met veel hoogtemeters, maar het ging lekker. Ze loopt nu al een week samen met een Australische vrouw van zestig en een echtpaar: twee Britse mannen van in de veertig. Ik vind het wel prettig dat ze niet alleen loopt, dan is er iemand in de buurt als er iets gebeurt en ik ben zo’n man die er altijd van uitgaat dat er wat kan gebeuren. Als een waarachtige angsthaas ben ik constant gefocust op de toekomst, onophoudelijk bezig met de mogelijkheden, altijd meer aandacht voor wat er kan gebeuren, dan wat er gebeurt of heeft plaatsgevonden. Lang heb ik het verleden veronachtzaamd, maar daar ligt wel de oorzaak van de angst. Steevast sjouw ik het verleden mee als een te zwaar bepakte plunjezak vol keien en ik kan er niet aan ontsnappen. Daarom drukt het zo zwaar op het heden: als ik nu iets fout doe, kan ik het niet corrigeren, de fout zal blijven en worden meegedragen; ik kan mijn excuses aanbieden, ik kan het goedmaken, vrede sluiten, maar de fout blijft gemaakt en zal voor eeuwig gemaakt zijn. Jarenlang heb ik gedacht dat inertie de oplossing was; als je bang bent om fouten te maken, kun je beter niks doen, binnenblijven en stilzitten.

Dit ontdekte ik toen we bij Melle en Josephine aten. Ze wilden Kathy even zien voordat ze naar Nieuw-Zeeland zou gaan. Het was makkelijker om daar te eten, dan hoefden ze geen oppas te regelen en wij kinderlozen passen ons graag aan.

Beneden was Melle aan het kokkerellen, Kathy en Josephine waren druk in gesprek en nadat ik hun kinderen naar bed had gebracht, verhaaltje voorlezen, de ventjes instoppen en even wat babbelen – als kinderloze help ik ook graag oververmoeide ouders – trok ik boven op de overloop de wc-deur open, stapte het wit betegelde hok binnen, draaide me om en terwijl de deur nog open was, checkte ik het slot, klikklak, het ging makkelijk open en dicht en ik deed de deur dicht en ging zitten. Met mijn broek op mijn enkels werd ik me bewust van mijn gewoonte om elk wc-slot te checken; dat ik al vanaf mijn achtste het slot van elke wc-deur eerst uitprobeer om te kijken hoe makkelijk ik het weer open krijg voordat ik de deur op slot doe. Zittend op de wc van Melle, starend naar de verjaardagskalender die aan de muur hing, dacht ik aan een nazomermiddag in 1994. We waren op bezoek bij Janneke en Tobias, vrienden van mijn ouders bij wie we regelmatig op zondag gingen borrelen. Mijn jongere broer Ben en ik speelden dan een partijtje voetbal tegen hun kinderen Jeroen en Willem, die iets ouder waren dan wij. Zo ook op die zondag in september, school was net begonnen en de dag ervoor had ik mijn eerste officiële voetbalwedstijd gespeeld. Terwijl de volwassenen in de tuin zaten, speelden wij voor op straat twee tegen twee. Na twintig minuten stonden Ben en ik dik voor. Met zo’n grote voorsprong was het goed om even te pauzeren, zei ik tegen Ben. Ik moest naar de wc. We legden het spel stil en ik ging naar binnen. Door het raam van de achterkamer zag ik de volwassenen buiten bij elkaar zitten. Ik liep de wc in, deed de deur op slot en plaste in de pot. Niet geknoeid gelukkig. Tevreden spoelde ik door, draaide me om en probeerde met mijn linkerhand het slotje te openen door het een kwartslag naar links te draaien. De deur bleef op slot. Komt vast omdat ik rechts ben, dacht ik, maar ook met mijn rechterhand lukte het niet. Opgesloten. Een schok. Altijd is de reactie eerst lichamelijk, alsof ik mijn vingertopje op schrikdaad heb gelegd. Vanochtend onderging ik nog zo’n schok toen ik Kathy’s lievelingsmok liet vallen omdat ik meerdere dingen tegelijk aan het doen was. Ik voelde de mok uit mijn handen glippen en daar was de schok al, vlak voordat de beker op de grond uiteenspatte in stukjes. Na de schrik kwamen de schaamte en het schuldgevoel, maar natuurlijk was Kathy niet boos. ‘Het was maar een mok,’ zei ze aan de telefoon.

‘Wel je lievelings,’ antwoordde ik.

‘Nou en. We kopen gewoon een nieuwe en dan wordt dat mijn lievelings.’

Tijdens het telefoongesprek – Kathy vertelde uitvoerig over de onderkoelde humor van de Britse mannen die haar vergezelden – dacht ik steeds aan de mok die ik had gemold. Gelukkig had ik niet een vol dienblad laten flikkeren.

Opgesloten in de wc. Ik rukte aan de deur, drukte woest de klink naar beneden, duwde met mijn schouder tegen de deur, trok aan de klink. Niks hielp. Ik wilde om mijn ouders schreeuwen, maar durfde niet. Er zat niets anders op dan wachten. Op Ben, hij zal komen en vragen waar ik blijf en dan kan hij papa halen of mama, of allebei, Ben zal straks wel komen, hij zal me vast zo gaan zoeken, hij wil het potje natuurlijk afmaken, zeker met zo’n voorsprong. Ben kwam niet en met mijn platte hand sloeg ik op de lichtgele tegels. Ik probeerde me in te houden, niet te schreeuwen en niet te huilen, me te vermannen en te wachten, om niet als een mietje te schreeuwen om zijn vader en moeder omdat hij de wc-deur niet open krijgt. Niemand zou nog tegen zo’n slappeling willen voetballen, Jeroen en Willem zouden de wedstrijd sowieso staken en zeggen dat ze niet tegen mietjes spelen, weg zou onze voorsprong zijn, allemaal voor niks en Ben zou zwaar teleurgesteld zijn. En hij komt vast zo, denk aan de voorsprong.

Ik schreeuwde om mijn ouders.

De deur van de hal ging open.

‘Ja?’

Het was Tobias.

‘Zou je misschien mijn vader willen halen?’

‘Heb je een ongelukje gehad?’

‘Nee! Echt niet.’

‘Oké.’

‘Wil je misschien mijn vader halen?’

‘Tuurlijk, ik zal hem roepen.’

Een ongelukje gehad, wat dacht hij wel, dat ik een baby was, ik was buiten zijn kinderen dik aan het inmaken. Een ongelukje, echt niet.

‘Daan?’

‘Ja.’

‘Wat is er?’

‘Ik krijg de deur niet open!’

‘Rustig maar.’

‘Ik zit opgesloten!’

‘Geen paniek, je zit niet opgesloten. Trek eens aan de deur als je het slot probeert open te draaien.’

‘Lukt niet.’

‘Even wachten.’

‘Niet weggaan.’

‘Zo terug. Even iets pakken.’

Ik hoorde mijn vader praten met Tobias.

‘Ben ik weer.’

‘En nu?’

‘Ik heb een schroevendraaier, daarmee draai ik het slot vanaf de buitenkant open. Kijk. Klaar.’

‘Dank je wel,’ zei ik en wreef met mijn mouwen in mijn rode ogen en liep langs mijn vader richting de voordeur.

‘Waar ga je heen?’

‘Naar buiten. Potje afmaken. We staan dik voor.’

Zittend op de wc van Melle wist ik niet meer of Ben en ik van die jongens hadden gewonnen. Vast wel. Zo’n grote voorsprong. Wel wist ik dat ik niet kan afrekenen met bepaalde gewoontes en gedachten zonder eerst te vertellen over wat episodes van vroeger. In dat wit betegelde hokje begreep ik eindelijk de regels van T.S. Eliot die ik zo vaak had gelezen:

Het heden en de toekomst,

Wat had kunnen zijn en wat is geweest,

Wijzen naar één eind, dat steeds tegenwoordig is.

Het verleden is altijd levend.

3

Een paar maanden nadat Ajax in Wenen de Champions League had gewonnen, het voorlopige hoogtepunt uit mijn negenjarige leven, lag ik voor de tv met mijn ellebogen op een kussen. Ben en ik mochten langer opblijven omdat het vrijdag was en we hoorden te genieten van de avond, van het aanstaande weekend, ik hoorde uit te kijken naar de wedstrijd van morgen, thuis tegen koploper Ares ’46, maar ik keek nergens naar uit.

Het programma waar we naar keken ging helemaal langs me heen. Ben zat op de bank naast mijn moeder die een boek las. Aan de eettafel zat mijn vader de krant te lezen en hij had al drie keer gevraagd of het wat zachter kon en na de derde keer weigerde Ben het volume zachter te zetten: ‘Anders horen we toch niks meer.’

‘Het is toch met ondertiteling.’

‘Dat zeg je altijd. We willen toch horen wat ze zeggen en niet alleen maar lezen, anders zou ik wel een boek pakken.’

‘Goed idee, ga eens een boek lezen,’ zei mijn vader.

‘Ga zelf een boek lezen met al je kranten.’

‘Daar heeft ie je wel Anton,’ zei mijn moeder.

En terwijl Ben lachte om mijn moeder, lag ik op de grond te wensen dat ik er even niet meer was, dat het leven even ophield, of liever: dat de tijd even een sprong maakte naar dinsdag, dat de maandag voor één keer werd overgeslagen.