eerst de jood en ook de griek

Verkenningen in de brief van Paulus

aan de Romeinen

Bart Gijsbertsen

Opgedragen aan de wijkgemeente ‘Open Hof’ te Kampen.

Voor ‘Hervormingsdag’

© 2023, Uitgeverij Van Warven, Kampen

www.uitgeverijvanwarven.nl

ISBN 978 94 93175 98 3

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior written permission of the publisher.

Inhoud

Bij deze heruitgave

Voorwoord

Deel 1

(Werk)vertalingen en kommentaar op de brief van

Paulus aan de Romeinen

Deel 2

Stellingen bij de Romeinenbrief

A – Over de achtergrond < stellingen > 1 t/m 10

B – Over Paulus 11 t/m 13

C – Over ‘Eerst de Jood, ook de Griek’ 14 t/m 20

D – Over de Joden 21 t/m 25

E – Over Jezus Christus 26 t/m 31

F – Over de hoofdstukken 9-11 32 t/m 33

G – Over de kern van de brief 34

H – Over de Reformatie 35 t/m 37

I – Over het ‘sola fide’ 38 t/m 42

J – Over ‘de werken der wet’ 43 t/m 46

K – Over ‘verkiezing en verwerping’ 47

L – Over zending onder Joden 48 t/m 50

M – Over Kerk en Israel 51 t/m 55

N – Over geloven na ‘Auschwitz’ 56 t/m 58

O – Over de staat Israel 59 t/m 62

Geraadpleegde literatuur

Bij deze heruitgave

Dit boek is een heruitgave als e-book van mijn studie in 1996 over de brief van Paulus aan de Romeinen. Er is namelijk ook na een kwart eeuw nog altijd vraag naar dit boek en ik houd er nog menige lezing of seminar over. Daarbij valt mij vooral altijd weer op hoe bevrijdend de vertaling en uitleg voor velen werkt van de kerntekst in hoofdstuk 1 en de exegese van hoofdstuk 2 t/m 4, met de accentuering van het verschil tussen het geloof in Jezus Christus en het geloof van Jezus Christus.

Natuurlijk zou ik sommige dingen nu anders aanpakken en heb ik in de loop der tijd nogal wat bijgeleerd. Maar ik sta nog steeds achter de inhoud van dit boek. Deze studie heeft mij definitief op weg gezet richting wat nu genoemd wordt ‘geloven met een Hebreeuws ijkpunt’.

Ik heb aan de tekst van 1996 nauwelijks iets veranderd, hoogstens een duidelijke fout gecorrigeerd en iets verduidelijkt. Dat geldt ook voor de Opdracht (aan het Open Hof te Kampen) en het Voorwoord.

Mijn dank gaat naar mijn uitgever Rinus van Warven die dit werk opnieuw op de markt wilde brengen, omdat hij het een belangrijke studie vond die aan de basis ligt van mijn verdere werken.

Bart Gijsbertsen

Kampen, Januari 2023

Voorwoord

Van een eerder studieverlof in Zoetermeer had ik nog 7 weken tegoed, en de Hervormde Gemeente te Kampen was zo vriendelijk mij die ook te geven. Zo mocht ik mij van Pasen tot Pinksteren 1996 terugtrekken. De keuze viel op een nadere bestudering van de brief van Paulus aan de Romeinen.

Deze brief, die zo’n markante plaats heeft gekregen in de kerkgeschiedenis, wilde ik vooral bestuderen in het kader van mijn hele denken over ‘Kerk en Israel’. Opgevoed in de calvinistische traditie en met de Heidelberger Catechismus, gaandeweg vanuit deze traditie zoekend naar een andere weg, moest het er nu maar eens van komen. Hoe zit het nu met die ‘rechtvaardiging door het geloof’? Gaat het echt om ‘sola fide’ (alleen door het geloof) of gaat het toch om meer? De ontmoeting met het Jodendom opent immers de ogen voor zoveel meer Bijbelteksten die juist beklemtonen dat het gaat om het doen van de wil des Vaders.

Ik draag de resultaten van mijn ontdekkingsreis in de eerste plaats graag op aan het “Open Hof”, de wijkgemeente die ik met zoveel vreugde mag dienen en die zo oprecht nieuws-gierig is. Daarnaast aan een ieder die geboeid is door de vragen rond de verhouding Kerk en Israel en zoekt naar een gemeente die vanuit Israel leeft; eerst de Jood en ook de Griek.

En natuurlijk hoop ik over dit resultaat nog te stoeien met mijn vele goede vrienden en mede-tochtgenoten, in aansluiting op mijn vorige boek nog steeds op zoek naar een nieuwe christelijke theologie die geen mens meer geweld aandoet.

Deze verkenningen in de brief aan de Romeinen zullen het lijden aan de kerk in elk geval nog niet wegnemen. Tegelijk hoop ik dat ze toch reden genoeg zijn om een nieuw lied aan te heffen ter ere van Gods trouw.

Het leek mij het beste – ook om des tijds wille – om de studieresultaten maar aan te bieden in de vorm van een aantal stellingen. Daarbij bleek echter spoedig dat dan ook duidelijk moet zijn hoe ik de Romeinenbrief heb leren lezen en vertalen.

Daarom vindt u in het eerste gedeelte van deze studie een aantal (werk)vertalingen, met name van die gedeelten die direkt te maken hebben met de verhouding Israel en de heidenvolkeren. Andere gedeelten worden slechts globaal doorgenomen. Niet omdat ze niet belangrijk zijn, maar omdat ik me moest beperken.

In het tweede gedeelte vindt u dan de bedoelde stellingen.

Op naar ‘Hervormingsdag’! Ecclesia reformata, semper reformanda.

Kampen, Pinksteren 1996,

Bart Gijsbertsen

deel 1

werkvertalingen en kort

(verbindend) kommentaar bij

de Brief van Paulus aan de Romeinen

– Romeinen 1:1-7

Paulus,

een slaaf van Christus Jezus,

een geroepen apostel,

afgezonderd

voor de verblijdende boodschap van God (1).

Een verblijdende boodschap,

die was aangekondigd door Zijn profeten

in (de) heilige Schriften (2),

betreffende Zijn zoon

– die naar het lichaam

geworden is uit het zaad van David (3),

die naar de geest der heiligheid

is aangewezen als zoon van God in kracht,

blijkens de opstanding van de doden –

Jezus Christus, onze Kurios (4).

Via Hem hebben wij ontvangen

de genade, namelijk het apostelschap,

om geloofsgehoorzaamheid te bewerken

onder al de volkeren buiten Israel

in zijn naam (5);

tot welke (volkeren) ook u behoort,

geroepenen van Jezus Christus (6).

Aan allen die te Rome zijn,

geliefden Gods,

geroepen heiligen:

Genade zij u en vrede

van God, onze Vader,

en van Kurios Jezus Christus (7)!

Wat direkt opvalt is het sterke roepingsbesef van Paulus. Hij weet zich geroepen tot een boodschap die de grenzen van Israel overschrijdt, en die moet klinken tot de einden der aarde.

Dat ziet hij dan ook als zijn specifieke opdracht – en zo is ook afgesproken met de andere apostelen –: geloofsgehoorzaamheid te bewerken onder de ‘goyim’. Dat woord zullen we verder vertalen met ‘heidenvolkeren’; met dat woord wordt geen enkel waarde-oordeel bedoeld, maar het wil gewoon zeggen: zij zijn geen Joden. Ook wijzelf dus bijvoorbeeld, Hollanders, behoren tot de heidenvolkeren, ook al zijn we honderd keer christen.

Vanuit zijn roepingsbesef spreekt Paulus de Romeinen, als één van de vele heidenvolkeren buiten Israel, aan. En zo klinkt deze stem dus ook: als de stem van een Jood tot niet-Joden, een stem vanuit Jeruzalem tot Rome! Al in deze beweging merken we: het heil is uit de Joden, de Torah klinkt voor de heidenvolkeren (zelfs al ben je Romein!) vanuit Jeruzalem.

Paulus geeft aan dat hij deze roeping via Jezus van God Zelf ontvangen heeft. We denken daarbij vanzelfsprekend aan Handelingen 9; met dien verstande dat we de daar vertelde geschiedenis dan niet zozeer moeten lezen als een bekeringsverhaal, maar als een roepingsgeschiedenis. Net als in vele andere Schriftverhalen duidt het herhaalde “Saul, Saul” op een roeping tot een speciale taak. Deze roeping en de daarbij behorende boodschap leert Paulus later verstaan als helemaal in lijn met wat altijd al door God beloofd was, getuige de heilige Schriften.

Over welke God hij als Jood spreekt, zal hij de heidenvolkeren (die zoveel goden kennen) in het vervolg nog wel nader duidelijk maken. Hetzelfde geldt voor wat het precies betekent dat zijn hele opdracht kan worden samengevat met ‘onder de heidenvolkeren in naam van Jezus geloofsgehoorzaamheid bewerken’.

Dat hij Jezus ‘onze Kurios’ noemt (Kurios betekent: heer, meester) horen we gelijk ook als een politiek geladen uitspraak, omdat alleen de keizer van Rome op die titel aanspraak mocht maken. Die aanspraak wordt hiermee onder vuur genomen of op z’n minst gerelativeerd.

De vertaling van ‘euangelion’ (Rom.1:1) met evangelie, vind ik misleidend. Al te gauw denken wij daarbij aan het Evangelie, zoals wij het kennen. Maar we moeten bedenken dat, als Paulus deze brief schrijft, de Evangeliën nog niet bestaan! Wat Paulus bedoelt is geen vastomschreven geheel van evangeliewoorden die in het verleden op schrift zijn gesteld, maar levende taal in het heden.

Daarom vertaal ik: verblijdende boodschap. Dat doet in de vertalingen misschien wel eens wat gekunsteld aan, maar daarom noem ik het ook ‘werk’-vertalingen. Ook bij de vertaling van andere Griekse woorden zal dat nog gebeuren (met name bij de belangrijke woorden ‘gerechtigheid’ en ‘geloof’), maar dat was voor mij de enige manier om ook in het Nederlands te laten horen hoeveel ‘aktiviteit’ er in deze zelfstandige naamwoorden zit.

Tenslotte: op grond van het woordgebruik konkluderen we dat bepaalde teksten uit de Schriften Paulus bij het begin van zijn brief wel bijzonder voor ogen lijken te hebben gestaan. We noemen er enkele:

“Hoort naar Mij, gij kustlanden, en luistert, gij natiën in de verte. De HERE heeft mij geroepen van moeders lijf aan, van de schoot mijner moeder aan heeft Hij mijn naam vermeld. (…) Hij zegt dan: Het is te gering, dat gij Mij tot een knecht zoudt zijn om de stammen van Jakob weder op te richten en de bewaarden van Israël terug te brengen; Ik stel u tot een licht der volken, opdat mijn heil reike tot het einde der aarde.” Jes. 49:1vv.

“De Geest des Heren HEREN is op mij, omdat de HERE mij gezalfd heeft; Hij heeft mij gezonden om een blijde boodschap te brengen aan ootmoedigen…” Jes. 61:1vv.

“Ik wil gewagen van het besluit des HEREN: Hij sprak tot mij: Mijn zoon zijt gij; Ik heb u heden verwekt. (…) Dient de HERE met vreze en verheugt u met beving. Kust de zoon, opdat hij niet toorne…”

Psalm 2:7vv.

“Aldus luidt het woord des HEREN tot mijn Here: Zet u aan mijn rechterhand…” Psalm 110:1v.

– Romeinen 1:8-15

Allereerst dank ik mijn HERE

via Jezus Christus

voor u allen.

Want het vertrouwen dat u stelt

wordt in de hele wereld verkondigd (8).

Want de HERE is mijn getuige

– die ik dien met mijn geest

in de verblijdende boodschap

van Zijn zoon-

hoe ik voortdurend aan u denk (9).

Altijd vraag ik in mijn gebeden

of mij misschien eindelijk eens

een goede gelegenheid zal worden geboden

om u – zo de HERE wil – te bezoeken (10).

Want ik verlang ernaar u te ontmoeten

om de geestelijke gave met u te delen,

om u te versterken (11),

dat wil zeggen:

bij u wederzijds bemoediging te ervaren

door elkaars vertrouwen,

zowel het uwe als het mijne (12).

Nu wil ik niet, broeders,

dat u niet weet

hoe ik dikwijls van plan ben geweest

naar u toe te komen

– waarin ik tot nog toe verhinderd ben –

om ook bij u enige vrucht te hebben

zoals ook bij overige heidenvolkeren (13).

Aan Grieken en niet-Grieken,

geletterden en ongeletterden,

weet ik mij verplicht (14).

Vandaar dat ik ook graag bij u

in Rome

het goede nieuws zou prediken (15).

Waar in het Grieks ‘ho theos’ staat, dus ‘God’ plus een bijgaand lidwoord (1:8), vertaal ik met HERE, de NAAM van Israels God. (Evenzo vertaal ik ‘Christos’ plus een bijgaand lidwoord met ‘Messias’, en verder gewoon met Christus).

De gebruikelijke vertaling van ‘pistis’ met ‘geloof’ voldoet mijns inziens niet.

‘Geloof’ is bij ons teveel een bijna abstrakt begrip geworden, iets voor het verstand (geloofsleer) of het hart (innerlijk vertrouwen) alleen, maar niet direkt voor handen en handelen (getrouw zijn in een leven naar de Torah).

Dat is voor Paulus, als Jood, ondenkbaar.

Het Jodendom is – tot op heden – geen leer om bij te leven, maar een manier van leven waarin je altijd blijft leren. Dit geldt ook het leven van Paulus, en het geldt evenzeer het leven van de Torah-getrouwe Jezus. Woord en daad zijn één in het Hebreeuws.

‘Pistis’ is dus iets dat ook is waar te nemen, het is te zien, het komt tot uiting.

Niet alleen de mens kan trouwens met ‘pistis’ vervuld zijn, maar met name ook God Zelf! De vertaling ‘geloof’ voldoet ook daar niet. We spreken dan veeleer van Gods ‘trouw’ aan Zijn verbond, en dat Hij ‘vertrouwen’ schenkt aan mensen.

We realiseren ons tevens dat op de achtergrond van ‘pistis’ het Hebreeuwse ‘emoena’ ligt, dat getrouwheid, gehechtheid, vertrouwen en trouw uitdrukt. Dat kan slaan op de getrouwheid van God of de getrouwheid van mensen. Trouw aan het Verbond en trouw aan het Woord.

We zullen in de Romeinenbrief nog merken hoe sterk Paulus zelf denkt vanuit de trouw van God aan Zijn woord, Die dat woord dan dus ook doet!

Om deze elementen in de vertaling niet helemaal te verliezen, vertaal ik daarom ‘pistis’ met de grondbetekenis die dit woord heeft: vertrouwen dat men stelt of vertrouwen dat men krijgt.

Met deze vertaling van ‘gesteld/verkregen vertrouwen’ hoop ik te bereiken

a)dat de wisselwerking tussen Gods trouw en het vertrouwen van mensen hoorbaar blijft

b)dat de eenheid tussen hart en handen hoorbaar blijft; het op God en Zijn woord gestelde vertrouwen wordt ook werkelijk ‘gesteld’, neer-gezet; het stáát er, voor ieder waarneembaar.

Vers 15 vertaal ik met ‘het goede nieuws te prediken’, niet: ‘te brengen’. Want:

a)het is er al gebracht, en

b)het is Paulus’ gewoonte en zelfs zijn ‘eer’ om alleen daar de verblijdende boodschap te ‘brengen’, waar nog niemand hem voorging (zie Rom. 15:20 en 21).

Tenslotte: We kunnen begrijpen dat het juist voor Paulus, die zo’n groot deel van het Romeinse Rijk doorkruist heeft, schrijnend is dat hij in het hart van dit wereldrijk, Rome, nog niet geweest is.

De (van huis uit Griekse) indeling van de wereldvolkeren in Grieken en ‘barbaroi’, en in ‘wijzen’ en ‘onwetenden’ (vers 14), wordt door Paulus ook niet bedoeld als een waarde-oordeel over mensen, maar gewoon om aan te geven dat hij er met zijn opdracht voor alle volkeren en mensen is. Daarom heb ik ook heel neutraal vertaald: ‘niet-Grieken’ en ‘ongeletterden’.

– Romeinen 1:16 en 17

Want ik schaam mij niet

voor de verblijdende boodschap.

Want Kracht van God is het

tot behoud

voor een ieder die vertrouwen stelt;

voor de Jood wel in de eerste plaats

(maar) ook voor de Griek (16).

Want de terechtbrengende gerechtigheid van God

onthult zich telkens in (elk van) deze,

uit (verkregen) vertrouwen (ek pisteoos)

tot (gesteld) vertrouwen (eis pistin).

Zoals geschreven is:

“De rechtvaardige zal van verkregen/gesteld vertrouwen leven” (17)

(we-tsadiek be-emoenahtoo jigjéh – de rechtvaardige zal bij Zijn/ zijn getrouwheid leven; Habakuk 2:4b)

Deze door de Reformatie bekende tekst uit de Romeinenbrief is door mij nogal anders vertaald. Daarom hier vooral een verantwoording van de vertaling. In deel 2 zal ik er in de stellingen (met name ‘over de Reformatie’) nog uitvoerig op terugkomen.

Een door Paulus veel gebruikt woord is het begrip ‘gerechtigheid’. Met onze westerse oren horen we daar al gauw iets van ‘oordeel’ in. Dat is niet terecht. Als het gaat over de gerechtigheid van God, gaat het eerder over Zijn reddend handelen, dan dat Hij oordelen uitspreekt. Dat betekent niet dat, als konsekwentie van dit reddend handelen, mensen niet dor en vruchteloos heen kunnen gaan. Maar dat is niet de intentie van deze gerechtigheid. Gods gerechtigheid is juist nauw met Gods barmhartigheid verbonden (waar wij al gauw geneigd zijn daar juist een tegenspraak in te zien).

God wil mensen door zijn gerechtigheid juist te-recht-brengen en tot recht brengen, hen herstellen in Zijn verbond, op hun plaats brengen tegenover God en medemens. Op die gerechtigheid kun je als mens juist een beroep doen om hulp (Psalmen!).

Daarom vertaal ik steeds maar met terechtbrengende gerechtigheid.

(Zie hierover ook mijn boekje ‘Andersom denken’, over: Iustitia of gerechtigheid?).

In alle vertalingen die ik tot dusver gezien heb, wordt gesteld dat de (terechtbrengende) gerechtigheid van God zich openbaart ‘daarin’. Met dat ‘daarin’ wordt dan het evangelie/de verblijdende boodschap bedoeld. Mijn leraar Grieks leert mij echter anders (dank je wel, Bert Oudekotte!). Dat het in enkelvoud staat en niet in meervoud, komt omdat het een zogenaamde constructio ad sententiam is. Het Griekse ‘en autooi’ slaat dus niet terug op het evangelie (dan zou er ‘en ekeinooi’ hebben gestaan), maar op de Jood en de Griek; direkt ervoor en in dezelfde naamval ‘panti tooi pisteuonti, Ioudaiooi te prooton kai Helléni’ (ieder die vertrouwen stelt, eerst wel de Jood, ook de Griek).

Het enkelvoud ‘en autooi’ slaat dus terug op de ménsen die hun vertrouwen stellen.

Voor de zekerheid heb ik Cees den Heyer er nog over gebeld, want de theologische konsekwenties zijn groot. De hoogleraar bevestigde echter de juistheid van deze vertaling.

Wat betreft het ‘apokaluptetai’ (wordt geopenbaard/onthuld): het feit dat dit woord in de tegenwoordige tijd staat geeft aan dat de handeling nog aan de gang is, of ook: zich telkens nog herhaalt. Ik heb gekozen voor het laatste.

In elk geval is het dus – zoals vertalingen wel eens de indruk wekken- geen aktiviteit van God in het verleden, maar iets dat voor de ogen van Paulus (en ons) gebeurt: de terechtbrengende gerechtigheid van God onthult zich in ieder die vertrouwen stelt, eerst in de Jood, maar ook in ieder mens uit de heidenvolkeren.

De betekenis van de uitdrukking ‘uit vertrouwen tot vertrouwen’ moet uit de verdere inhoud van de brief duidelijk worden. We zullen er verderop in het kommentaar (vooral vanaf Romeinen 9:30 en verder) meer zicht op krijgen.

– Romeinen 1:18-25

Want de straffende toorn van de HERE

is zich aan het onthullen

vanuit de hemel

over alle goddeloosheid en onrechtvaardigheid van mensen,

die de waarheid door middel van onrecht onderdrukken (18).

Immers, wat men van de HERE kan weten

is bij hen bekend,

want de HERE heeft het hen bekend gemaakt (19).

Want wat van Hem onzichtbaar is kan,

vanaf de schepping van de wereld,

aan Zijn daden (in de geschiedenis van Israel met name!)

met het verstand worden doorzien,

zowel Zijn eeuwige kracht als goddelijkheid.

Daardoor zijn zij niet meer te verontschuldigen (20).

Hoewel zij weten wie de HERE is,

hebben ze Hem immers niet

als God verheerlijkt of gedankt.

Maar zij werden in hun overleggingen

aan ijdele gedachten overgegeven

en hun onverstandige hart werd verduisterd (21).

Terwijl zij beweerden wijs te zijn werden zij dwazen (22)

en zij ruilden de heerlijkheid van de onsterfelijke God in

voor de gedaante van het beeld van een sterfelijk mens

en van vogels en van viervoetigen en van kruipende dieren (23).

Daarom gaf de HERE hen over

aan de verlangens van hun harten

bestaande uit de onzedelijkheid

van het onderling onteren van hun lichamen (24).

Zij ruilden de waarheid van de HERE in voor leugen

en aanbaden en dienden het schepsel

boven de Schepper,

gezegend zij Hij tot in eeuwigheid.

Amen (25).

Zoals we daarnet hoorden dat de terechtbrengende gerechtigheid zich onthult in mensen, die hun vertrouwen op God en Zijn daden stellen, zo horen we nu dat zich tegelijkertijd ook straf/toorn des HEREN onthult over alle goddeloosheid van mensen. Hoewel – zo lijkt Paulus’ gedachtengang – al sinds Adam en zeker sinds Abraham duidelijk is wie God is, namelijk de HERE alleen, de God van Israel, hebben toch de volkeren zich in al die tweeduizend jaar – en langer – niet laten gezeggen.

De toorn van de HERE over hen lijkt nu daarin tot uiting te komen, dat de HERE hen heeft overgeleverd aan hun eigen ijdele gedachten, zodat hun hele leven ijdel/leeg wordt.

Let wel: we horen niets van een eeuwig oordeel. Maar voor Paulus, als rechtgeaarde Jood, is dit al verschrikkelijk, dat een mens niet meer weet van oorsprong, zin en doel in zijn leven. Die mens weet zijn plaats niet meer tegenover God en tegenover de ander. Hij leeft letterlijk onverantwoordelijk: zijn leven is geen antwoord meer op het Woord van God.

– Romeinen 1:26-32

Deze gedachte wordt in dit gedeelte door Paulus nog verder uitgewerkt. De goddeloosheden die hij noemt, kenmerken hem temeer als een man die zijn bestaan in Israel heeft: het zijn allemaal overtredingen van de “Tien Woorden”, het zijn overtredingen jegens de Torah en dus jegens de HERE (vers 28 en 32).