VAN WERKNEMER
NAAR ONDERNEMER

DE WINNAARSFORMULE VOOR VRIJ ONDERNEMEN

COLOFON

_______

Van werknemer naar ondernemer
De winnaarsformule voor vrij ondernemen

E-book: oktober 2019
Tekstadvies: Nienke van Oeveren, Boekredactie
Redactie: Lilian Eefting, Leef in tekst
Ontwerp: Joyce Dekker, Twin Media bv
Vormgeving: David de Lang, Twin Media bv
Uitgever: Donald Suidman, BigBusinessPublishers
www.bbpublishers.nl/werknemer-ondernemer
isbn: 9789493171060
Dit boek is ook als papieren boek verschenen met isbn 9789491757471
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, social media of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

INHOUD

VOORWOORD

INLEIDING

DEEL I HOE IS HET ZOVER GEKOMEN?

________

  1 De doodlopende weg

  2 Het onverwachte ontslag

  3 Eerst maar solliciteren

  4 De gouden kooi: jouw zekerheden

  5 Verlangen naar betekenisvol werk

  6 Elf mythen over ondernemerschap

DEEL II DE WINNAARSFORMULE

________

  7 De formule om succesvol te ondernemen

  8 Start met je publiek: de mensen die je betrekt

  9 Een systeem voor je planning

10 Een onderscheidend product met de X-factor

11 Presentatie: marketing, promotie en verkopen

12 Leren: persoonlijke en professionele ontwikkeling

13 Ondernemen in overvloed

LITERATUUR EN VERDER LEZEN

OVER DE AUTEUR

VOORWOORD

De arbeidsmarkt is razendsnel aan het veranderen. Tien jaar geleden bevolkten we met zijn allen nog menig kantoortuin, in een vaste baan en met een stevig pensioen in het vooruitzicht. Sindsdien is het aantal zelfstandigen geëxplodeerd en moeten we allemaal leren omgaan met onzekerheid. Als we aan het werk willen blijven, zullen we ondernemender moeten worden. We moeten weten wat onze talenten zijn en welke waarde die voor een ander vertegenwoordigen.

Voor de ervaren werknemer is die omslag vaak heel lastig te maken. Je bent gewend aan zekerheid, aan sturing en om afgerekend te worden op je gewerkte uren in plaats van je resultaten. Ondernemen vraagt om een compleet andere mentaliteit. Maar wel een mentaliteit die we in aanleg allemaal bezitten. Met dit boek kun je de ondernemer in jezelf wakker kussen.

Leni Minderhoud is een expert op dit vlak. Als ervaringsdeskundige heeft ze de stap gezet van vaste baan naar ondernemer. En als coach heeft ze talloze werknemers geholpen om dezelfde omslag te maken. Ze kent als geen ander de twijfels, de angsten en misverstanden. En ze weet wat je nodig hebt om van een werknemer een echte ondernemer te worden.

Leni helpt je om de beren op de weg te omarmen of desnoods af te schieten. Stap voor stap neemt ze je mee naar een andere manier van kijken. Daarna helpt ze je praktisch op weg om vanuit je klant te denken en een onderscheidend product te bedenken.

Ik ben heel blij dat dit boek er is. Omdat we het met z’n allen keihard nodig hebben en omdat het een heel fijn boek is geworden. Leni respecteert je angsten, heeft begrip voor wat je nog moet leren en helpt je op een originele manier aan nieuwe inzichten met haar prachtige winnaarsformule. Ik wens iedereen dit boek van harte toe.

Donald Suidman, uitgever en auteur van Je 2de carrière

INLEIDING

Geen enkele loopbaan loopt alleen maar over gebaande paden. Maar iedere hobbel die je moet nemen, kan weer een overwinning of nieuwe kansen opleveren. Soms zitten er echter hobbels bij die je echt in de weg staan: je komt er maar niet overheen. Loopt het langere tijd niet soepel? Werk je je een slag in de rondte en krijg je weinig waardering? Maak je de zoveelste reorganisatie mee? Wordt je werk steeds meer uitgehold of voel je knellende banden door procedures, bazen of routine? Of lukt het je maar niet om die gewenste positie te krijgen of de baan te vinden die naar je zin is?

Wat bij veel organisaties niet meewerkt, is dat een functieprofiel een beperkt beeld geeft van wat de werkgever van de medewerker verwacht: een belangrijke oorzaak waarom veel professionals niet gestimuleerd worden zich breder te ontwikkelen of bijvoorbeeld meer met hun creativiteit te doen. Door die achterstand kun je jezelf ook niet verkopen bij het vinden van nieuw werk. Hier kun jij als individu achteraf weinig meer aan veranderen.

Voor een wending in jouw carrière is het nooit te laat en gelukkig is de tijd nu meer dan ooit rijp om de gaten in jouw competentielijst te dichten. Je kunt dit doen door terug te gaan naar de schoolbanken en opleidingen te gaan volgen, als je al wegwijs kan worden uit een overdosis aan aanbod. Een groot probleem bij veel opleidingen en trainingen is alleen dat er zo weinig echt geoefend kan worden in de praktijk. Als je echter het leerzame pad van ondernemerschap kiest, zul je – zonder dat je het diepe in gaat – al direct zelf de regie gaan nemen. Bij iedere ervaring wordt een andere actie uitgelokt.

Mits je voldoende leervermogen hebt, is niets zo krachtig dan het daadwerkelijke DOEN!

ONDERNEMERSCHAP

_______

Eigen ondernemerschap (zie kader) kan vroeg of laat de oplossing voor jouw situatie zijn. Je hoeft geen ondernemersgen te bezitten. Dat is slechts aan enkelen onder ons toebedeeld. In dit boek toon ik aan dat iedereen het kan leren, zeker degenen die al jaren ervaring hebben in organisaties, in verschillende functies.

WAT IS ONDERNEMERSCHAP?

Over ondernemerschap bestaan vele definities en aannames. Eén definitie luidt als volgt: ‘Het vermogen en de bereidheid om een zakelijke onderneming te ontwikkelen, organiseren en beheren om daarmee winst te maken.’

In de huidige innovatieve en duurzame maatschappij met vele nieuwe businessmodellen is financiële winst maken niet altijd meer het eerste doel. Er kunnen andere waarden gelijkwaardig meedoen. Daarom heb ik de voorkeur voor een andere definitie, die van ‘sociaal’ ondernemerschap:

‘Een sociaal ondernemer heeft als primair doel het creëren van maatschappelijke meerwaarde en doet dat op een ondernemende manier. Financiële winst is dus niet het primaire doel.’

Natuurlijk moet een onderneming wel levensvatbaar zijn. Maatschappelijke meerwaarde kan ook een gezond product, huis of inrichting zijn, of een techniek die je leven aangenamer maakt.

Dit is een boek voor mannen en vrouwen die hun leven en carrière willen omgooien tot werk waar ze plezier aan beleven en zingeving in vinden. Het maakt niet uit of je werkzoekend bent of nog een baan hebt. Je wilt werken volgens jóuw capaciteiten, potentieel, wensen en verlangens. Van werknemer naar ondernemer is een gids naar werk in een nieuwe richting. Er is een ander land waar je nu in vol bewustzijn naartoe gaat reizen. Je wilt je niet meer laten leiden of sturen door anderen. Bovendien ben je nieuwsgierig naar ondernemerschap, waar je al dan niet gefaseerd naartoe groeit.

Vind je ondernemerschap een vies woord? Omdat er ongebreidelde verrijking mee samenhangt, of het beeld van gladde jongens met puntschoenen in maatpakken en dames in grijze mantelpakken? Of een snelle presentator op tv en radio? Veel mensen willen zich daar niet mee identificeren.

Wat zonde dat deze beeldvorming bestaat. Veel waardevolle ideeën gaan zo verloren. Dit oude beeld zal vast nog blijven bestaan, maar ondernemerschap is in de huidige tijd veel speelser, inspirerender, innovatiever én moeitelozer. Je kunt namelijk ook als zelfstandige professional ondernemen, ondernemen aan de keukentafel of enkel via internet. Of nomadisch werkzaam zijn, binnen je regio of deels in het buitenland. De mogelijkheden zijn legio. Begint er al iets te kriebelen?

Ondernemerschap is een werkvorm maar ook een competentie en eigenschap. Dit boek richt zich primair op ondernemen als werkvorm, in zelfstandig ondernemerschap, of je nu een zzp’er of zp’er bent, een eenmanszaak hebt of een bedrijf met meerdere werknemers. Je kunt ook leren een ondernemend persoon of werknemer te zijn. Wie wil dat niet? Dan zul je met dit boek ook de nodige kennis opdoen. Ook voor hen die vastbesloten zijn niet een onderneming te starten is dit boek geschikt: het gaat over zelf de regie nemen, verantwoordelijkheid nemen voor jouw ontwikkeling en groei.

Waarom zijn we niet goed in zelf de regie nemen? Hoe kunnen we er beter in worden? Hoe kunnen we betere keuzes maken? Hoe kunnen we de regie nemen en toch gewaardeerd worden? Hoe worden we sterker in het kiezen van de richting waarvan wij dromen? Hoe worden we de persoon die in ons zit en die we zouden willen zijn? Hoe creëren we ons eigen werk? Dit zijn enkele vragen waarop je antwoord gaat krijgen.

OPBOUW

_______

Het boek bestaat uit twee delen. Om succesvol ondernemer te worden, ga je in deel I eerst je huidige (misschien miserabele) situatie en gemoedstoestand onder ogen zien:

•je carrièreverloop

•onvervulde dromen en wensen

•verder na een ontslag

•nieuwe perspectieven

•jouw aarzelingen en onzekerheden

Je leert het bewust kiezen van werk beter te begrijpen. Wat drijft ons dat we werk kiezen waarvan we denken dat het voor het leven is? Wat ligt daaronder? Veel introspectie ging daar vaak niet aan vooraf. Ouders, gezin, onbewuste patronen, stereotiepe beeldvorming over werk maakten dat we ooit voor een studie of baan kozen. Geld, secundaire voorwaarden en soms onverwachte carrièremogelijkheden waren de voornaamste drijfveren.

Je ontdekt hoe je je weg vervolgt. Wat is de volgende stap? Waar en hoe vind je weer plezier, echte vervulling? Wat houdt je tegen? In dit deel reflecteer je uitgebreid op jouw situatie en absorbeer je nieuwe inzichten. Ik leer je niet solliciteren, maar laat je zien hoe ondernemers aan nieuw werk komen. Sla hoofdstuk 3 dus beslist niet over, want hierin ga je de link leggen tussen een nieuwe baan en ondernemerschap.

In deel II slaan we het uitdagende pad in om een succesvolle ondernemer te worden. Hoe pak je ondernemerschap aan? Wat is de beste keuze? Hoe creëer je de juiste mindset?

Hier ga je doorzetten, dwars door de uitdagingen heen en vele beren op de weg omarmend. We ontrafelen een formule voor ondernemerschap die leidt tot een overvloed aan kansen. Onderwerpen in dit deel zijn:

•manier van denken

•doelgroep

•netwerken

•planning

•product

•presentatie

•marketing

•verkopen

•leren

Ik introduceer in deel II de winnaarsformule voor ondernemerschap:

(W + D) * (4P + L) = On

De formule ziet er serieus uit en lijkt op een wiskundige formule, maar gelukkig hoef je er niet mee te rekenen! De formule is een techniek om mijn methode op een compacte manier te laten zien.

DE LETTERS VAN DE FORMULE

_______

De letters van de winnaarsformule staan voor de elementen die essentieel zijn voor ondernemerschap.

W | = | Waarom ondernemen, jouw missie en visie
D | = | Denken, manier van denken, mindset, jouw ‘instelling’ als ondernemer
4P | = | Publiek, Planning, Product, Presentatie (vier P’s)
L | = | Leren door zelfstudie, opleidingen, acties, ondernemersvaardigheden
O n | = | Ondernemen met een overvloed aan bronnen, kansen, oplossingen en ideeën

De winnaarsformule biedt een duidelijke en bewuste uitweg van het doodlopende pad van onvervuld werk en uitzichtloze werkloosheid. En dat op een manier waar je jouw eigen pad weer hervindt naar plezierig werken met een doel. Je ontdekt jouw onbenut potentieel – dat bij een baan in loondienst nooit het daglicht zou zien. Je leert dat ondernemerschap te leren is en hoe je van de hypnotiserende werking van aannames en belemmerende gedachten af kunt komen.

Dit boek is geen handleiding over alle praktische aspecten die bij ondernemerschap komen kijken zoals belastingen, administratie, juridische of algemene voorwaarden. Hier zijn al vele boeken over geschreven en op internet kun je alles vinden. In de literatuurlijst vind je meer hierover.

Van werknemer naar ondernemer is onderbouwd met mijn eigen ervaringen van de afgelopen jaren van ondernemerschap. Ik heb zelf de stap genomen na 25 jaar loondienst; in de laatste jaren van mijn baan besefte ik dat er een zoektocht gaande was die ik niet kon duiden. Door met mensen te praten over mijn twijfels, over het gevoel vastgelopen te zijn, over wat er gaande zou kunnen zijn, ontvouwde zich het pad naar zelfstandigheid. Dat ging niet vanzelf, daar gingen een paar ‘doorbraak’- momenten aan vooraf. Met een fikse dosis lef heb ik mijn vaste en riante baan opgezegd, omdat ik voelde dat er meer in het verschiet lag, wat ik niet langer kon tegenhouden. De interviews die ik met verschillende klanten, netwerkcontacten en vele ondernemers (in spe) had, gaven blijk van eenzelfde soort proces naar vrijheid en onafhankelijkheid.

Ik zou mezelf tekort doen om niet ook de theorie uitgebreid te bestuderen. Vele managementboeken en trainingen verder ontdekte ik dat er een simpele ondernemersformule is. Het is geen rocket science en je zult vast vergelijkbare formules vinden. Om meerdere redenen is deze voor mij completer, omdat ik de ondernemer zélf meeneem als allerbelangrijkste factor. Uit zijn mindset, zijn missie en wil om te leren is de winnaarsformule ontstaan.

GEBRUIKSAANWIJZING

_______

Om de stap te nemen naar ondernemerschap bereik je als lezer het grootste effect als je je aan enkele regels houdt.

1.Mocht je zo nieuwsgierig zijn naar de oplossing en de neiging hebben direct over te stappen naar deel II, doe dat niet. Juist je eigen situatie goed bekijken en bewuste keuzes maken zullen je inzichten geven die leiden tot beter begrip van de winnaarsformule. Dit geldt ook voor het lezen van deel II: de volgorde van de letters is bewust gekozen en komt terug in de volgorde van de hoofdstukken.

2.Waar in het boek voor de leesbaarheid de mannelijke vorm is gekozen, is uiteraard ook de vrouwelijke vorm van toepassing.

3.Aan het eind van de meeste hoofdstukken volgt een opdracht, soms in het hoofdstuk. Praktisch, soms verdiepend. Pak een mooi notitieboek of schrift en noteer daarin chronologisch jouw inzichten en uitwerkingen van opdrachten.

Dit was de inleiding. Nu gaan we aan het werk. Wil je eraan beginnen? Dan volgt eerst een opdracht over jouw motivatie.

Motivatie

Sta eens stil bij jouw eigen motivatie om dit boek te lezen, met behulp van de volgende vragen:

•Wat betekende werk tot nu toe voor jou, persoonlijk en professioneel?

•Wat wil je niet missen, zowel in je werk als in je persoonlijke leven?

Voorbeelden zijn zelfstandigheid, autonomie, openheid, persoonlijke ontwikkeling, voldoende geld, onderdeel van een team, zingeving, enzovoort.

Wie je ook bent en wat je situatie ook is, je zult in dit boek op verschillende plaatsen een doorbraak kunnen beleven die in jouw leven een grote verandering kan inzetten. Veel plezier met je reis naar een nieuw land, het land van ondernemerschap.

DEEL I

HOE IS HET ZOVER GEKOMEN?

1

DE DOODLOPENDE WEG

‘WE HAVE ENTERED A NEW AGE OF FULFILLMENT, IN WHICH THE GREAT DREAM IS TO TRADE UP FROM MONEY TO MEANING.’

ROMAN KRZNARIC,
UIT HOW TO FIND FULFILLING WORK

♦ MEER MENSELIJKHEID

Karin, 46 jaar, heeft verschillende banen gehad in de financiële sector. Ze heeft diverse cursussen en opleidingen gevolgd om zich verder te verdiepen en te specialiseren. Hoewel ze zeer dienstbaar en loyaal is naar haar werkgever, weet ze altijd wel wat ze wil. Ze heeft hart voor de zaak en kan het niet aanzien hoe er soms met collega’s en klanten wordt omgegaan. Haar dienstbare instelling en gedrevenheid leveren spanningen op met managers en sommige collega’s, die makkelijker over zaken heen stappen en een meer afstandelijke houding hebben in het werk.

Op een gegeven moment krijgt ze problemen vanwege haar bemoeienis met andere zaken dan haar eigen werk. Later verliest ze door een conflict over menselijkheid haar baan. Ze blijkt niet in het team te passen. Er breekt een moeilijke periode aan als ze thuis zit. Ze betrekt het ontslag erg op zichzelf, raakt onzeker over haar capaciteiten. Weer solliciteren? De moed ontbreekt haar en ze voelt ook angst om weer tegen hetzelfde aan te lopen. Ze zou wel wat willen doen om meer menselijkheid in organisaties te bevorderen en er een eigen product van willen maken, maar hoe pakt ze dat aan? Voor zichzelf beginnen?

Als ze bij mij op intake komt, vertelt ze: ‘Ik voel me nog erg labiel en onzeker, maar dat idee houdt me op de been. Steeds meer mensen in mijn omgeving steunen me en vinden het een erg goed plan. Wel komen ze met allerlei beren op de weg, precies wat mij ook tegenhoudt. Wat me in ondernemerschap tegenstaat, is niet zo zeer om mijn idee of dienst te verkopen, maar om mezelf te laten zien. En ik heb geen idee waar ik moet beginnen.’ ♦

Herken je de situatie van Karin? Je weet dat er iets moet gebeuren om van die doodlopende weg af te komen – maar wat? Je hebt werkelijk geen idee. Wat je wél weet, is dat je veel te bieden hebt. We volgen in het boek overigens een aantal mensen, zoals Karin.

Nu volgen verschillende gemoedstoestanden over werk waarin je kan verkeren. Hoe is het zo gekomen? Wat heb je over het hoofd gezien en hoe kom je uit het moeras weer omhoog? Waar en hoe vind je weer plezier en echte vervulling?

HAAL JE AL LANGE TIJD GEEN ENERGIE MEER UIT JE WERK?

_______

Werk je je al heel lang een slag in de rondte? Levert dit je – behalve waardering van je baas – verder niet veel positiefs op? Het voelt als werken in flow, maar je hebt steeds meer compensatie nodig in je vrije tijd in de vorm van bijvoorbeeld hardlopen, enorme fietstochten maken of veel concerten bezoeken. Je hebt het gevoel dat je altijd áán staat. Alsof, na de wekker ‘s morgens te hebben uitgezet, je eigen uurwerk automatisch aangaat en er niemand op de knop drukt om hem uit te zetten. Als je doodop in bed valt, val je in het gunstige geval als een blok in slaap of je slaapt onrustig en je wordt doodop wakker. Je omgeving klaagt dat je gestrest overkomt. Maar je kunt even niet anders, want je hebt verantwoordelijk werk, met veel deadlines. Je hebt lang naar dit soort werk gezocht, dus je zit eigenlijk best op je plek.

Druk is het wel, maar iedereen heeft het toch druk tegenwoordig? De conflictjes die je de laatste tijd hebt, baren je wel zorgen. Want het lijkt alsof je minder goed tegen allerlei tegenslagen kan. Mensen irriteren je ook sneller en houden je van je werk af. Thuis loopt het ook niet echt lekker: je partner en je kinderen klagen dat je nooit tijd hebt, maar ja, je doet je best en je verdient het hoofdinkomen toch? Dit is nu eenmaal de consequentie ervan.

Toch bekruipt je het gevoel dat je op een doodlopende weg zit. Je zou zaken willen veranderen in het werk: minder regels, meer ruimte voor eigen initiatief en creativiteit. Minder strakke teugels. Pogingen om hieraan iets te doen, werden snel afgedaan met ‘dit kan hier niet’, ‘daar hebben we geen tijd voor’ of ‘dan wordt het chaos’. Je voelt je een roepende in de woestijn. Je hebt eigenlijk de behoefte om er de brui aan te geven en iets heel anders te gaan doen. Maar wat?

WERK HOEFT NIET LEUK TE ZIJN?

_______

Je relativeert dit gevoel van onvrede graag. Van huis uit kreeg je te horen dat werk werk is, dat het niet leuk hoeft te zijn en dat je het maar beter serieus kon nemen. Een goede baan zou zorgen voor een goed en comfortabel leven voor jou en je gezin. En: voor je pensioen. Een goede werkgever heeft ook veel mooie secundaire arbeidsvoorwaarden – die je echt moest meetellen bij je keuze voor een werkgever. Dit heb je altijd goed in je oren geknoopt en het lukte je ook om deze werkgever te vinden. Je ouders zijn trots op je.

Of heb je niet zo’n stimulans van huis uit meegekregen omdat andere gezinsleden net wat slimmer waren, je ouders zich niet zo om je schoolprestaties bekommerden of omdat ze hun eigen sores hadden tijdens jouw opvoeding? Of hebben jouw onderwijzers je capaciteiten als kind niet zo goed ingeschat en kreeg je weinig begeleiding en zelfs kritiek dat je het niet ver zou brengen? Dan voel je vast de noodzaak jezelf te laten zien en te bewijzen in je baan. Dit is voor jou niet te combineren met het ‘leuk’ vinden van werk.

Je hebt in ieder geval goede arbeidsvoorwaarden, fijne collega’s en een baas die niet zo moeilijk doet over een dag vrij nemen. De personeelsvereniging biedt ook allerlei leuke evenementen en sporten. De hype om werk te doen volgens je ‘droom’, ‘wensen’ of ‘maak van je hobby je werk’ is voor jou allemaal geromantiseerd. Je ziet niet hoe je daar een goed inkomen mee zou kunnen verdienen. Ach, je hebt het zo slecht nog niet.

♦ HUILEN

Roland had zijn ego behoorlijk opgepoetst met een commerciële baan. Hij deed dat goed en had geen moeite met klantenwerving en -binding. Hij werkte hard en veel en kreeg veel waardering. Toen hij op een dag in zijn leaseauto op weg naar een klant reed, barstte hij ineens in huilen uit.

‘Gelukkig belde net een collega die mijn stemming opmerkte en me sommeerde direct terug te gaan naar kantoor en even pas op de plaats te maken. Enkele gesprekken met een psycholoog hielpen om mijn situatie onder ogen te zien. Er moest iets veranderen. Er vielen wat kwartjes en ik ben anders naar mijn werk gaan kijken. Wat volgde waren nog wat banen in een andere sector, maar echt mijn draai vond ik niet. Ik kon nooit helemaal mezelf zijn, collega’s vonden me maar een eenling. Ik had het gevoel dat ik ergens de boot miste – maar waar en welke?!’ ♦

DE WAKE-UPCALL

_______

Als je lange tijd – soms zelfs een aantal jaren – niet gelukkig bent in je werk, je steeds meer compensatie zoekt buiten je werk om maar energie op te doen, kun je plotseling in elkaar storten. Meestal zijn de triggers een fikse aanvaring met een collega of een huilbui, zomaar uit het niets, zoals Roland ondervond. Of je voelt je steeds langere periodes miserabel en slecht. Een dipje had je altijd weleens een tijdje, maar nu duurt het langer.

Op een dag, als je je thuis weer afsluit en wat in de rondte snauwt, wordt dit niet meer gepikt. Je partner vindt dat je er bijzonder slecht uitziet vandaag en stelt voor in de avond een gesprek te voeren. Je baas vroeg laatst ook al bezorgd wat er aan de hand is en of je misschien toch even een korte vakantie moet gaan nemen.

In de meeste gevallen blijft het niet bij een weekje vrij nemen, maar volgt een ziekmelding en afhankelijk van de fase van stress zul je begeleiding krijgen. In het uiterste geval krijg je de diagnose burn-out.

Karin heeft na haar ontslag de rust genomen om haar situatie onder ogen te zien. Ze wilde niet meer hetzelfde meemaken in een baan. Roland heeft zelf begeleiding gezocht. Zijn werkgever werkte mee en wilde hem graag terug. Hij kwam door de begeleiding tot het inzicht dat hij werk deed dat weliswaar paste bij wie hij dácht dat hij was, maar dat eerder een overleving was om zich te bewijzen. Hij wilde bewijzen dat hij meer kon dan wat er altijd van hem werd verwacht. Hij kreeg ook aanzien met zijn leaseauto en zijn riante salaris. Uiteindelijk heeft hij zijn baan opgezegd en is gaan zoeken naar werk dat beter bij hem paste en minder stressvol was.

In dit hoofdstuk is er nog een situatie waarbij de werknemer zelf een innerlijk gevecht voert met een onbewust proces van patronen en gewoontes. De problemen stapelen zich daardoor op, verdoofd door drukte en weinig reflectietijd. De regie lijkt nog in handen van de werknemer te zijn. De trigger is dat hij zich steeds slechter en ongelukkiger gaat voelen.

In het volgende hoofdstuk is de trigger de organisatie zelf. Daar heerste lange tijd een stabiele situatie die plotseling verandert, waardoor de werknemer stukjes vanzelfsprekende verworvenheden gaat verliezen. Signalen die de werknemer niet tijdig oppikt. Deze veranderingen leiden tot verlies en soms ontslag en een rouwproces. Deze fasen van verlies kunnen gelijktijdig met de situatie van hoofdstuk 1 voorkomen. Voor de duidelijkheid zijn ze gescheiden beschreven.