Ziel zoekt zin

Hoe verder als je geloof het niet meer doet

Pauline Weseman

ISBN 978-90-93198-35-7

ISBN e-book 978-90-93198-36-4

NUR 700

Tekst © Pauline Weseman (met uitzondering van de duidende artikelen uit Deel 2)

Fotografie omslag: © Nienke van Denderen

Fotografie binnenwerk: © wordt per foto aangegeven

Verzorging e-book: Coco Bookmedia

© Uitgeverij Zilt 2022

Alle rechten voorbehouden.

www.uitgeverijzilt.nl

www.paulineweseman.nl

INHOUD

Voorwoord

DEEL 1 – DE ZOEKTOCHT

Essay – Pauline Weseman

Geloven op het hellende vlak

Interview – Johan Roeland

‘Ik koester de notie van het uitblijvende antwoord’

Reportage – Christelijke meditatie

Een gevulde stilte die omhult als een deken

Interview – Sicco Claus

‘God is niet meer los te denken van mijn lichaam’

Interview – Ria Weyens

‘Ik voorzie een paradigmawisseling in het christendom’

Reportage – Christelijke yoga

‘In de naam van de vader, de zoon en de heilige geest, aum’

Interview – Maarten Vogelaar

‘In deze nieuwe reformatie zoeken we de heelheid van geest, ziel en lichaam’

Reportage – Jongerencommunity LUX

Zingeving voor yuppen, met een knipoog naar Jezus

Reportage – Duurzame diaconie

‘Kerk zijn is naar elkaar omzien’

Reportage – Theatrale hermeneutiek

Geen preek, maar zelf op zoek naar het geheim van een tekst

Interview – Rikko Voorberg

‘Het is niet mijn taak om de kerk te veranderen’

Reportage – Meditatieve kunstwandeling

Jezus’ dood raakt aan alle momenten van vertrek

Reportage – Christelijke leefgemeenschappen

Een oase van rust in een chaotische wereld

Interview – Janneke Stegeman

‘We hebben bevrijding nodig van het beeld van een onschuldig christendom’

Reportage – Christelijk klimaatactivisme

‘Zoals wij omgaan met de aarde is een dikke middelvinger naar God’

Reportage – Christelijke wellness

Dichter bij God door aromatische massage

Reportage – Ecstatic dance

Dansklooster breekt heilige huisjes af

Reportage – Reis van de eenvoud

Black Friday? Deze Zwolse broeders prediken de eenvoud op Black Friarday

Reportage – Verhalenhuis Utrecht

Elkaar verhalen vertellen voor verbinding en voedsel voor de ziel

Interview – Samuel Lee

‘Geloven is een verhaal. Zonder verandering geen verhaal.’

Reportage – Waterspiritualiteit

Wie God wil ontmoeten, gaat de zee in

Interview – Mariecke van den Berg

‘Voor mij schuilt God in de ommekeer, het omdenken’

Reportage – Muziekpelgrimage

Luisterend wandelen naar innerlijke vrede

Reportage – Straatperformance

Alles voor de kunst en het uitdragen van liefde

Interview – Rik Zutphen

‘Speel en bid, improfeteer en improviseer’

Reportage – Spoken word in De Rituelenfabriek

Hoe de Droominee je leert rituelen te maken

Essay – Terugblik serie ‘Nieuw christendom’

Ik vond de moed om op te staan

Slotinterview

Als je het geloof der vaderen kwijt bent, maar God blijft rondspoken in je leven

DEEL 2 – DE DUIDING

Essay – Onder zoekers

Johan Roeland & Mariecke van den Berg

Essay – Passie voor de mens en voor God

Joris Vercammen

Essay – Gezocht: klein café aan de haven voor reisgenoten

Johan ter Beek

VOORWOORD

Dit is het verhaal van de zoektocht van tientallen gelovigen. Mensen die misschien ooit met hart en ziel gingen voor een god, een geloof, de bijbel, daar hun levenskeuzes op baseerden, trouw naar de kerk gingen en misschien nog gaan, geloofden dat dit het enige wereldbeeld was, gehoorzaamden aan God en daarmee dachten recht te doen aan mensen en zichzelf. In alle oprechtheid, consciëntieus.

Dat gold ook voor mij. Ik groeide op als orthodox gelovig, evangelisch meisje, het prototype braverik. Ik herinner mij hoe ik elke ochtend op mijn knietjes voor het bed stille tijd hield. Dat hield in dat ik uit het jongerendagboekje Sleutel een bijbeltekst met uitleg las, tot God bad en daarna in vol vertrouwen aan mijn dag begon. Alles zou goed komen, God zou mij beschermen, ik was immers onvoorwaardelijk geliefd door God en hij had het beste met mij voor. Het was veilig en overzichtelijk. God bepaalde welke weg ik moest gaan. Het voelde zo waar allemaal, zo echt, zo goed. Niets kon mij gebeuren.

Tot alles begon te schuiven. De realiteit brak erdoorheen. Antwoorden bleven uit, het leven liep anders, mensen bleken anders, ik hield het niet vol geen fouten te maken, waren het trouwens nog wel ‘fouten’? Mijn moeder ging dood, mijn man ging dood. Stapsgewijs sneuvelde de ene harde waarheid na de andere. God bleek niet de god die ik dacht dat hij was. Had ik mij vergist? En als dit God niet was, wie is er dan? Is er wel een god? Het was een verlies van kinderlijke onbevangenheid, een gevoel van verraad soms, mij bekocht voelen, vervreemding en eenzaamheid.

Dit is het verhaal van mensen die ook op zo’n hellend vlak terecht kwamen en die ondanks deze crises toch nog iets met het christendom willen, het laat hen niet los. Ze stamelen, zoeken, weten niets meer zeker, maar dat hoeft ook niet meer. Liever niet. Maar wat nu, wat dan wel?

Dit is ook mijn verhaal. In mijn persoonlijke zoektocht naar hoe nu verder en naar gelijkgestemden bedacht ik een journalistieke serie waarin ik mensen over hun worsteling wilde bevragen. Wanneer ging het bij hen schuiven, waar moesten ze doorheen, waar kwamen ze op uit qua ideeën en vormen? En ik was benieuwd naar het grotere geheel. Is er sprake van een beweging en hoe groot is deze beweging dan, met welke gedeelde kenmerken? Hoewel ik aangaf hier zelf echt geen tijd voor te hebben, overtuigde Volzin-hoofdredacteur Greco Idema mij ervan de serie toch zelf te gaan maken, aangezien ik precies die beweging vertegenwoordigde. Ik ging overstag. Soms weet je dat je iets nu moet doen. Dit boek is de vrucht van die keuze.

Een goed signaal dat je een thema te pakken hebt dat leeft en waar behoefte aan is, is dat zo’n project gaat rollen. En dat deed het. Ik kaartte het idee aan bij Johan Roeland, theoloog en antropoloog bij de Vrije Universiteit Amsterdam (VU), en Nico de Fijter, destijds chef religie & filosofie bij Trouw. Zij reageerden meteen enthousiast en sloten aan. Hetzelfde gold voor iedereen die ik voor de serie benaderde, van de een kwam ik bij de ander.

En zo schreef ik voor Volzin tussen september 2020 en juli 2021 twee persoonlijke essays en negen interviews met voortrekkers in het christendom, medeploeteraars die bekend en minder bekend staan om hun vernieuwende ideeën. Zij waren net als ik het christendom opnieuw aan het uitvinden, nu geschoeid op een persoonlijke leest. Om een zo compleet mogelijk overzicht te krijgen van de vele nieuwe ideeën, zocht ik naar diversiteit in leeftijd, gender, kerkelijke en culturele achtergrond, levensgeschiedenis en thematiek. Het werden negen totaal verschillende, uiterst persoonlijke en kwetsbare gesprekken over verlies, schaamte en verdriet. Ik heb een diep respect voor wat zij hierover durfden te delen met het publiek. Gesprekken en contacten om te koesteren.

Tegelijk maakte ik voor Trouw reportages over nieuwe, vernieuwende vormen van het christendom. Waar ontstonden die, in welke behoeften voorzagen zij? Deze serie liep tot juli 2022. Na overleg met Nico kwam ik tot een thematische indeling, op grond van research en voorgesprekken met kenners over: waar gebeurt het momenteel? Ik ontdekte gaandeweg dat het zich vooral op zestien terreinen afspeelt. Van muziek en dans tot meditatie en klimaatactivisme.

Cruciaal voor mij was dat er ook vanuit deskundigen, onderzoek en wetenschap iets over te zeggen viel, denk aan kunst, hermeneutiek, theopoëtica, rituelen en storytelling. Juist omdat er nog zo weinig over het nieuwe christendom bekend is, wilde ik in duidende kaders naast de reportages de thema’s, activiteiten, kenmerken van deelnemers met aantallen zoveel mogelijk kunnen funderen, scherp krijgen, zodat bleek dat deze vormen niet op zichzelf stonden. Daar zocht ik de meest concrete en uitgekristalliseerde vorm bij, omdat ik daar journalistiek en inhoudelijk het meest mee uit de voeten kon. Het moest een echt vernieuwende uitingsvorm zijn waarin het christendom zich nu presenteert buiten de kerkdienst op zondagochtend om. Ook moest er een doordachte theorie of methode aan ten grondslag liggen, gebaseerd op (christelijke) bronnen. Daardoor vielen heel veel vormen af, vormen die te veel alleen voor de gezelligheid, te pril, te tijdelijk of te weinig gefundeerd waren. Of ze overlapten – naarmate de serie vorderde – te veel met al behandelde thema’s. Deze intensieve selectieprocedure is niet in de serie terug te zien maar kostte de meeste tijd. Het bewijst vooral hoe pril en zoekend het nieuwe christendom, naast en na het traditionele christendom, nog is. Het zou in dat opzicht net zo interessant zijn te onderzoeken wat er níet door mij is beschreven, binnen en buiten de reportages om. Programma’s die nog niet helemaal soepel verliepen, vormen die níet aansloegen en weer verdwenen.

Een grote moeilijkheid was dat de serie zich bijna volledig afspeelde tijdens de coronapandemie met diverse lockdowns. Met veel afgelaste activiteiten en aanpassingen aan de coronaregels, meer afstand en minder deelnemers. Bij de reportage over het maatjesproject van Hart voor Zwolle bijvoorbeeld, hartje winter 2021, vernikkelden we van de kou omdat alles zich buiten moest afspelen, met hulde aan de deelnemers. Tegelijk bleek de coronatijd een inspirerende tijd die leidde tot verstilling en reflectie, nieuwe keuzes en vormen, zoals waterspiritualiteit en een muziekwandeling.

De reportage is voor mij het meest mooie zintuigelijke, levendige genre maar heeft om diezelfde reden ook zijn beperkingen. Voor dit genre is het van belang dat er iets te beleven valt. Dat zijn geen lezingen met een meeknikkend publiek, hoe boeiend de inhoud ook kan zijn. Dat bracht met zich mee dat het interactieve op de voorgrond stond. Dit heb ik enigszins in evenwicht proberen te brengen met de duidende kaders en de meer beschouwende interviews, maar neemt niet weg dat daardoor misschien een wat interactiever beeld van het nieuwe christendom is ontstaan dan er in werkelijkheid is. Er gebeurt ook zoveel moois en vernieuwends daaromheen, buiten en zeker ook binnen kerken. Dit blijft daarom in de eerste plaats een journalistiek en geen wetenschappelijk onderzoek. Mijn doel was dat mensen zich hierin konden herkennen, zich erkend voelden en geïnspireerd raakten, ontdekten dat ze niet de enigen waren die twijfelden. En dat gebeurde. Ik had vooraf niet verwacht dat het onderwerp zo speelde en kreeg al snel vele reacties en een grote groep trouwe volgers op social media.

Dit boek bestaat uit twee delen. In het eerste deel, de zoektocht, staan alle 28 artikelen bij elkaar. Ik zette de reportages in chronologische volgorde en plaatste daartussen de interviews uit Volzin, wanneer zij thematisch en persoonlijk op elkaar aansloten. Verhalenhuis Utrecht van Gottfrid van Eck en het interview met post-pinksterpredikant Samuel Lee waarin hij pleit voor het vertellen van meer verhalen in het christendom staat bijvoorbeeld bij elkaar. Rond vier van de negen geïnterviewden voor Volzin – Rikko Voorberg, de Droominee, Maarten Vogelaar en Sicco Claus – maakte ik een reportage in Trouw. Ook die interviews staan bij de betreffende reportages, al zat er tussen de publicaties soms een jaar tijd.

Het tweede deel bevat de duiding van mijn journalistieke zoektocht door vier kenners. Johan Roeland en bijzonder hoogleraar feminisme en christendom Mariecke van den Berg waagden zich aan een wetenschappelijke duiding vanuit theologisch en sociologisch perspectief. Lastig blijkt dat wel. Hoe vind en duid je een beweging die wetenschappelijk haast onvindbaar is? Is er wel een beweging en hoe nieuw is deze? Ze komen op interessante gedeelde kenmerken die te omschrijven zijn als neoromantisch christendom.

Vereerd ben ik met de bijdrage van Joris Vercammen, emeritus aartsbisschop van de Oud-Katholieke Kerk van Nederland. In zijn afscheidsrede in september 2021 besteedde hij ruim aandacht aan mijn zoektocht als mede-parochiaan. Zijn boeiende analyse was voor mij aanleiding hem te vragen deze bijdrage om te schrijven voor dit boek. Resultaat is een wetenschappelijk stevig onderbouwd essay, waarin Vercammen het nieuwe christendom analyseert, eerlijk en persoonlijk is over zijn eigen worsteling in zijn rol als kerkelijk leider, en afsluit met een doorwrocht en concreet pleidooi voor charismatisch leiderschap.

Theoloog en kerkvernieuwer van het eerste uur Johan ter Beek vroeg ik naar zijn visie op wat er nu wel en niet werkt in nieuwe vormen voor de zoekende christen, op grond van zijn ervaring en mijn reportages. Waar kan de nieuwe christen terecht? Wat is daarvoor nodig? Ter Beek is enigszins teleurgesteld over het verleden maar hoopvol over de toekomst, en vertaalt dat in concrete adviezen zoals de noodzaak van een bedding en een community.

Mijn wens is dat de bijdragen van deze auteurs voer worden voor discussie over een nieuw fenomeen, dat het leidt tot nieuwe ideeën en vormen, binnen en buiten de kerk. Want dat het anders kan en moet, laat dit boek hopelijk wel zien. Te veel mensen haken nu af, terwijl ze juist zo zoekend zijn. Mijn andere droom is dat makers en deelnemers meer samen optrekken. Daar zijn de eerste stappen voor gezet, zoals in het inspiratiefestival De Proeverij, georganiseerd in samenwerking met de Protestantse Kerk in Nederland, de VU en Trouw, 31 oktober 2022.

Wat de zoektocht mijzelf opbracht, schrijf ik uitgebreider in mijn laatste essay Ik vond de moed om op te staan. Naast herkenning vond ik vooral erkenning voor de weg die ik ga. Het blijft zoeken. Kwetsbaar zijn went niet. Ook durf ik te zeggen dat ik met de mensen die ik ontmoette tijdens dit project iets van een nieuwe community heb gevonden, het blijkbaar prettig vind mij onderdeel te voelen van een groter geheel. Hoe verbindend, heilzaam en troostend bleek het te zijn je worstelingen te delen met anderen. Het meest particuliere blijkt het meest universele, je reist niet alleen. Ondertussen kwam ook ik tot nieuwe vormen. Ik geef inmiddels schrijfretraites en begeleid zoekers met eenzelfde zoektocht en hoop dat ze via het hellende vlak en de crisis mogen beleven hoe zinvol het leven kan zijn.

Ik ben oneindig veel mensen dankbaar. Allereerst mijn man Boudewijn Koops die mij door zijn leven én zijn dood laat leren wat onvoorwaardelijke liefde en veiligheid is. In zijn leven leerde hij mij beide te herkennen en ontvangen, na zijn dood moest ik die in mijzelf ontdekken. Dat is een doorlopend proces dat mij steeds dichter bij mijzelf brengt. In het delen daarvan ervaren we iets van God of het goddelijke, iets dat elke religie overstijgt. Dit overstijgende – wat Boudewijn allang doorhad – begin ik nu langzaam te begrijpen.

Daarna bedank ik Johan Roeland, Greco Idema en Nico de Fijter en zijn opvolger Marije van Beek. Zonder hun medewerking, vele gesprekken en begeleiding was dit boek er niet gekomen. Vooral de vele inspirerende kopjes koffie met Johan zijn onvergetelijk. Ik dank alle tientallen geïnterviewden voor hun bijdrage, groot en klein, voor het delen van jullie levensverhaal en zoektocht. Zonder jullie openheid, kwetsbaarheid, jullie toestemming mee te mogen kijken en te luisteren, jullie vertrouwen het diepste van je ziel met mij te delen, had ik niet zo tot de kern kunnen gaan.

Ook alle wetenschappers, onderzoekers en deskundigen dank ik, voor jullie inzet, enthousiasme en tijd wanneer ik jullie soms tot op het bot naar concrete duiding vroeg bij de reportages.

Ik dank uiteraard Volzin en Trouw voor het publiceren van de artikelen, het vertrouwen, de vrijheid en ruimte die ik kreeg en ervoer mijn eigen journalistieke pad te mogen gaan.

Ik noem Bram Petraeus, vaste fotograaf bij deze serie, en Werry Crone die fotografeerde bij Verhalenhuis Utrecht en waterspiritualiteit. Dank voor jullie schitterende foto’s en in meerdere opzichten scherpe blik. Ook voor jullie flexibiliteit als de plannen op het laatst wijzigden, het ter plekke anders liep of als ik jullie naar weer een andere kant van het land stuurde, in alle vroegte, in de avond, in het weekend. Jullie ondervonden aan den lijve hoe tastend, experimenteel en fluïde het nieuwe christendom is en dat het vaak niet bepaald christelijke tijden hanteert. Het was een eer en genot met jullie samen te werken.

Dank aan de medeschrijvers aan dit boek: Johan Roeland, Mariecke van den Berg, Joris Vercammen en Johan ter Beek voor hun wijsheid en tijd zich te verdiepen in een waardevolle en prikkelende bespiegeling op en adviezen voor deze beweging.

Dank ook aan alle mensen, nieuw gevonden zielsverwanten binnen en buiten de (social) media die ik naar aanleiding van de serie op mijn pad kreeg en die mij in hun gesprekken inspireerden, mij hielpen mijn eigen verhaal en zoektocht scherper te krijgen en mij op nieuwe wegen zetten.

Ook dank aan VU-stagiaire Suzanne van Bart die een eerste wetenschappelijke verkenning deed naar het nieuwe christendom. Met haar deelde ik tweewekelijks mijn ervaringen, de hobbels in mijn onderzoek, zette ze met haar op een rijtje. Zij verwerkte mijn bevindingen op haar beurt weer in haar onderzoek.

Ik dank de meedenkers van de VU die ik vooral in het begin raadpleegde en die de beweging in een groter kader plaatsten, kundig, kritisch en daarmee helpend: Stefan Paas, Miranda Klaver en Miranda van Holland.

Mijn vrienden en familie die veelal immer interesse toonden en mij steunden in mijn zoektocht dank ik ook, ook al week mijn visie soms ver af van hun eigen visie. Ik koester de momenten dat we in gesprek bleven en elkaar wilden blijven vinden.

Mijn kinderen Oscar en Lola dank ik voor hun souplesse dit alles te kunnen doen, ze moesten twee jaar mijn aandacht delen met dit project.

En mijn vriend Jelle Waringa die – zodra hij in mijn leven kwam – mij van ziel tot ziel begreep, met mij meedacht en mij steunde.

In de laatste plaats uitgeefster Jeanet Hamstra van Uitgeverij Zilt voor haar begeleiding en geloof in dit boek, opdat het mensen zal helpen in hun zoektocht naar zingeving, dichter te komen bij hun wezen, hun kern, hun ziel.

Pauline Weseman

September 2022

DEEL 1

DE ZOEKTOCHT

Pauline Weseman

GELOVEN OP HET HELLENDE VLAK

Journalist en religiewetenschapper Pauline Weseman (1972) verliest haar man aan kanker. Het zet haar leven en christelijk geloof op zijn kop. Alles begint te schuiven naar, ja, wat eigenlijk? In een serie gaat ze op zoek naar de contouren van een nieuw christendom. In deze eerste aflevering haar persoonlijke verhaal.

Op de dag dat mijn man hoort dat hij de huidkanker melanoom heeft, op 16 november 2011, lees ik voor het slapengaan een bijbelverhaal voor aan onze kinderen van 6 en 7 jaar. Het gaat over de weduwe van Sarefat die met haar zoontje in een tijd van grote droogte een broodje wil bakken van het laatste beetje meel en olie dat ze heeft, om daarna samen te sterven. Dan vraagt de passerende profeet Elia haar om eten te maken voor hem, van dat laatste beetje, en hij belooft haar dat er altijd meel in de pot zal zijn en dat de oliekruik niet leeg zal raken tot het weer regent. Ze bakt het en zo gebeurt het. Ze overleven de droogte. Er blijkt altijd genoeg. Het verhaal doet me die avond huilen, de kinderen kijken me verbaasd aan, ik druk ze tegen me aan. Ik heb hoop en weet: er komen zware tijden, maar er zal altijd genoeg zijn. God zal voorzien.

Nu, negen jaar later, waarvan zeven jaar als weduwe, met twee pubers, denk ik vaak terug aan dat verhaal. Er was inderdaad altijd genoeg, maar niet zonder een crisis waarin geen geloofssteen op de andere bleef staan. Was het God die voorzag, het universum of gewoon ikzelf? Geloof ik überhaupt nog, en wat dan? Ben ik een afvallige of juist geloviger, meer christen dan ooit?

Het eerlijke antwoord is dat ik het niet weet en me afvraag of dat nieuwe geloof nog iets moet heten, terwijl de journalist in mij naar woorden zoekt. Als mijn studenten mij vragen wat ik zelf geloof – ik geef onder meer levensbeschouwing aan de Utrechtse School voor Journalistiek – haspel en stotter ik zo dat ik mij ervoor verontschuldig. Ze willen liefst een hokje. Christen, iets, niets? Maar ik weet het niet. Ik noem een combi van christendom, humanisme, boeddhisme en taoïsme. Te vaag, ik zie het aan ze. Spiritueel? Ook niet.

Ook mijn uitingsvormen helpen niet: soms naar de kerk, een retraite, yoga, dagelijks mediteren: zen, mindfulness, christelijke meditatie.

Terwijl ik dit schrijf, voel ik meteen een oordeel vanuit het verleden met termen als syncretisme, destijds new age genoemd. Alle religies op een grote hoop. Het hellende vlak. Het begin van het einde. Hoe kan het voor mij dan voelen als een begin, met eindelijk een gevoel van leven, vrijheid en ruimte voor mezelf maar ook van verlies en schuldgevoel vanwege het vroegere adagium dat je dé waarheid niet mag ontkennen, dat je gevoel nooit leidend mag zijn, het heil dan misloopt, wat je niet eens meer ambieert, maar toch?

Terugdraaimuziek

Ik kom uit een fundamentalistisch, evangelisch milieu waar alles duidelijk was. De wereld was buitengewoon overzichtelijk ingedeeld in ‘wij’ en ‘zij’. Zij, die niet geloofden in Jezus als de enige weg tot het heil en dus naar de hel gingen, stonden aan de ene kant en dienden bekeerd te worden. Wij, die het licht hadden gezien en dus naar de hemel gingen, stonden aan de goede kant van het spectrum. Wij hadden een RPF-poster op het raam, een EO-sticker op de auto, mijn opa was pinksterpredikant en mijn vader preekte af en toe in onze vrije evangelische gemeente.

Ik vroeg op de basisschool subiet een ander schrift als de symbolen op de kaft te veel op sterrenbeelden leken, bang als ik was voor de verderfelijke invloed van astrologie. De honende reacties van klasgenoten sterkten mij in mijn positie van uitverkorene. Ik wilde niet naar feestjes waar geschuifeld werd tussen jongens en meisjes. Dat was werelds. In de kerk waren lezingen over het duivelse getal 666 in streepjescodes en de geheime boodschappen van de duivel in terugdraaimuziek. Daarna kon ik nooit meer naar Purple Rain van Prince luisteren zonder ‘God is a traitor’ te horen, ook al vond ik het nummer stiekem best goed.

Er waren filmavonden met apocalyptische, Amerikaanse films over de Grote Opname waarin Jezus terugkwam naar de aarde en zijn gelovigen ophaalde. Een film die mij slapeloze nachten opleverde en waarna ik altijd zorgde dat mijn kamer was opgeruimd, want stel je voor dat de Heer terugkwam en dat de achtergebleven goddelozen je rommelige kamer aantroffen. Alsof dat hun grootste schok zou zijn als er ineens duizenden mensen van de aardbodem waren verdwenen, dacht ik later, maar zo kritisch durfde ik niet te zijn. Later ging ik naar de Evangelische School voor Journalistiek, kwam bij de EO te werken en zo leek alles binnen die zuil uitstekend beklonken voor de rest van mijn leven.

Feilbaar

Vrijwel meteen ontstonden er scheurtjes in dat rotsvaste geloof, om de eenvoudige reden dat het leven niet zo overzichtelijk in elkaar bleek te zitten. Homoseksualiteit zou tegennatuurlijk zijn, maar ik kreeg homovrienden die hartverscheurend worstelden met hun geloof, niet mochten zijn die ze zijn of – ik weet niet wat erger is – het wel mochten zijn, maar het niet mochten ‘praktiseren’. En ik ontmoette mijn man Boudewijn die uit een andere kerk (met de kinderdoop in plaats van de enige geoorloofde volwassendoop) kwam, maar toch mijn vent was, kreeg best aardige niet-christelijke vrienden en zag echtscheidingen die de beste oplossing bleken, ook al mocht de mens niet scheiden wat God verbonden heeft.

Zij bleken wij en wij bleken zij. Mens. Feilbaar. Kwetsbaar. Zoekend. Oprecht.

Dat zoeken, iets niet zeker weten, verwarde mij, maar ik zag geen alternatief. Wel brak ik met dat oude geloof, veranderde van baan, verliet mijn evangelische gemeente, verhuisde en trouwde met Boudewijn. Ik belandde in een crisis, wilde niet terug, moest door, maar wist niet waarheen. De weg op het hellende vlak was ingezet.

Dit raakte in een stroomversnelling tijdens mijn studie religiewetenschappen. Op een studiereis naar India in 2010 langs hindoes, sikhs, jaïns, moslims en boeddhisten vroeg ik mij af: wat is er mis met deze mensen, met hun religieuze context waarin zij toevallig zijn geboren en waaraan zij in alle oprechtheid vorm willen geven, er voor anderen willen zijn? De een na de andere orthodoxe overtuiging sneuvelde, tot en met de fysieke opstanding van Jezus uit de dood.

Onderweg vond ik nieuwe ankers. De harde realiteit van het leven na het overlijden van mijn moeder bracht me naar de Oud-Katholieke Kerk waarin ik ruimte ervoer voor het lijden en het aardse door liturgie en rituelen. Ik leerde geloof niet meer te zien als beperking, maar als verruimend. Geboden (gij zult leven) in plaats van verboden (gij zult niet doden).

Zelfverloochening

Mijn man overleed op 25 september 2013. Dat het leven niet altijd loopt zoals gewenst, dat niet iedereen geneest, ook al bid je je knieën blauw, wist ik gelukkig al sinds het overlijden van mijn moeder. Maar dat was niets vergeleken met de desillusie dat de troostwoorden vanuit het evangelische geloof niet bleken te werken. Aan de troost dat ik mijn man zou weerzien in de hemel bijvoorbeeld had ik niets wanneer ik om half zeven’s ochtends toch echt alleen mezelf uit bed moest sleuren, eten moest klaarmaken, de kinderen op tijd op school moest krijgen, doorreed naar mijn werk om ’s avonds alles in omgekeerde volgorde te doen. En zo elke dag, ietsje vermoeider dan de vorige.

Deed ik het niet allemaal gewoon zelf? Was er wel een God? Groter dan die vraag was het schuldgevoel, want mezelf enige verdienste toe-eigenen was mij als kind verboden. Daarmee zette je het ‘IK op de troon’. De opdracht was zelfverloochening. Jijzelf moest kleiner worden, de Christus in jou groter. Christus moest op de troon.

Een troostwoord als ‘ik zal voor je bidden’ maakte me furieus. Ik had meer aan de buurvrouw die een pompoenschotel bracht of vrienden die de kinderen naar de speeltuin meenamen zodat ik kon bijkomen. In het dagboek van Etty Hillesum ontdekte ik iets wat dan misschien religieus humanisme is. Een beetje van God en een beetje van de mens. Ik werd mij ervan bewust dat als ik Gods sturing er niet meer bij dacht, ik alleen deze liefdevolle, menselijke acties overhield. Dan hield ik het humanisme over. Schoof ik daarnaartoe op? Wat deden woorden er überhaupt nog toe? Ik herinner me hoe ik voor mijn boekenkast stond en keek naar al die verhandelingen over het hogere. Ik realiseerde me: niemand weet het. We zoeken allemaal. Het enige dat er is, is het nu, dit hier en nu en ik heb ermee te dealen. Geen woord helpt me daarbij.

Ik viel stil.

Bodem

Ik – schrijvend journalist in hart en nieren – had geen woorden meer. Het enige dat restte was de stilte. Stilte om te overdenken, de pijn binnen te laten komen, het verdriet, de eenzaamheid, het verlies te voelen. En langzaam ontdekte ik de heilzame kracht van die stilte, voelde ik een bodem in mij, zonder te weten wie of wat die bodem is. Maar ik viel niet te pletter, ik was er nog. Ik, niet de God in mij of wat dan ook, maar ik, als mens. In mijn meest kwetsbare staat. Dat was het enige dat ik nog zeker wist. Het werd de eerste kiem tot vernieuwing.

De zin van woestijnvader Irenaeus – ‘De glorie van God is een volledig levend mens’ – helpt mij permissie te vinden mezelf tot bloei te mogen laten komen, rustend in de oerbron, God, bodem die ik in mijzelf ervaar, via meditatie. Het zijn geen communicerende vaten, God en ik, ze zijn een en werken samen. Ik durf dat nu pas hardop te zeggen.

Nu, als ik lesgeef over nieuwe spiritualiteit, zie ik de kenmerken naast mij op het bord. Ik hoor mezelf uitleggen over de alles-is-eengedachte, monisme, geen absolute waarheid, zekerheden, dogma’s en oordelen, over hoe de persoonlijke ervaring, de intuïtie (de god in jou) leidend is, over het leven in het nu. Ben ik hier aanbeland? Ja en nee. Vaak is nieuwe spiritualiteit me te vaag. Het kan ook weer fundamentalistische trekjes krijgen. Er is verrassend veel overeenkomst in het bidden tot God of een tarotkaart leggen voor duidelijkheid over je volgende levensstap. Het lijkt heilzamer te leren leven met onzekerheid en dat te leren verduren. Het boeddhisme geeft me daarin handvatten, maar het hogere doet er daar niet toe, en bij mij nu eenmaal wel. Ik voel een bodem onder mij of althans de hoop op een bodem. Met een te vrijzinnig godsbeeld kan ik ook te weinig. Zo kreeg ik in een kerk eens ‘de zegen van de liefde’. Inderdaad, genderneutraal, zeer politiek correct, maar voor mij net zo leeg als een ansicht met ‘groeten uit Utrecht’.

In alle omzwervingen kom ik gek genoeg toch het meest in de buurt van het christendom uit. Qua taalveld, symboliek en cultuur kan ik hier het beste mee uit de voeten. Met een andere bril op vind ik in Jezus’ woorden ineens noties die ik zelf door het leven ontdekte: niet oordelen, zie de mens, geen schatten in aardse vaten verzamelen, richt je niet op het vergankelijke, maar op het nu en de rest zal je gegeven worden. Ook in Jezus’ handelen zie ik dat, hoe hij zich juist richt op de kwetsbaren, de feilbaren, de twijfelaars. Is dat niet juist wat het geloof zou moeten inhouden, iets wat ik teruglees bij inmiddels een sloot aan schrijvers als Brother Martin, Tomáš Halík, Kick Bras en diverse mystici?

Vloeibaar

Dit alles leek mij een unieke zoektocht over niet eerder gebaande paden, maar tot mijn verbazing ontmoet ik overal medereizigers. Met een aantal richtte ik een christelijke meditatiegroep op in de Nicolaikerk in Utrecht, vanuit de World Community for Christian Meditation (WCCM) en het Huis voor de Ziel, de pioniersplek van de Protestantse Kerk in Nederland. Gaandeweg hoor ik van vergelijkbare initiatieven binnen, maar vaker buiten de kerk. Wat is het waar we naar op weg zijn? Is het nieuw of al jaren oud? Valt dit nog onder het christendom of raakt dit juist meer het christen-zijn dan voorheen, voordat het een instituut werd. En hoe heet deze nieuwe vorm, moet het nog iets heten of mag het vloeibaar, zoekend blijven?

Ik ga dit onderzoeken in een journalistieke zoektocht, woorden vinden voor iets dat misschien geen woorden heeft, maar ik blijf immers journalist. Komende maanden ga ik langs denkers, schrijvers en medeploeteraars in eenzelfde soort vacuüm. Jong en oud. Zonder kerkelijk verleden of waarbij door het leven alles is gaan schuiven. Zoals bij mij. Waarheen. Geen idee? Het verhaal van de weduwe van Sarefat is denk ik nog steeds waar. Het komt altijd goed maar zo heel anders dan ik toen kon bevroeden. En misschien wel net zo gezegend, al ben ik daar nog niet zeker van.

Gepubliceerd in september 2020 in Volzin

Johan Roeland

‘IK KOESTER DE NOTIE VAN HET UITBLIJVENDE ANTWOORD’

De geloofsopvoeding van theoloog en antropoloog Johan Roeland kenmerkt zich door stelligheden. In zijn studie theologie komen die vanzelfsprekendheden op de tocht te staan. Het leidt tot een donkere nacht van de ziel en een geloof in onzekerheden. Net als de Franse filosoof Jacques Derrida gaat Roeland God zien als ‘iets dat zich aan ons onttrekt, waarvan je slechts sporen aantreft in de werkelijkheid’. “Er was iets, maar je ziet niet meer wat. “ Het worden sporen om te koesteren.

Een wetenschappelijk interview afgeven gaat cultureel antropoloog Johan Roeland makkelijker af dan een persoonlijk verhaal, bekent hij vooraf vanaf zijn flexibele werkplek in de Culemborgse Gelderlandfabriek. Het verwoorden van zijn geloofsweg gaat gepaard met gestamel, schroom en verlegenheid, soms irritatie over tegenstrijdige gedachten. Tegelijk kenmerkt dat zoeken het nieuwe christendom waar hij zich toe rekent, maar het waarderen en beoefenen van het niet-weten, de uitblijvende antwoorden, blijkt zo makkelijk nog niet.

“Het is een enorme breuk met de stelligheid waarmee ik ben opgevoed en waarin alles heel precies werd geformuleerd. Tegelijk ontwikkel ook ik weer stelligheden. Ik durf met stelligheid te zeggen dat de hel niet bestaat.”

Stelligheden waren het credo in Roelands jeugdgezin, een typisch ‘gergem-nest’ (Gereformeerde Gemeenten) in het Noord-Brabantse, protestantse Veen. “Ik wist niet anders of religie was onderdeel van mijn leven. Je bad, las de Bijbel en ging twee keer per zondag naar de kerk. Mijn kinderen morden al vanaf hun tiende over de kerkgang. Dat was voor mij ondenkbaar.”

Roeland weet alle haltes nog op te noemen die de bus aandeed naar het reformatorische middelbare Van Lodenstein College in Amersfoort. “Ik stond om 6.15 uur op, kwam ’s avonds laat thuis. Alles thuis was bevindelijk gereformeerd. Veel donker eiken, cottage stijl. De tv was afwezig, we lazen de Statenvertaling en moeder droeg altijd een rok. Het orgel speelde een prominente rol en we baden in oude taal: ‘O, Vader, die al ‘t leven voedt (…) Laat ons het hemelsche betrachten.’

Mijn wereldbeeld was vanzelfsprekend. Er was een God, voortdurend aanwezig. Een strenge God. De grote opdracht van het leven was de bekering. Alles ademde dat. Er was een expliciet moreel kader. We hadden contacten met het dorp en de buren maar de Gereformeerde Gemeente was een op zichzelf gerichte gemeenschap. De kroeg en voetbal was een zondige wereld. Het was uitgesloten dat ik op voetbal ging. Alles was duidelijk, overzichtelijk.”

Vanaf wanneer stelde je vragen bij dat wereldbeeld?

“Al vrij snel, aan het begin van de middelbare school. Mijn oudste zus stapte over naar een hervormde kerk in Wijk en Aalburg, minder streng maar nog zeer behoudend. Ze kwam met een lange broek op school. Dat was wat. Haar kleding werd als zondig gezien. Ik besefte dat kleding samenhangt met je geloofssysteem. Is mijn zus dan zondig, vroeg ik mij af?

Op de middelbare school werd ik actief in het jeugdwerk in haar kerk. Er was een jongerenhonk met tafeltennistafel en muziek, relipop. Er ging een wereld voor me open, de wereld van de EO, met een vitale jongerenbeweging, EO-Jongerendagen, het Ronduit magazine. Een belangrijk omslagpunt. Ik kon gelovig zijn op een plezierige manier, waarin alles ‘ván de wereld’ een plek kon hebben zonder dat het zondig was. Dat je deel kon uitmaken van een aansprekende, hippe energieke jeugdcultuur, in plaats van dat je twee uur in een kerkbank naar een driepuntenpreek luisterde met een psalm en gebed tussendoor en een predikant die op een theatrale wijze zijn emotie uitte. In die vorm werd je lichaam tot stilstaan gebracht, naar binnen gekeerd, maar deze nieuwe vorm was expressief. Dat ging gepaard met een vrolijker godsbeeld, van een God die liefde was, die je plezier gunde, met wie je als een vriend optrok en voor wie je je niet hoefde te schamen. Rond mijn veertiende stapte ik over naar die kerk. Mijn ouders waardeerden daarin dat ik een devote gelovige was, het geloof en de bijbel uitermate serieus nam. Ik wilde mijn leven aan Jezus geven. Dat veranderde toen ik theologie ging studeren.”

Wat in de studie theologie maakte dat je geloof ging schuiven?

“In mijn studie kwamen vanzelfsprekendheden op de tocht te staan. Ik hoorde dat er in het Oude Testament sporen zaten van de vrouwelijke godin Asjera. Zij zou een rol hebben gespeeld in het oude Israël maar is stelselmatig uit de Bijbel geredigeerd. Dat maakte grote indruk op mij. Mijn wereldbeeld bleek een geconstrueerd product te zijn van een eeuwenlang redactieproces met politieke keuzes. Ik besefte dat Jezus geen bevindelijk protestant was. Mijn kerk bleek een recent, geconstrueerd verzinsel. Ook de alomtegenwoordige God die alles in de hand had, bleek niet zo te zijn. Het bracht een religieuze crisis teweeg. Ik ervaarde dat God die in de meeste intieme sferen van mijn leven vertoefde, daar van lieverlee uit vertrok. Ik begon die kwijt te raken, als zand door mijn vingers.”

Liefdesverdriet

“Ik herinner me een Goede Vrijdag waarin Jezus vlak voor hij sterft uitroept: ‘Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten?’ Zo voelde het. Ik zag in die tijd (1996, red.) de film Breaking the Waves van Lars von Trier. De protagonist Bess McNeill heeft een intieme, bijna sensuele relatie met God, vergelijkbaar met die van bevindelijk gereformeerden waarin God ook zo fysiek aanwezig is. Als Bess sprak met God, sprak hij terug. Zo was het bij mij ook. Niet letterlijk, maar hij was er, altijd. Er is de scène dat ze tegen een kerkbank aan zit. Ze bidt en het blijft stil. Zo stil. Dat was zo herkenbaar. Ik voelde mij eenzaam, verlaten, bleef verbijsterd achter. Later realiseerde ik mij dat het puur liefdesverdriet was. De God die me zo dierbaar was, die van me hield, raakte ik kwijt en miste ik. De band The Violet Burning die ik vaak beluisterde, verwoordt dat zo treffend in Blind: What went wrong? / How come I stayed here? / Far away from the light in your eye / I could-n’t help it, I couldn’t find your love.”

Nacht van de ziel

“Mijn godsbeeld viel in duigen en ik wist niet wat ik ervoor in de plaats kreeg, wie of wat er dan nog was. Ik nam afstand van de evangelische beweging, werd actief in de Utrechtse Nicolaïkerk en kroop richting de mystiek en de negatieve theologie (waar in ontkenningen over God wordt gesproken, red.). Ik las veel van de Franse filosoof Jacques Derrida (1930-2004) die mij aanreikte bij God te denken aan iets dat zich aan ons onttrekt, waarvan je slechts sporen aantreft in de werkelijkheid. Een spoor bestaat bij de gratie van afwezigheid. Er was iets, maar je ziet niet meer wat. De sporen zijn er nog. Die begon ik te koesteren. Het hielp mij enorm te waarderen dat er zoveel is dat we niet weten, die voortdurende zoektocht te waarderen als alternatief. Het is een geloof in onzekerheden, niet weten wat je aantreft, maar wat je overstijgt.

Ik las ook wat mysticus Johannes van het Kruis schreef over de afwezigheid van God in de nacht van de ziel. Ik dacht: Dat is een moment, het wordt weer dag en dan zie je God terug. Maar in de mystiek is die nacht een blijvertje. Je hebt alleen met het spoor van doen. In de evangelische beweging wisten we perfect hoe God in elkaar zat en handelde, maar God laat zich niet vatten en laat ruimte aan het mysterie. Het duurde lang voordat dat een bevrijdend godsbeeld werd. Het was lang beangstigend.”

Heb je ooit overwogen te stoppen met geloven?

“Uiteindelijk ben ik met veel gestopt, ook met de kerk. Ik ging lang voor de kinderen; dat cliché is waar. Maar het godsbesef raakte ik nooit kwijt. Het is de basale notie waartoe ik mij verhoud, wat mij op blijft schudden. Zelfs op mijn diepste momenten. Na het overlijden van mijn vader stond ik over de wieg van mijn zoon gebogen en besefte: Ik kon altijd terugvallen op mijn vader, nu sta ik er alleen voor, maar er zit ergens een diepe grond onder mijn bestaan. Hoe diep ik ook val, ik kom altijd ergens terecht. Dat is een kernervaring in veel religies, maar woorden als universum of energie resoneren niet bij mij. Het is niet mijn taal. Ik blijf gehecht aan de taal van mijn jeugd. Het christendom blijft mij het meest dierbaar en vertrouwd.”

Is het christendom voor jou dan vooral een kwestie van taal en cultuur?

“Meer dan dat. Het heeft me gemaakt wie ik ben. Het heeft een hoop bagger, maar ook een rijke traditie met mystiek, dichters en moderne theologen, zoals Johan Caputo en Peter Rollins. Zij bezigen het woord God, net als ik. En ik houd van kerken. Ze maken deel uit van ons landschap, hebben een rijke geschiedenis. Jellema spreekt in zijn gedicht Kerkje van Fransum van de kerk als ruïne: ‘… tussen jouw zerken, zo ben je het mooist: dicht, van het uitblijvend antwoord de schrijn.’

Een ruïne waar de natuur het overneemt en uit vervallenheid tot leven komt, is een prachtig beeld voor de staat van het christendom. Het is als een spoor, een herinnering waar geen antwoorden en waarheden meer van de kansel worden geslingerd om afwijkende mensen buiten te sluiten. Er was veel oordeel in mijn kerk. Een uitblijvend antwoord geeft zoveel meer ruimte voor gesprek. Ik zoek nu plekken op met zoveel mogelijk ruimte en verschillende godsbeelden.”

Wat zijn andere sporen, zoals Derrida dat verwoordt, die je ging koesteren?