zeg me waarom? nabestaanden over de impact van zelfdoding

Voor: Joost, Johan, Ferry, Anne, Amber, Ton, Lucas, Peter, Carla, Berry, Brennus, Jacquelien, Isis, Rifka

Woord vooraf

Marjan Spelbrink en Emilio Veendorp

Over de auteurs

Voorwoord

Jos de Keijser

Zacht gaat de deur dicht

Ik liet hem 3 uur alleen

Alles geprobeerd

Morgen is het voorbij

Zoektocht

Angst

Zwart

Vergeven

Find my iPhone

Altijd in mijn hart

Is papa echt dood?

Moeder-Dochter

Trots en verslagen

Bankje met uitzicht

Gedenken verlicht

Marinus van den Berg

Gedenken is eerbiedigen

Marinus van den Berg

Opvang na zelfdoding

Manu Keirse

WOORD VOORAF

Het was begin januari 2020. We hoorden het verhaal van nabestaanden die hun dierbare hadden verloren door zelfdoding. Een verhaal van machteloosheid, hoop, intens verdriet en door moeten gaan. Het leven van nabestaanden na een verschrikkelijk verlies. Het verhaal raakte ons diep en liet ons niet meer los. Zo ontstond het idee voor Zeg me waarom? Nabestaanden over de impact van zelfdoding.

En nu ligt het boek voor u. Met daarin 14 indringende verhalen van nabestaanden over het verlies van hun kind, partner, ouder, broer, zus. Begeleid door 14 composities van hen die er niet meer zijn; opdat zij niet worden vergeten. Door de coronapandemie zijn de gesprekken met nabestaanden vaak digitaal gevoerd. Het was niet gemakkelijk om zo’n zwaar onderwerp, dat gepaard gaat met zo’n intens verdriet, te bespreken via een beeldscherm. De arm om iemand heen slaan, een bemoedigend klopje op de schouder, het kon niet. Toch lukte het, met name door het vertrouwen van de nabestaanden, samen de verhalen en beelden te vormen. Dankzij hen is dit boek werkelijkheid geworden.

Wij hopen dat Zeg me waarom? andere nabestaanden troost zal bieden. Dat zij zich in de verhalen zullen herkennen en dat zij weten dat zij niet de enigen zijn die dit is overkomen. Ook voor de omgeving van nabestaanden van zelfdoding kan dit boek zinvol zijn. Waar heeft iemand behoefte aan en hoe kun je hem of haar steunen?

Wij danken alle nabestaanden voor hun openheid en vertrouwen. Daarnaast gaat onze dank uit naar Jos de Keijser, Manu Keirse en Marinus van den Berg voor hun waardevolle bijdrage. Zij maken het boek compleet.

Wij hopen dat Zeg me waarom? een opening zal bieden voor een bredere dialoog over dit precaire onderwerp, met ruimte voor begrip, empathie en steun.

Dit kan iedereen overkomen!

Marjan Spelbrink en Emilio Veendorp

OVER DE AUTEURS

MARJAN SPELBRINK (61) Tijdens haar werkzame leven merkte Marjan dat ze goed kon luisteren, dat ze vaak de juiste vragen stelde en dat mensen haar in vertrouwen namen. Het bleek een kwaliteit te zijn. “Die kwaliteit wilde ik combineren met mijn grote passie: schrijven.” Al een paar jaar schrijft Marjan op haar blog over kleine gebeurtenissen die ze ziet in het dagelijks leven. Over jonge mensen, oude mensen. Op straat, in de winkel of in de trein. Momenten waar ze blij van wordt, of boos of verdrietig. Kleine dingen die ook zo weer vergeten zouden zijn als ze niet waren opgeschreven. “Het was een voorrecht om te mogen luisteren naar de nabestaanden die in alle eerlijkheid en oprechtheid hun verhaal met ons wilden delen. Het vervulde mij met grote dankbaarheid dat ik hun verhalen mocht omzetten in woorden op papier. Opdat hun ervaringen nooit verloren zullen gaan.”

EMILIO VEENDORP (29) beeldend kunstenaar en geestelijk verzorger. Als beeldend kunstenaar is Emilio op zoek naar de tussenruimte. Een ruimte, een kier, waar de taal onuitgesproken blijft, en men tot stilte en schoonheid wordt geroepen. “Ik pretendeer niets te zeggen, en probeer stil maar beeldend te zwijgen”, aldus Emilio. In het boek Zeg me waarom? verkent Veendorp de ruimte tussen dat wat is en was, tussen het verdriet en het dagelijks leven. Met de beelden in dit boek zoekt hij antwoorden op de vraag ‘hoe gedenken wij hen die niet meer onder ons zijn?’ “Ik probeer te vangen en present te stellen dat wat niet meer is. Een gevoel, een moment, een gebeurtenis.” Het verstrijken van tijd, een vervlogen tijd, staat voor Emilio centraal. De beelden zetten de tijd stil, en vormen een hommage aan het bestaan van de personen aan wie dit boek is opgedragen.

VOORWOORD

Jos de Keijser, klinisch psycholoog en psychotherapeut, bijzonder hoogleraar complexe rouw aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Zelfdoding, suïcide of de inhoudelijk meest kernachtige omschrijving in het Fries, jinsels te koart dwaan (jezelf tekortdoen) komt in Nederland ongeveer 1850 per jaar voor. Elk jaar betreuren duizenden nabestaanden het verlies van een dierbare die zelf het leven beëindigt.

Waarom maken mensen een eind aan hun leven? Objectief is deze vraag te beantwoorden door de rijtjes van risicofactoren te noemen: depressie, verslaving, psychose, eetstoornis, persoonlijkheidsstoornis, ernstig lichamelijk lijden, detentie; maar dit is slechts een deel van het antwoord. Immers, het overgrote deel van de mensen met deze factoren maakt gelukkig geen eind aan zijn leven. En: waarom bijvoorbeeld de ene persoon van een eeneiige tweeling met deze factoren wel en de andere niet? Sociale omgeving (eenzaamheid), psychologische factoren als wanhoop, negatief denken en last-voor-anderenzijn spelen soms ook een rol. Logaritmen van oorzaken voor zelfdoding zijn ingewikkeld en hebben laag-voorspellende waarden. Des te belangrijker is het subjectieve antwoord dat nabestaanden dienen te geven op de waaromvraag.

Uit psychologisch onderzoek blijkt dat het voor nabestaanden belangrijk is dat er een antwoord komt. Zonder antwoorden op belangrijke levensgebeurtenissen wordt het leven onvoorspelbaar en daarmee angstig: als je niet weet of je partner er morgen nog is, kun je geen afspraken maken. Een antwoord draagt bij aan verwerking doordat het onderdeel van het levensverhaal van de nabestaande wordt, en als er in dat verhaal een hiaat zit, gaat een deel van ons brein (de neocortex) aan de slag om een antwoord te bedenken. Als dat vaak gebeurt zonder een oplossing noemen we dit rumineren, een soort langdurig piekeren en uit onderzoek blijkt dat rumineren niet bijdraagt aan verwerking. DAAROM zijn verhalen, zoals in deze bundel verzameld, zo belangrijk. Het zijn verhalen waarin de beleving centraal staat en waarin iedere nabestaande een eigen verhaal vertelt over de overledene, de rouw, maar ook over de waaromvraag. Het lezen van verhalen van anderen kan nabestaanden helpen hun eigen verhaal en antwoorden scherper te krijgen en dat kan bijdragen aan betere verwerking.

Psychologen die onderzoek doen naar verlies gebruiken vaak de term ‘verwerken’. Een term die in het dagelijks taalgebruik steeds meer voorkomt en volgens Van Dale ‘tot iets anders maken’ of ‘in zichzelf opnemen’ betekent. In de psychologische betekenis gaat het eigenlijk om beide: je neemt de informatie dat een dierbare overleden is in je op en je tracht dit – door te rouwen – tot iets anders te maken. In termen van het brein: alle informatie wordt opgeslagen in ons werkgeheugen (frontaal) en onze hersenen werken hard om deze informatie te verplaatsen van het werkgeheugen naar een andere plaats in de hersenen, namelijk het autobiografisch geheugen, onze bibliotheek. Dat gebeurt voor een groot deel in de slaap, na een goede nachtrust worden we fris wakker, met een leeg werkgeheugen voor de nieuwe dag. Bepaalde, ingrijpende informatie blijft in het werkgeheugen zitten en wordt dus niet ‘verwerkt’ naar het autobiografisch geheugen. Zelfdodingen zijn altijd ingrijpend, meestal onverwacht en omgeven met beelden. Sommige nabestaanden ontdekken de zelfdoding zelf, maar ook als je dat niet zelf hebt gezien, maakt het brein een film van de gebeurtenis en slaat dit op in het werkgeheugen. Hoe krijgen mensen de ingrijpende – of traumatische – informatie uit het werkgeheugen? Door veel met anderen te spreken, getroost te worden én antwoorden te vinden op de waaromvraag en af te rekenen met schuldgevoelens, boosheid en andere rouwreacties die die informatieverwerking vertragen. Ook zingevingsvragen kunnen de verwerking ondermijnen. Uit onderzoek blijkt dat als het ‘sein veilig’ gegeven wordt, de informatieverwerking beter op gang komt. Na een zelfdoding, zo blijkt ook uit onderzoek, hebben nabestaanden meer tijd nodig om te verwerken dan na bijvoorbeeld een natuurlijk overlijden na een lang ziekbed, waarin goed afscheid is genomen. Het is begrijpelijk dat nabestaanden na een zelfdoding vaker te maken hebben met ‘persisterende rouw’. Hiervan spreken we als een nabestaande na één jaar dermate veel rouwklachten heeft als concentratieproblemen, slecht slapen, hardnekkige passiviteit, geen belangstelling voor naasten, waardoor dagelijkse taken (werk, opleiding, verzorgen kinderen) in de knel komen. Na een natuurlijk overlijden voldoen circa een op de tien direct nabestaanden aan deze criteria, na zelfdoding is dat circa een op de twee. Dit zijn grote verschillen en daarom is het van groot belang nabestaanden na zelfdoding goed op te vangen en indien nodig psychologische hulp aan te bieden.

De richtlijn die voor professionals in Nederland geldt stelt dat na een zelfdoding een ziekenhuis of GGZ-instelling de direct nabestaanden dient op te vangen door ze duidelijk te informeren over de zelfdoding en ruimte te bieden om vragen te beantwoorden en emoties te uiten. Na circa zes weken is het de taak van de professionals om met de directe familie de zelfdoding te reconstrueren: hoe kon het gebeuren? Dit is voor nabestaanden belangrijk om – een deel van – de waaromvraag beantwoord te krijgen. Na enkele maanden volgt de derde stap die bestaat uit het helpen consolideren: de zorg voor het organiseren van nabestaanden met een expliciete hulpvraag en/of problemen met de verliesverwerking.

Voor de psychologische hulp bij persisterende rouw bestaat een zogenaamde stepped care benadering. De kleinste stap is online hulp, soms kosteloos (bijvoorbeeld www.rouwbehandeling.nl), gevolgd door een paar gesprekken bij een POH-GGZ, bij de huisarts, of bij een eerstelijnspsycholoog.

Bij langdurige rouwproblemen kan een nabestaande kiezen voor een rouwtherapie bij een gespecialiseerde therapeut. De therapeut gebruikt gerichte technieken zoals cognitieve therapie en exposure om de belemmeringen die de nabestaande ervaart bij de verwerking te helpen wegnemen.

Ik hoop dat de indringende verhalen in deze mooi geïllustreerde bundel door veel mensen gelezen gaan worden. Dat verdienen de auteurs, de geïnterviewden, maar ook alle andere nabestaanden van wie een dierbare door zelfdoding is overleden. In de diversiteit van de verhalen valt er voor iedere lezer wel iets te ontdekken. Voor nabestaanden hopelijk herkenning en ook nieuwe inzichten om te helpen de draad weer op te pakken en voor lezers die geen dierbare verloren hebben kan het bijdragen aan een beter begrip voor wat nabestaanden doormaken als een dierbare zichzelf te kort doet.

Jos de Keijser

Joost

Zacht gaat de deur dicht

Bijna vier jaar na het overlijden van Joost praten vader John, moeder Alice, broer Wouter en zus Anniek met elkaar over Joost en over wat er is gebeurd. Het is de eerste keer dat ze elkaar open en eerlijk vertellen hoe ze alles beleefd hebben; hoe ze er nu in staan. Elk gezinslid met eigen emoties en woorden en vol respect naar elkaar. Op een lage kast tegen de muur is een altaartje ingericht voor Joost. Rond de foto van een stralende Joost liggen persoonlijke spulletjes, branden kaarsjes en staat de urn.

Zondag 18 september. Joost, 26 jaar, student in Groningen, heeft de hele dag hard gestudeerd in de Universiteitsbibliotheek. De volgende dag mag hij beginnen aan een nieuwe fase van zijn studie. Een belangrijk én bijzonder moment. Hij is blij dat hij alle opdrachten af heeft gekregen. Opgelucht zelfs. Samen met twee huis-/studiegenoten drinkt hij voor het slapengaan nog een biertje en om half elf gaan de drie vrienden naar bed. Morgen willen ze fit zijn. Een van de huisgenoten hoort een halfuur later de voordeur van het studentenhuis zachtjes open en dicht gaan...

John

Wat heb ik niet gezien? Wat kon ik niet zien of wat wilde ik niet zien? Nog dagelijks worstel ik met deze vragen. Hij was gewoon naar bed gegaan. Zijn bed was opengeslagen. Alsof hij er net uit was gekomen. Maar hij zou er nooit meer in liggen. Onze oudste zoon.

Ik zat in de auto toen Alice me belde en vroeg of ik de auto aan de kant wilde zetten. Dan vergaat je wereld. Dan weet je eigenlijk al dat het nooit meer wordt zoals het was. We moesten DNA afstaan. In het mortuarium mochten we nog kijken. Maar dat kon ik niet. Ik dacht steeds maar: waarom? Waarom toch? Er flitste door me heen dat hij misschien wat had gebruikt en ik wilde dat dat onderzocht werd. Maar dat onderzoek zou ook inhouden dat het hele studentenhuis met een hond zou worden doorgelicht. Dat wilde ik de jongens niet aan doen. Ik zag ervan af.

Ik had hem zeven jaar daarvoor naar Groningen verhuisd om te gaan studeren. Ik wilde maar één ding: hem zelf ophalen en weer thuisbrengen. En zo hebben we het ook gedaan. Vrijdags hebben we hem opgehaald, met een bus, en naar ons eigen huis gebracht. Zo waren we nog een paar dagen met elkaar. Vlak voordat de uitvaart begon kwam er een groot bloemstuk van de NS. Dat hadden ze niet hoeven doen. Hij heeft hen zoveel ellende bezorgd. Eigenlijk hadden zij bloemen moeten hebben.

In gedachten zie ik ons nog lopen. Zijn kleine handje in mijn grote hand. Rugzakje op. Ik bracht hem voor het eerst naar de kleuterschool. Hij leek wat paniekerig toen ik hem afzette bij het schooltje. Dat zag ik. Maar ik deed niks.

Diezelfde blik, de paniek in zijn ogen, zag ik ook toen we hem naar Groningen verhuisden. En weer deed ik niks. Wat zou er door hem heengegaan zijn? Was hij bang? Bang dat hij het niet kon? Ik kan er geen antwoord op geven, want ik heb het nooit aan hem gevraagd. We brachten hem naar de grote wereld, betaalden zijn studie, de huur van zijn kamer en zorgden dat hij financieel niets tekortkwam. We dachten dat we er voor hem waren, maar we vroegen niet hoe het echt met hem was. We hadden hem meer persoonlijke aandacht moeten geven.

Hij veranderde in een andere persoon in Groningen. Een nieuwe Joost, waar hij zich goed bij voelde. Althans zo leek het. Veel vrienden, veel feesten. Hij werd lid van een dispuut. Kookte viergangendiners voor zijn vrienden terwijl hij vroeger thuis niets lustte. We hielpen hem bij de verhuizing naar een kamer waarvan het dak lekte en het naar gas rook. Ik vond het verschrikkelijk om hem daar achter te laten. En hij vond het allemaal fantastisch en geweldig. Dat zei hij tenminste.

Als we met hem in Groningen op een terras zaten, leek het alsof iedereen hem kende. Hij was populair. En daar zat dus iets achter wat we niet zagen. Dat besefte ik toen niet, dat ik dat niet zag. Maar nu, nu ik er achteraf over nadenk, en dat doe ik veel, wel. Dan herinner ik me dat me af en toe een ongerust gevoel bekroop. En dat ik dat gevoel ook gelijk weer wegdrukte. Dat neem ik mezelf kwalijk. Dat ik niets met dat gevoel deed. Dat ik het toen niet zag. Ik had het wel moeten zien.

Hij heeft niets achtergelaten. Vind ik dat erg? Een brief hadden we heel anders kunnen lezen. Anders dan hij had bedoeld. Het is goed zo. Dat houd ik mezelf voor. Hij heeft ons geen verwijten gemaakt; nu probeer ik mezelf niets te verwijten.

Zijn vrienden zien we nog regelmatig. Dat is heel fijn. Zij hebben er ook voor gezorgd dat er tijdelijk een monumentje voor hem is gemaakt bij het spoor. Wel uit het zicht. Dat is een belangrijke plek voor me. Er is in Utrecht ook een plaats bij een gebouw van de NS waar nabestaanden bloemen neer kunnen leggen, maar daar heb ik geen gevoel bij. Ik ga vaak naar zijn monumentje. Dan word ik ’s ochtends wakker en dan voel ik dat ik daar heen moet. Ik sta er tien minuten, ik ben stil en toch praat ik met hem en dan ga ik weer weg. Als ik terugrijd dan denk ik, wat heeft dit voor nut? Maar het geeft me een goed gevoel; een stukje rust.

Ik heb geen hulp gezocht. Ik had eerder hulp gehad en kwam daar niet verder mee. Ik dacht laat maar, ik doe het zelf wel. Maar ik zit er nog elke dag mee. Ik wil het wel van de daken schreeuwen.

En dat kan ik dan weer niet. Ik wil bijvoorbeeld ook niet met mensen praten die hetzelfde hebben meegemaakt. Of dingen delen op social media. Nee, dan houd ik het toch liever bij mezelf of in kleine kring. We praten er trouwens onderling ook weinig over. Dit is eigenlijk voor het eerst dat we het er zo uitgebreid met elkaar over hebben. Daar ben ik nu wel blij om. Dat we dat kunnen met elkaar.

Als ik nu kijk naar mezelf, moet je niet aan me vragen hoe het met me gaat. Dan breek ik. Wat ik kan zeggen is dat het plezier weg is. Ik kan nog wel lachen als ik een biertje op heb en het kan nog wel gezellig zijn, maar ik lach niet met mijn hart. En dat komt ook niet meer terug. Dat vind ik ook niet erg.

De vrouw van een kennis is jaren geleden overleden en elke dag brandde hij een kaarsje voor haar foto. Ik zei op een gegeven moment tegen hem: “Stop daar toch mee, je moet doorgaan met je leven”. En kijk nu naar mij. Naar ons. We doen hetzelfde, en ik weet dat we er nooit mee zullen stoppen. Elke avond als ik naar bed ga loop ik naar het gedenkplekje hier in de kamer. Ik kijk naar zijn foto, blaas de kaarsjes uit en zeg: “Welterusten jongen!”

Alice

Voor mijn gevoel is hij er nog. Hij woonde al een paar jaar niet meer bij ons. Ik denk dat ik het moeilijker gehad zou hebben als hij nog thuis had gewoond. Dan was het gat groter geweest. Nu was ik er al een paar jaren aan gewend dat hij niet meer dagelijks om me heen was. Ik weet het, hij is er niet meer. Maar in mijn hart voelt hij nog zo dichtbij. Voor mij leeft hij nog.

Ik moest weten of hij het echt was. Daarom ben ik met Anniek gaan kijken in het mortuarium. We zagen een foto van een hand. Het was zijn hand. Ik kan niet beschrijven wat er dan door je heen gaat.

We hebben Joost zelf met een bus opgehaald uit Groningen en mee naar huis genomen. We hadden veel steun en hulp van iedereen. Noaberhulp noemt men dat in Twente. Jij mag rouwen. Je omgeving zorgt voor je.

Het afscheid was indrukwekkend. In de kerk zaten 1300 mensen en er was een livestreamverbinding met het café er tegenover en met Groningen. Het was prachtig weer. De hele week. Het regende zonnestralen. Maar toch heb ik het allemaal niet bewust meegemaakt. Ik was verdoofd.

Joost was als kind al anders. Hij hield niet van knuffelen. Was eenkennig. En als het een beetje anders ging dan was gezegd, was hij van slag. Hij had behoefte aan structuur. Pas op het VWO werd hij wat losser. Hij kreeg een leidersrol. Werd aanvoerder van het voetbalteam. Hij wilde rijk worden en besloot tandheelkunde in Groningen te gaan studeren. Ik dacht: Joost, ga doen wat je leuk vindt. Ik had er alle vertrouwen in. Ook toen hij steeds minder thuiskwam, veranderde in een andere persoon, we hem gingen verhuizen naar een kamer met een lekkend dak, heb ik altijd gedacht: het komt wel goed. Ik zag hem lachen, blij zijn. Dat daar wat achter school, zag ik niet. Ik denk dat hij het voor zichzelf mooier invulde dan dat het was. En daar is hij in verdronken.

Het monumentje aan het spoor mag er drie jaar blijven staan. En daarna zetten we het in onze tuin. We gaan er heen met Pasen, Kerst, op zijn verjaardag en op 19 september. De laatste keer dat we er waren, in mei, was de mooiste keer. Toen reden er geen treinen vanwege werkzaamheden. De stilte, zo prachtig. Andere keren raasde er om de vijf minuten een trein voorbij. Dat lawaai, die massa, de snelheid. Zo heftig. Dan denk je: dit was het dus. Op een of andere manier moet je dat meemaken aan het spoor. Voor de verwerking.

Ik heb hulp gehad via mijn werk. Iemand gespecialiseerd in rouwverwerking na zelfdoding. We liepen samen door het park. Op gegeven moment vond ik het genoeg en ben ik gestopt. Ik rouw nog steeds, dat gaat ook nooit over. Waarom ben je niet naar ons toe gekomen? Waarom heb je ons niet in vertrouwen genomen? Waarom ben je nooit met ons komen praten? We krijgen er geen antwoord op en daarom zullen we altijd met deze vragen blijven zitten. Altijd. Toch maak ik mezelf geen verwijten. En ik heb ook geen schuldgevoel. Anders word ik gek.

Zijn slaapkamer hier in huis is nog zoals het altijd was. Met al zijn spullen. Met Ajax en Cruyff. Ik heb zijn kleren mee terug naar huis genomen, gewassen en weer in zijn kast gelegd. Op het herdenkingsplekje in de kamer staat zijn foto en liggen kleine herinneringen van hem in een doosje ernaast. Er branden kaarsjes. En de urn staat er. Daardoor heb ik ook het gevoel dat hij hier gewoon nog is. Toen we de eerste keer naar de boot gingen heb ik trouwens de urn meegenomen. Ik kon hem niet alleen laten. Dat doe ik nu niet meer hoor.

Wouter

Ik had net op Facebook gezet dat het de mooiste dag van mijn leven was. Ik was geslaagd! Ik wilde training gaan geven toen mijn moeder thuiskwam en vertelde van Joost. Van het ene op het andere moment werd alles anders. Er waren de hele dag mensen in huis. Het was druk. Er was zoveel verdriet. Ik vond dat heel verwarrend. Ik kon er niet goed tegen en ging mijn eigen gang. Heb ik gehuild? De dag zelf en daarna niet meer. Ik ging er dus anders mee om dan de rest. Ik ben de volgende dag ook weer gewoon gaan trainen. Dat klinkt misschien gek, maar dat had ik nodig. Ik moest eruit. Ik wilde er gewoon even niet aan denken. Ik zei tegen mijn teamgenoten: “Als jullie vragen hebben, na de training. Eerst even anderhalf uur niets.”

Ondertussen dacht ik: ben ik wel normaal dat ik doe alsof er niets aan de hand is? Ik wilde er niet over praten. Ook niet met de familie. Als ik behoefte had om te praten ging ik weg, dan ging ik naar een vriend. Met een buitenstaander praten was makkelijker voor mij. Dat is trouwens nog steeds zo. Als ik ergens mee zit, ga ik naar mijn vrienden.

Voor mijn ouders was het fijn dat ze zoveel steun en hulp kregen. Dat ze hun verdriet konden delen. Dat hadden ze echt nodig. Het is voor ouders natuurlijk ook vreselijk om je kind te verliezen. Moeilijker dan je broer, denk ik. Alhoewel de manier waarop wij ermee omgaan ook een groot contrast tussen Anniek en mij is.

Het was een mooi afscheid. Met name de avondwake vond ik indrukwekkend. De vrienden van Joost om hem heen.

We scheelden een jaar. Vanaf de middelbare school zaten we in dezelfde vriendengroep en in hetzelfde voetbalelftal. Hij was een soort leider. Altijd vrolijk. We hadden veel plezier. Gingen met de vrienden op vakantie. Waren allebei gek van U2 en we gingen samen naar concerten. Een hoogtepunt was het kampioenschap met A1. Dat was top.