Aan alle kinderen van de zee

Tessa Yanover

Moedertje Groen

Leven aan de kust

ISBN 978-90-93198-33-3

ISBN e-book 978-90-93198-34-0

NUR 410

Fotografie: © Petra van Went

Tekst: © Tessa Yanover

Ontwerp omslag: Villa Grafica

Verzorging e-book: Coco Bookmedia

© 2022 Uitgeverij Zilt

Alle rechten voorbehouden.

www.uitgeverijzilt.nl

www.moedertjegroen.nl

‘Er is een plek waar hemel en aarde het toneel delen’
– De Waddenzee Werelderfgoed –

DANKWOORD

Mijn dank gaat uit naar de zee en het wad voor de vloeiende inspiratie, de eindeloze verrassingen en de wisselende getijden. De Noordzee en de Wadden vormen een bijzondere puzzel. Wanneer er één puzzelstukje mist kan de puzzel niet meer gemaakt worden. Het water laat mij iedere keer weer klein voelen, maar geeft mij tegelijkertijd kracht.

Verder bedank ik:

Petra van Went natuurfotografie voor haar oog voor detail en speelse blik op de natuur. Jij legt iedere keer weer kleine verhaaltjes vast in je foto’s en het was nog geen makkelijke klus om een keuze te mogen maken uit al die schitterende foto’s van jou.

Martha Baalbergen en Nadine van Ekris voor het meelezen en adviseren.

Schipper Rop voor het navigeren, coördineren en plannen van de zeilreizen. Bedankt voor je rust en je inzet. Ook wanneer ik als dromerige schrijfster aan het roer moest staan en mijn koers weleens vergat en jij letterlijk alle zeilen bij moest zetten.

Alle enthousiaste en nieuwsgierige kinderen die mijn zeelessen zo leuk maken.

INHOUD

Dankwoord

Brief van Dylan

Zeehonger

Voorwoord

Brief van Rosalie

Hoofdstuk 1 – Verhalen van de Noordzee

Zeeles

Verbinding met de zee

Interview met de Noordzee

Noordwijkse kustleven

In de voetsporen van een vuurtorenwachter

Zeepaard(je)

Vliegende tapijtjes van de zee

Discotheek Zeevonk

Brief van Eileen en Dani

Leven in de zee

Herberg het Rif

Bodybuilders, schoonmakers en bouwvakkers

Fruitsalade uit zee

Schelpen en gaatjesmakers

Jinthe de strandloper

Bijzonder

Harry de Heremietkreeft

Verhuizing

Brief van Isabella

Brief van Stijn I en Jens

De giftigste vis van de zee

Kwallensoep

Brief van Noud en Dex

Stuiterende huisgenoten

Naar de haaien!

Sepia’s en violen

Hoofdstuk 2 – Over het Wad

Zand in je bilnaad

Terug naar het eilandgevoel

Snackbar

Tij(d) in Harlingen

Scheepsjournaal 1.0 van schipper Rop

Verrassingen van het wad

Droogvallen op de Jack IJstplaat

Scheepsjournaal 2.0 van schipper Rop

Dijk van een bloemenzee

Het bestek van de lepelaar

Texel

Rondje Texel

Koningin Zonnedauw

Veilige haven

Schiermonnikoog

Verwaaien bij het Westerstrand

Verhalen van het zand

Fata morgana

Hoge noten

De witte toren

TV kijken

Chicken cross

De Balg, zand zo ver je kunt kijken

Wokkel de Wadpier

De Dollard

De kijkdoos bij zonsondergang – De Kiekkaaste van Nieuw Statenzijl

Brief van Moos en Dex

Paling zonder paspoort

De schoonheid van een gewone zeehond

Hoofdstuk 3. Zeeland onder water

De verloren toren

Brief van Jurre

Op het water

Zee(wier)land

Groente uit de zee

Een kijkje in de Oosterschelde

Tranenzee

Verklikkerplaat

De snuit van de grijze zeehond

Zout

Wandelende bolletjes bij Neeltje Jans

Hoofdstuk 4. Grens tussen zee en land

Samenwerking in de duinen

Pioniers aan de voet van het duin

Het dappere dametje

De grote zijdebij

Het verdwenen strand in IJmuiden

Een plek vol kleine verrassingen

Draakje van het duin

Harige monsters

Brief van Styn en Arthur

Hoofdstuk 5: De zee als thuis

Golven als medicijn

De zeespiegel

Beleef het zelf

De zee als mijn thuis

Geraadpleegde bronnen

Websites voor verdieping

Met dank aan

ZEEHONGER

Zee·honger (de; m)

1. Zeehonger; de continue drang om bij zout water in de buurt te willen zijn.

2. Zeehonger; honger naar de zee hebben, een diep verlangen om te willen zwemmen in de zee.

3. Zeehonger; het smachten naar de zilte lucht van de zee, die je luchtwegen vrij maakt.

4. Zeehonger; de begeerte om de wereld onder water en aan het strand te ontdekken en beleven.

5. Zeehonger; een gevoel in je onderbuik dat je krijgt als je te lang niet aan zee bent geweest, een grote behoefte om met je voeten in de branding te staan.

6. Zeehonger; op al je gerechten zeezout strooien om de zee te willen proeven.

Voorwoord
KIND VAN DE ZEE

‘In my heart I belong in a house by the sea.’

– Moddi, House by the sea –

Kijk eens naar die grote zee, wat zie jij?

De kust is een plek waar mijn hoofd zich vult met nieuwe ideeën en inspiratie en waar mijn longen de frisse lucht opnemen. Aan de kust kun je als mens weer ademen, weg uit de verstikkende maatschappij. In mijn eerste boek merkte ik hoe fijn ik het vond om over de zee en de duinen te schrijven, het smaakte naar meer.

In de loop van de jaren werd de zee een vriend en collega van mij. De zee vertelt tijdens mijn excursies zijn verhalen en laat gasten kennismaken met het kustleven. Veel mensen hebben geen idee dat er tijdens het pootjebaden in het ondiepe water al heel veel leven om hun voeten zwemt. Dat zeeleven geeft zich even bloot wanneer de gasten een garnalennet door het water trekken.

De zee is geen helder open boek. Je kunt de zee niet lezen, hij is altijd in beweging en leeft in het moment. De zee is in voor verandering, speelt een spel met de elementen en is graag geheimzinnig. In zijn grijsblauwe water deelt de zee niet snel zijn geheimen, maar dankzij onze samenwerking leer ik de zee iedere dag beter kennen. Als je de zee kunt lezen heb je de sleutel tot zijn geheimen en gaat er een wereld voor je open. De kunst is om keer op keer al je zintuigen open te zetten, vragen te stellen en spelenderwijs antwoord te krijgen.

Voel je het water en voel je het zand onder je voeten? Je bent thuis. Dit is waarom de meeste mensen zich zo fijn voelen aan zee. Wie goed luistert, hoort de verhalen van de zee in de wind en voelt ze met het water langs de huid stromen. De sleutel om toegang te krijgen tot de verhalen van de zee, is om weer kind te worden. Laat je compleet onderdompelen in het zeeleven. Gewoon door er te zijn. Geen spullen, geen muziek, geen afleiding behalve de zee om je heen. Speel met de golven en voel hoe de zee aan je voeten trekt in de branding.

We zijn allemaal verbonden met water en de zee. Zijn de meeste kinderen daarom zo gek op zwemmen? We leven niet alleen graag bij het water, we zijn het water en hebben het water iedere minuut van de dag nodig om te overleven. Als foetus stuiteren we in de baarmoeder rond die bestaat uit bijna dezelfde zoutoplossing als die van zeewater. Na je geboorte besta je als baby zelfs voor 75% uit water. We zijn dan nog heel puur voor we ons langzaam ontwikkelen tot aardmensjes.

Als jong aardmens dronk ik altijd water. Wanneer iedereen bij de scouting aan de ranja zat, was voor mij een glaasje kraanwater voldoende. Ik at alles, maar lustte niets wat uit flessen of pakken kwam. Niet alleen in mijn voedingspatroon ben ik gek op water, mijn lijf voelt zich er ook mee verbonden. Ik had eerder dan andere kinderen van mijn leeftijd mijn zwemdiploma, maar door angst voor het onderwaterzwemmen mocht ik uiteindelijk niet verder afzwemmen voor mijn andere diploma’s. Ik durfde als kind niet met kleren aan te duiken door ‘het gat’. Het gat zorgde ervoor dat mijn zwemlessen een hel werden. Ik stopte met zwemles, maar de liefde voor het water groeide met de dag. Ik was niet uit het water te krijgen, ‘s zomers droeg ik de grote duikbril die mijn moeder veertig jaar had bewaard. Mijn rug kleurde bruin en met een T-shirt aan dook ik uren in de Middellandse Zee. Tijdens die vakanties zag ik vaker de bodem van de Middellandse Zee dan dat ik boven water zwom. Het water had iets magisch. Wanneer ik op mijn rug onder water zwom, keek ik naar de lichtstralen die door het wateroppervlak schenen. Ik maakte er een kunst van om zo lang mogelijk mijn adem in te houden om zee-egels, inktvissen en andere zeewezens te observeren, maar hoe ik ook trainde, er was altijd weer een moment dat ik naar ‘boven’ moest voor een nieuwe hap lucht.

De zee is voor bijna ieder kind een fascinerend natuurverschijnsel. Zoals de maan aan het water trekt, trekt de zee aan een kind. ‘Kom eens kijken hoe mooi ik ben’, lijkt de zee te roepen naar sommige kinderen. Ik ben zo’n kind. Na school nam mijn moeder mij vaak mee naar het stille strand tussen Duindamseslag en Langevelderslag. Eerst nog achterop, met mijn benen in de fietstassen. Later kon ik zelf fietsen en ging de fietskar met bodyboards mee. Op het stille strand kon ik niet gemakkelijk wegkruipen, er waren geen restaurantjes of windschermen. Het strand hier is nog écht leeg en mijn moeder had zo een beter zicht op mij wanneer ik weer eens verdween richting die magische, grote zee. Ik wilde het zeewater om mij heen voelen. Zelfs als mijn moeder mij terugfloot omdat ik blauwe lippen van de kou had gekregen, wilde ik er niet uit komen.

Opgegroeid aan de kust dacht ik het leven aan zee wel te kennen, maar toen ik van Noordwijkerhout naar Noordwijk aan Zee verhuisde, begon het ware zeeleven. Mijn eerste verhuizing was naar een zomerhuis in het Oude Zeedorp, slechts vijf minuten van het strand vandaan. Er was geen groen in deze wijk, dus bracht ik veel dagen en nachten aan het strand door. Hoe vaak ik er ook kom, ik ervaar nog altijd een fulltime vakantiegevoel. Waar ik ook ben in Nederland, ik wil altijd terug naar de kust, want ik kan niet leven zonder de frisse zeewind en het ruisen van de golven om mij heen. Als ik een paar dagen in het bos verblijf, voel ik de zee in mij roepen: ‘Kom terug aardmens, je bent een kind van mij.’

En zo komt het dat er in mij – vooral de laatste jaren – een touwtrekwedstrijd plaatsvindt tussen mijn lijf en de zee. Hoe ik ook probeer mij los te maken om nieuwe plekken te ontdekken, ik ben een kind van de zee.

1

VERHALEN VAN DE NOORDZEE

ZEELES

Verbinding met de zee

Wanneer ik met mijn jonge nichtjes en neefje aan zee ben, zwaaien we na afloop altijd even naar die grote zee. ‘Dag zee, bedankt voor het spelen’, roepen ze dan. De zee is iets vanzelfsprekends dat we langzaam vergeten wanneer we opgroeien. De meeste mensen komen naar het strand en doen hun ding. In de drukte van het hedendaagse leven moeten ze rennen, springen, vliegen, duiken, vallen, opstaan en weer doorgaan. Wat we allemaal ook doen op het strand, wie begroet de zee tegenwoordig nog? Wie heeft er nog zeeën van tijd? We komen en gaan en wie denkt er nog aan die grote zee die op de achtergrond tijdloos doorruist?

Ik begin mijn zeelessen altijd met een begroeting aan de zee. Die uitnodiging slaan de leerlingen niet af, want wie wil er nu niet onder schooltijd in de branding spelen? Terwijl we met onze voeten in het water staan stel ik de groep een bijzondere vraag:

‘Als je de Noordzee één vraag mag stellen, wat zou jij dan vragen aan de zee?’

Ondanks de diversiteit van al die leerlingen en onderwijssystemen komen bepaalde vragen van kinderen in iedere les weer terug. De Noordzee kietelt de nieuwsgierigheid en deelt zijn verhalen graag met iedereen die hiervoor openstaat. Zeeles is leuk voor jong en oud, want we worden allemaal weer even kind. Wie opgegroeid is aan de kust, kent sommige geheimen van de zee en soms ontdek je pas vele jaren later welke schatten er voor jou als kind zo bijzonder waren.

Ik verzamelde de grappige, bijzondere en leuke vragen van de leerlingen op papier en telde het aantal dubbele vragen. Ik was nieuwsgierig wat kinderen vinden van die enorme zee. De meest gestelde vragen gingen over het zout in de zee, de kleuren van de Noordzee, de golven en de diersoorten die in zee voorkomen. Ook wilden veel leerlingen weten hoeveel er van bepaalde vissen en andere diersoorten voorkomen of hoeveel water er in de zee zit.

‘Zee, waarom zit jij vol geheimen?’

Een typische vraag van de leerlingen uit groep acht is of de Noordzee mannelijk of vrouwelijk is. Tijdens het schrijven van deze verhalen worstel ik daar ook mee. Hoe omschrijf je de geheimzinnige Noordzee, waarvan we nog maar zo weinig weten? Het leven in zee is in veel gevallen mannelijk én vrouwelijk tegelijk. Dieren in de zee kunnen van geslacht veranderen. Zoals Noordzeegarnalen, zij zijn hermafrodiet en worden geboren als man. Later worden zij een vrouwtje. Wonderlijk hoe dat gaat, maar er is nog veel onwetendheid over deze transformaties.

Voor mij is de zee een speels kind, een sierlijke bruisende jonge vrouw en een woeste stoere man tegelijk. Ik kies ervoor om de zee als een collega en vriend te beschouwen en schrijf daarom meestal in de mannelijke vorm, maar het mag allebei. Lees en beleef het zoals jij het wilt. De zee kent geen vooroordelen, het maakt de zee niets uit.

Interview met de Noordzee (vragen van kinderen)

Wat als de Noordzee nou eens een stem had en de vragen van kinderen kon beantwoorden?

Welke zee ben jij?

Ik ben de Noordzee. Zonder achternaam. Ik heb een simpele naam, maar ik ben er blij om. Iedereen weet mij wereldwijd te vinden. Hoe oud ben je? Ik heb niet zo’n hele lange geschiedenis en voel mij eigenlijk nog vrij jong, in getallen ben ik ongeveer 9.000 jaar.

Hoe diep ben jij?

Men zegt dat ik gemiddeld 94 meter diep ben. Tussen Nederland en Engeland ben ik trouwens helemaal niet zo diep. Ik moet dan ook wel lachen als jullie denken dat ik kilometers lang en diep ben. Tussen Nederland en Engeland ben ik slechts 35 meter diep. Ter vergelijking: de Noordwijkse vuurtoren is 25 meter hoog. Maar vergis je niet, ook ik heb mijn dieptepunten. Bij Noorwegen zitten diepe kloven van honderden meters diep tot een diepte van 700 meter. Best indrukwekkend toch? Voor een kleine zee als ik.

Hoe groot ben jij, zee?

Ik voel mij vrij machtig en groot, maar de mensen kleineren mij soms wel. Ten opzichte van al die grote oceanen vinden zij mij maar klein. Ik heb een oppervlakte van 750.000 km². Ik reik helemaal tot in Noorwegen. Met ruim 57.000 km² ben ik het grootste natuurgebied in Nederland, maar zeg nou zelf: het zijn maar getallen die je al gauw vergeet als je vanaf het strand naar mij kijkt.

Hoe lang ben jij?

Ik heb een lengte van 450 kilometer, maar ik blijf groeien terwijl ik op andere plekken weer korter wordt. Dat komt door allerlei factoren, maar vooral door de sterke wind.

Wie is de oudste bewoner die in jou leeft?

Ik moet altijd een beetje grinniken om de mens, die zo ingewikkeld in elkaar zit met zijn lange lijf en benen. Mijn oudste bewoners zijn klein, hebben een ongelofelijk sterke drang te overleven en zitten heel simpel in elkaar. De meeste zeebewoners hebben geen hart, ogen, of hersens en toch vind ik ze het leukst, omdat veel andere bewoners ze weer nodig hebben. Neem nou bijvoorbeeld zeesterren. Die dieren kunnen ruim de leeftijd van 30 jaar passeren, zonder één grijze haar te krijgen. Kreeften worden met gemak Abraham en er zijn mensen die zeggen dat er een Noordkromp is opgevist van meer dan 500 jaar. Het beestje in de schelp bedoelen ze dan. Dat simpele kleine weekdiertje met een hard jasje. Ja, volgens mij is het zo slecht nog niet om klein te zijn als je in zee woont.

Noordzee, waarom ben jij zo bruin en zijn andere zeeën blauw?

Het is de zon die ons een kleurtje geeft, mijn collega’s hebben blauwer water omdat ze geluk hebben. Bij hen is de lucht vaker blauw. Dit komt omdat de kleur van de zee ook uit licht bestaat dat wordt teruggekaatst naar de lucht. Wij zeeën en oceanen zijn de spiegel voor de lucht. Die lucht kan mooi de hele dag naar zichzelf kijken. Ik zit niet graag stil en ben altijd in beweging, ik woel de zeebodem om en breng het zand van de bodem omhoog. Dat licht weerkaatst tegen al die kleine bewegende zandkorreltjes en maakt mij bruin, soms grauw net als de lucht. Ik ben wel uniek en altijd anders van kleur. Als er veel algen in mij voorkomen kan ik zelfs groen worden. Dat is best leuk, zo sta ik altijd anders op een foto.

Hoeveel vissen zwemmen er in jou?

Gelukkig kan ik ze niet allemaal tellen. Het zijn er ook zoveel. We hebben dikke vissen, kleine, grote en dunne vissen in de zee, maar liefst 220 verschillende soorten. Van sommige kleine vissen zwemmen er veel rond, terwijl de mooie haaien en roggen in de minderheid zijn.

Welke bewoners leven er in jou?

Dat zijn er een heleboel. Ik ben op sommige plekken heel rijk aan zeeleven. Bij mij draait het allemaal om eten of gegeten worden. Hierdoor zijn de bewoners een beetje verlegen geworden. De meeste hebben schutkleuren, leven op de bodem en laten zich niet graag zien. Toch werken ze goed samen met elkaar. Overal tussen de wieren, de rotsen en schelpenbanken spelen er kleine verhaaltjes af. Er zijn dieren op jacht, er wonen dieren samen op één huisje en er leven zelfs grote rovers die boven aan de voedselketen staan. Dat is het leven in zee…

NOORDWIJKSE KUSTLEVEN

In de voetsporen van een vuurtorenwachter

Op zomerse dagen is Noordwijk een mierennest. De temperatuur stijgt vandaag boven de 28 graden, maar zodra de deuren van de vuurtoren open gaan komt de aangename koelte mij tegemoet. De dikke muren houden de warmte buiten. Volgens de vuurtorenwachter blijft het tijdens de eerste dagen van een hittegolf hierbinnen nog koel. De witte muren weerkaatsen de hitte in het trappenhuis, maar het vuurtorenkamertje bovenin is aardig opgewarmd door de zon die de hele dag op het glas schijnt. Mijn huid brandt van de vele uren zonneschijn en ik leg mijn hoofd en armen tegen de muur van de toren. Een prima alternatief voor aftersun.

In het kamertje van de voormalige torenwachter is een houten stoel geplaatst, hij kraakt en piept wanneer ik erop door het kamertje rol. Het is een benauwd kamertje en ik grap of er een raampje open mag. De trouwe vuurtoren is het boegbeeld van Noordwijk, sommige Noordwijkers hebben een miniatuurversie van de toren, compleet met brandend lampje, in hun woonkamer staan.

Vanuit de toren heb ik zicht op de drukke boulevard, de zee en het strand. Het schouwspel beneden doet mij denken aan de Jan van Haasterenpuzzels. Een comic puzzel waarop in duizend stukjes zich meerdere taferelen in één verhaal afspelen. Ik weet niet waar ik mag beginnen met kijken. Het is een hilarische strip die zich daar beneden afspeelt. Ik lees de zomerse strip van Noordwijk op 23 meter hoogte.

Twee stevig gebouwde boa’s hebben het voorzien op een struinende bruine labrador. Het dier laat triomfantelijk zichzelf uit over de boulevard en stoort zich niet aan het feit dat hij hier volgens de borden niet welkom is. De tong van het dier hangt uit zijn bek en hij loopt met een dribbelpasje verder. Zodra hij de twee mannen in pak op de fiets zijn richting op ziet komen zet het beest het op een lopen. Hij versnelt zijn pas waardoor de boa’s moeite moeten doen om hem bij te houden. Als een voortvluchtige crimineel trekt het dier een sprintje over de zeereep en verdwijnt in een zijstraatje. Enkele mensen blijven staan om de hond na te kijken en gebaren wat naar de boa’s.

In de branding probeert een bruid tevergeefs haar jurk droog te houden. Het wordt een fotoshoot om nooit te vergeten. Ze springt op de rug van haar bruidegom en ik houd mijn adem in. Met mijn ogen tegen het oculair gedrukt wacht ik in spanning op het moment dat het kersverse paar in de branding kukelt, maar helaas voor mij heeft de bruidegom sterke schouders. Het is een voorbode van een sterk huwelijk, altijd op elkaar mogen leunen en elkaar dragen, ook in moeilijke tijden. Dit wordt wellicht de eerste uitdaging van hun huwelijk, want de fotograaf is duidelijk niet tevreden. Het moet opnieuw en opnieuw. Ik heb de grootste pret in het kamertje, maar ik geloof dat de bruidegom het een minder leuke actie vindt. De bruid maakt een aanloopje en springt weer op de rug, de fotograaf klikt erop los. Jammer dat ik de emoties van het jonge stel vanaf hier niet kan lezen. Waarschijnlijk is het genoeg geweest want, de mooie vrouw begint aan haar volgende pose. De bloemen moeten in zee worden gegooid.

Even verderop bij de trappen van de afrit bij de reddingspost komt een motoragent de trap af met zijn motor. Ik moet even twee keer kijken voor ik begrijp dat het om een oefening gaat, maar hij voert zijn stunt geslaagd uit. De groep agenten scheurt vervolgens over de boulevard en stopt bij het standbeeld van koningin Wilhelmina. De motoren worden wat onverschillig neergezet en de helmen gaan af. De rood verhitte hoofden komen tevoorschijn en de pakken worden opengerukt. De jongens openen een blikje frisdrank en steken nonchalant een peuk op terwijl ze leunend tegen hun motoren een pauze inlassen.

Op zee gebeurt ook van alles. Suppers schuiven door het spiegelgladde water, de surfers van Beach Break oefenen reddingsacties met hun motorbootje en verder op zee liggen de grotere baggerschepen. De lucht smelt samen met de zee en vormt één oneindige vlakte. Ondanks dat ik hier door de wazige lucht niet veel kan zien, geeft de MarineTraﬃc-app op de monitor aan dat het druk is op de Noordzee. In het kamertje hoor ik af en toe een marifoonbericht van de scheepvaart, maar de meeste knopjes zijn buiten gebruik. Voor de zekerheid blijf ik er maar vanaf.

Voor de Noordwijkse kust ligt het sleephopper schip Causeway uit Scheveningen. Herkenbaar aan zijn oranje dak met gele kranen en een grijs-rode romp. Het is een gigantisch schip en ik verbaas mij erover hoe de mens zulke ‘stalen zeemonsters’ heeft kunnen bouwen. Het schip is meer dan 90 meter lang en 19 meter breed. De Causeway wordt overal langs de kust ingezet en helpt mee aan de versterking van de kust, het bekende plaatje van de zand spugende slurf. Vanuit het vuurtorenkamertje snuffel ik rond op de marine-app. Het scherm vult zich met ontelbaar veel stipjes, elk stipje is een boot.

De eindeloos kalme Noordzee wordt onophoudelijk bevaren, zonder dat wij het vanaf de kust kunnen zien. Ver op zee ligt een afgebakende snelweg voor scheepsvaart, een wereld die nooit stopt. Naast de drukke handelsroutes heeft de mens ieder stukje Noordzee in beslag heeft genomen. Op de app zie ik zones waar explosieven mogen afgaan, vaargeulen, olie- en gasplatforms, pijpleidingen en tal van windmolenparken in aanbouw. Zelfs de nieuwste molens die slechts één dag oud zijn, staan al op de app weergegeven. Verder lijkt het alsof er een kleuter met pen heeft zitten krassen op de kaart. De app staat vol lijntjes, stippen en punten die allemaal iets anders weergeven. Ik zucht en schrik ervan hoe slecht beschermd dit grote natuurgebied onder water eigenlijk is. Gauw richt ik mij weer op de enorme kijker die op een stevig stalen statief staat in het kamertje.

Hoe zouden de voormalige vuurtorenwachters van Noordwijk de Noordzee hebben ervaren? Zonder apps. Was de zee toen al zo druk bevaren? Hoe vaak zouden zij de 103 traptreden hebben beklommen en hier hebben zitten turen door deze kijker? Hoe was het uitzicht toen? Ik verlaat mijn post even om boven van het vergezicht te mogen genieten, maar vanaf hierboven is de bouwput van Noordwijk goed zichtbaar. Het zeewindje geeft een verkoeling. Een ruis van muziek, stemmen en motorgeluiden wordt hierboven een monotoon geluid. Vanaf hier zie ik goed hoe de bloeiende muurpeper op de dijk geel kleurt. De dijk is in 2007 aangelegd en dient als versterking van onze kust, maar vanaf hierboven met zicht op de grote Noordzee maakt het niet veel indruk op mij en ik vraag mij af of één zo’n dijk van stenen en duinen die zee wel aankan. In tegenstelling tot de vuurtorenwachter zit ik zorgeloos van mij af te staren en bedenk ik welke verantwoordelijke taak de heren vroeger hadden.

De felle zon verdwijnt achter de wolken en hiermee verdwijnt de hitte uit het kamertje. Ik hoef mijn ogen niet langer tot spleetjes te knijpen om iets te kunnen waarnemen. Nog een laatste maal tuur ik de Noordzee af. Het is bijna tijd voor de voorstelling ‘zonsondergang’, ik maak mij klaar voor vertrek. En dan te bedenken dat een vuurtorenwachter hier een hele nacht zat. De zon gaat onder. De vogels maken zich klaar voor de avond. Een aalscholverkolonie vliegt in linie over zee. Gelukkig blijft hun bestemming onbekend, zij staan niet geregistreerd in de app. De lucht krijgt weer wat kleur en scheidt zich van de zee. Ik klim nog even de acht rode stalen spijlen omhoog en klim door het smalle gat naar buiten. Over een klein uurtje is de zon verdwenen, het licht van de vuurtoren gaat bijna aan. Met mijn rug leun ik tegen het glas van het licht. Binnenin de lichtkoepel is het momenteel veertig graden, maar hierboven waait de zeewind. Hoger dan dit kan ik niet komen, de windwijzer van de zeemeermin reikt in de top.

Het wordt druk beneden. Het lijkt alsof er buiten een alarm is afgegaan. Mensen lopen met hun telefoons in de aanslag over de dijk en iedereen verzamelt zich bij de vloedlijn. Een pauzeknop wordt ingedrukt en ik beeld mij in dat er een stem omroept: ‘Dames en heren, de voorstelling gaat over enkele minuten beginnen.’ Even blijven de mensen stilstaan en kijken naar hoe de zon langzaam zakt. De wind neemt toe en zorgt voor allerlei patronen in het water. De zon licht de rij windmolens op, de lucht eromheen kleurt paars. Vanuit de verte stapelen onweerswolken zich op. De effecten zijn weer verdwenen. De zon is onder, maar het licht van de Noordwijkse vuurtoren dooft niet.

Zeepaard(je)

Het is onze grootse excursie ooit geweest, het Zeepaardevenement in Noordwijk. Het evenement toerde in het najaar van 2015 tot met 2017 langs de Nederlandse kust: in Schouwen-Duiveland en Hoek van Holland en uiteindelijk twee keer in Noordwijk. Zeepaard is een initiatief van natuurgids en toneelschrijver Simon Weeda. Hij raakte geïnspireerd door verhalen van paardentrainers en vissers en schreef hier een (toneel)stuk over. Het bleef niet bij teksten schrijven. Door onze gezamenlijke passie voor zeevissen kwamen zijn teksten tot leven. Het strand vormde het decor, de trekpaarden waren de acteurs, en de natuurgidsen vertelden het verhaal. De geschiedenis kwam tot leven en Zeepaard was geboren.

Deze unieke traditie gaat ver terug in de tijd, waar vissers voornamelijk in Zeeland en Vlaanderen nog op garnalen visten met hun paarden. In Noordwijk werd er met paarden vooral naar schelpen gevist. In Katwijk waren er enkele families die met hun paarden op garnalen viste, maar bijna niemand gebruikte de Zeeuwse en Belgische trekpaarden. Deze grote dieren waren duur in onderhoud. Gelukkig bestaat de vistraditie met trekpaarden in Zeeland nog steeds en bestaat er zelfs een vereniging voor paardenvisserij. In Noordwijk wordt het garnalenvissen zonder paarden zanen genoemd. Langs de rest van de Nederlandse kust spreekt men voornamelijk over korren. Het visgerei bestaat uit een driehoekig sleepnet met kleine mazen, waar de garnalen niet uit kunnen. Het net zit meestal vast aan een stalen constructie, de boomkor. Aan het net zit een ketting die over de bodem sleept en aan een kant zit een scheerbord dat het net de zee in stuurt. Aan de stalen constructie zitten touwen die aan het tuig van het paard vastzitten. Het paard loopt rustig door de branding terwijl hij het net achter zich aan trekt. Tegenwoordig wordt er zonder paarden gevist op garnalen. De visser heeft een band om zijn lijf en trekt zélf het sleepnet door zee. Tijdens mijn excursies wordt de paardenkracht van het paard vervangen door stoere kinderen en ouders die het trekwerk door de branding doen, maar het voordeel van een paard is dat die het visnet veel dieper de zee in kan trekken.

Op een koude novemberdag trekken de twee Zeeuwse trekpaarden Tessa en Jasmine de netten door zee. De paarden wegen samen maar liefst 1650 kilo. Een trekpaard kan 1000 kilo wegen en dat maakt ze tot de sterke reuzen in de paardenwereld. Het is een pittige branding met golfslag, de paardenmenners zijn gekleed in traditionele gele jekkers, vroeger waren het gele oliepakken. Ze begeleiden Tessa en Jasmine door de sterke branding. Ruiter Jeroen stuurt zijn paard Tessa de zee in. De teugels zijn door het werktuig geregen, zo heeft hij goed contact met zijn paard. Simon en ik laten het zware net op de bodem zakken en geven paard Tessa een seintje dat ze kan lopen. Het water komt tot aan de buik van het paard en soms knalt er een golf tegen de zijkant van het paard tot over de kont, maar ruiter Jeroen zet door. Ze werken perfect samen, net als de vissers vroeger deden. Iedere keer als paard Tessa een trek heeft gemaakt wisselt zij met haar collega Jasmine, zodat ze kan rusten. Zodra het net uit zee wordt getrokken staan we met bakken paraat om de vangst te verdelen en uitleg te geven over de grote hoeveelheid dieren die vlak bij de branding voorkomen. Het beste seizoen om garnalen te vissen is in het najaar en de winter, als het water gedurende het seizoen goed is opgewarmd en de garnalen mooi groot gegroeid zijn. Een koud kunstje.

Normaal zouden vissers de bijvangst van zeedieren teruggooien in zee, maar juist de bijvangst is een mooie gelegenheid om te onderzoeken wat er in de Noordzee leeft. We vangen vandaag zelfs een blikje energiedrank waar een zandgrondel in vastzit. Het grondeltje is half doorzichtig en heeft ogen die lijken op die van een kikker. Voorzichtig bevrijd ik het diertje uit het blikje om het na volle bewondering van het publiek weer terug in zee te zetten. Het leven in de winterse ruige Noordzee en twee robuuste trekpaarden werken als een magneet op wandelend publiek. Verder trekken we gedurende de dag vooral jonge zeebaars, heremietkreeften, zeepaddenstoelen, platvissen en zeenaalden eruit. Die laatste gekke diertjes zijn familie van het zeepaardje. De zeenaald, een langwerpig visje met een lief trompetsnuitje, doet zijn naam eer aan. De kop van het dier lijkt precies op een zeepaardje. Een toepasselijke vangst. Zeepaardjes zelf vangen we gelukkig niet. Zij leven verscholen tussen het rif en houden zich met hun krulstaart net als zeenaalden goed vast aan wieren en mosdiertjes.

Het zeepaardje is een mysterieus wezentje met een trompetsnuitje, korte vinnetjes en een sierlijke staart. In de Noordzee zwemmen twee soorten zeepaardjes. Eén met een kort snuitje en de langsnuitzeepaard. Ze zijn misschien niet zo kleurrijk als we gewend zijn uit documentaires, maar wat heb je aan een kleurrijke jas als de wereld om je heen uit zandkleuren bestaat? Het zeepaardje heeft zich hier keurig op aangepast.

Mijn eerste ontmoeting met een zeepaardje was in de periode dat ik in Mallorca woonde. Hier maakte ik tijdens mijn eerste duikles een duik van slechts 7 meter diep. Ik lig op de bodem van de Middellandse Zee om het dier te observeren. Ik leun met mijn armen op de bodem en mijn lijf ga heen en weer met het ritme van de golven. Boven mij kan ik het licht van de zonnestralen door het wateroppervlak zien breken, de stralen licht reiken tot een diepte van 4 meter. Het kleine bruine zeepaardje houdt zich met zijn krulstaart stevig vast aan een plantje. Ik beweeg mijn hoofd naar hem toe terwijl hij zich stevig vastklemt om het plantje. Hij beweegt net als een kameleon zijn ogen alle kanten op en zo kijken we elkaar enkele minuten aan. Bij terugkomst in het duikcentrum wordt ons groepje ontvangen door applaus. Een duikinstructeur komt naar mij toe en grapt dat hij wel een beetje jaloers is. ‘Je eerste duik en dan al meteen een zeepaardje, terwijl ik daar al jaren duik en er nog nooit een heb gezien!’ Het bleef bij deze enkele ontmoeting, ik heb daarna nooit meer een levend zeepaardje voor mijn neus gezien.