Helende kou

Het geheim van gezonde koudetraining

Ewout Staartjes

ISBN 978 94 93198 37 1

ISBN e-book 978 94 93198 38 8

NUR 770

Tekst © Ewout Staartjes;

Alle vertalingen: Ewout Staartjes, tenzij anders vermeld

Kaderteksten © wordt onder iedere kadertekst genoemd

Fotografie © Ewout Staartjes, tenzij anders vermeld

Portretfoto's omslag: © Isabelle Renate la Poutré

Ontwerp omslag: beeldbazen

Pictogrammen: beeldbazen

Verzorging e-book: Coco Bookmedia

© 2023 Uitgeverij Zilt

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijzilt.nl

www.winterzwemmen.nl

INHOUD

Inleiding

Ziel

Warmte

Kou

Leefstijl

Elementen

Literatuur en bronvermelding

Dankwoord

Advies

Koudetraining heeft een intens en diepgaand effect op het lichaam. Zoek altijd begeleiding van een deskundige trainer en neem mogelijke contra-indicaties door (medische redenen waarbij extra voorzichtigheid geboden is). Raadpleeg je arts bij elke vorm van twijfel. Noch de auteur noch de uitgever aanvaardt aansprakelijkheid voor schade als gevolg van niet goed interpreteren, onjuist in de praktijk brengen van de gegeven informatie of verzuim van het inwinnen of opvolgen van deskundig medisch advies.

INLEIDING

Dat ik als notoire koukleum met winterzwemmen begon, heb ik te danken aan twee dingen. Ten eerste mijn liefde voor Rusland en Oekraïne waar ik al dertig jaar met grote regelmaat kom, aanvankelijk als fotograaf en later als yogadocent en winterzwemmer. Ik heb goed Russisch leren spreken. Dan gaan er deuren open die normaal dicht blijven. Ten tweede zou ik zonder mijn jarenlange strijd tegen een hardnekkig virus hoogstwaarschijnlijk geen toegewijd winterzwemmer zijn geworden. Inmiddels ben ik dankbaar dat ik al die jaren ziek ben geweest en mijn wanhopige zoektocht naar genezing begon. Die vond ik uiteindelijk in het ijskoude water. Het werd mijn missie deze ervaring en kennis te delen.

Contrasten in temperatuur kunnen ons sterker maken. In Rusland weten ze dat als geen ander. Russen zijn in het dagelijkse leven gewend aan flinke contrasten. IJskoud water brengt ons direct in een overlevingsmodus, waardoor we sterker worden. Een paar seconden in ijswater is al voldoende voor een gunstig effect. Maar de ambitie om grenzen op te zoeken in de kou brengt risico’s met zich mee. Er loopt namelijk een dunne scheidslijn tussen een gezonde dosis kou en een ongezonde overdosis.

Koudetraining mag zich in Nederland terecht verheugen in een stijgende populariteit. Toch is veel informatie nog onbekend, omdat we er geen traditie mee hebben. Terwijl in Nederland veel nadruk ligt op het verleggen van grenzen in de kou, blijkt bij de oude traditie van ‘harding’ juist nadruk te liggen op een milde benadering. De tijd is rijp om ons blikveld te verruimen door te kijken naar landen met strenge winters en een eeuwenoude traditie met koudetraining.

De traditie van ‘harding’, sterker worden dankzij gedoseerde stressprikkels van natuurelementen, komt vooral uit Rusland en Oekraïne. Dat deze traditie diep in de samenleving is verankerd blijkt uit de vele spreekwoorden waar ik elke paragraaf mee start. Bij voorbaat excuses dat ik soms alleen ‘Russen’ schrijf, terwijl je ook Oekraïeners en Belarussen zou kunnen lezen, of nog makkelijker: Russischtaligen. De verbondenheid van deze broer-zuslanden is nu eenmaal zeer groot.

Ik gebruik met regelmaat het woord ‘ziel’ in plaats van de woorden ‘mind’, ‘geest’ of ‘psyche’. Het Russische woord voor ziel, doesha, heeft diepere lagen dan bij ons. Het betekent zowel hart als ziel, maar ook innerlijk en psyche. Zo’n honderd jaar geleden sprak men bij ons trouwens nog over ‘zielsziekten’.

In maart 2022 zou ik voor een maand op studiereis gaan naar de Oeral en Siberië, maar dan breekt de dramatische oorlog in Oekraïne uit. De deur naar Rusland slaat met een klap dicht. Ik voel me verscheurd. Mijn werk als koudetrainer en reisorganisator is onlosmakelijk verbonden met zowel Rusland als Oekraïne. Ik word overmand door een mix van schaamte- en schuldgevoel, boosheid en verdriet, dat één van de twee landen waar ik zo van houd een brute oorlog is gestart. Drie maanden kijk ik obsessief naar het nieuws. Ik word er zo depressief van dat ik me realiseer dat ik beter geen nieuws kan kijken. Ik wil iets doen. Gelukkig kan ik aan de slag als locatiecoördinator opvang Oekraïners in de gemeente Lochem. Bovendien ontstaat de diepe wens dit boek te schrijven, kennis te delen en een positief geluid over deze inspirerende landen te laten horen.

Vanwege de contrasten tussen oost en west op het gebied van politiek, taal en mentaliteit is de nodige kennis uit de voormalige Sovjet-Unie verborgen gebleven. Graag zou ik een inkijkje willen geven in de wijsheden uit het Russischsprekende deel van de wereld. Waardevolle kennis op het gebied van koudetraining en leefstijl. Dit boek is een combinatie van persoonlijke ervaringen, wijsheid van oude tradities en bevindingen van Russische en Oekraïense wetenschappers. Ik wens dat mijn verhaal jou kan inspireren bij een vitaler leven.

Ewout

Ну, Поехали! Joeri Gagarin, kosmonaut
Let’s go!

ZIEL

Главная сила в человеке, это сила духа - Joeri Gagarin, kosmonaut De grootste kracht van de mens, is de kracht van de ziel

Als vijfjarig kind was ik een tenger kwetsbaar mannetje. ‘Het ventje moet sterker worden en beter gaan eten!’ zei onze huisarts in Castricum. Deze woorden drongen in elke vezel van mijn lijf binnen. Vanaf die dag ben ik beter gaan eten en was ik minder vaak ziek. Mijn moeder was onder de indruk van mijn metamorfose. Maar er moest meer gebeuren. Ik had extreem doorgezakte voeten en astmatische bronchitis. Mijn moeder, fysiotherapeut van beroep, zette me liefdevol aan het werk. Op mijn tenen lopen, en potloodjes grijpen met de voeten. Watten blazen en koud afdouchen om mijn longen te sterken. Mijn moeder was ook de motor om tot ver in de herfst in de koude zee te duiken. Hoe hoger de golven des te leuker. In de zomer fietsten we wekelijks naar het ‘stille strand’. We klommen het laatste duin op, om aan de zeezijde in volle sprint naar beneden te rennen en te springen. Zodra we gingen zwemmen hingen we gillend om de nek van mijn moeder wanneer we kwallen zagen. Mijn zus en ik begroeven elkaar in het zand totdat er alleen een hoofdje overbleef. Ook jaren later bleven de duinen en het strand mijn natuurlijke habitat als gepassioneerd hardloper. Langzamerhand verdwenen mijn fysieke klachten. Mezelf sterker maken werd de rode draad in mijn leven.

Winter in Rusland

Лучше один раз увидеть, чем тысячу раз услышать
Beter één keer zien, dan duizend keer horen

De contrasten in het Russische leven en jezelf harden hebben een grote aantrekkingskracht op mij. In Nederland kun je een beetje indutten, alles is goed geregeld. Kennelijk heb ik de behoefte wakker geschud te worden. Rusland is alles wat ik niet ben. Ruig, grenzeloos en onheilspellend. In 1993 ga ik me begeven in deze spannende wereld. Als jonge fotograaf maak ik ’s zomers een fotoserie van Sint-Petersburg. Ik leer Irina kennen en ze nodigt me ’s winters uit mee te gaan naar haar geboortedorp.

Het is min dertig en we nemen de nachttrein van Moskou naar Lipetsk, zo’n zeshonderd kilometer zuidwaarts. De kachel in de trein doet het niet, het is een rijdende vrieskist geworden. We krijgen een paar extra dekens en daarmee is de kous af. In mijn ogen best extreem, maar voor Russen niks bijzonders. Irina en ik kruipen dicht tegen elkaar aan onder een grote stapel dekens. In Nederland zou de hel zijn losgebarsten en was het code rood geweest. Wat heerlijk dat hier niet moeilijk wordt gedaan. Eigenlijk had ik in Rusland chaos verwacht met dienstregelingen, maar het tegendeel blijkt waar. Er is niets zo betrouwbaar in Rusland als trein of metro. Weer of geen weer, ze gaan met strakke regelmaat.

Mijn geluk bij aankomst kan niet op, Irina en ik worden opgehaald met een paardenslee! Ademwolken van een paard in plaats van uitlaatgassen. Een verademing voor een stadsjongen zoals ik. Het dorp nadert veel te snel, dit mag uren duren. We glijden over een brede weg langs bontgekleurde huisjes. In de verte blaft een hond en andere honden vallen bij. De vilten laarzen van de dorpsbewoners lijken op enorme sokken. Een nieuwe sprookjeswereld. Voor de ouders van Irina ben ik een nieuwe wereld, of beter gezegd een cultuurshock. Ze spreken geen woord Engels of Duits en ik spreek nog nauwelijks Russisch. Ze proberen me iets duidelijk te maken over de Tweede Wereldoorlog. Waren Duitse soldaten misschien de laatste westerlingen die het dorp hadden bezocht? Mijn komst voelt onwennig en de familie verdwijnt al gauw naar de achterkamers.

Met mijn Hollandse gezicht voel ik me opgelaten. Op straat kijkt een vrouw me verschrikt aan, slaat driemaal een kruis en snelt weg. Ik voel me een indringer. Dat gevoel wordt gecompenseerd door een vrouw die plotseling met grote ogen om me heen loopt en roept dat ik een engel ben. Verreweg de vrolijkste dorpsbewoner is een dove man die een klein vliegtuigje heeft gekortwiekt en omgetoverd tot een propellerslee. Een blije uitzondering in een angstig dorpje dat nog nooit enig contact had gehad met het westen, zo voelt het.

De Sovjetuniformiteit valt me op bij het meubilair van de izbi, de houten boerenhuisjes. De meeste interieurs hebben exact dezelfde tijgerprintstof voor gordijnen, banken en bedden. Ik kan mijn lach niet verbergen en vraag met handen en voeten hoe dat komt. Het antwoord is eenvoudig. De enige winkel in het dorp had enorme rollen tijgerstof in de uitverkoop. Het doet me denken aan de beroemde Sovjetfilm Met lichte damp waarin een dronken man op nieuwjaarsdag na een saunabezoek denkt thuis te komen en in slaap valt. De volgende ochtend ontdekt hij dat hij in een vreemd appartement in een andere stad terecht is gekomen. Het viel echter niet op omdat alles uniform was in de Sovjettijd.

Mijn lijf is nog niet winterhard en ik loop een flinke verkoudheid op. Naar oud-Russisch recept krijg ik driemaal daags wodka op mijn borst gesmeerd. Ik krijg een gloeiend hete borst en rochelend komt het slijm los. Waar wodka al niet goed voor is. Ik heb mijn eerste Russische winter overleefd.

Russische ziel van harding

Полезен русскому здоровью наш укрепительный мороз
- Aleksander Poesjkin
Heilzaam voor de Russische gezondheid is onze versterkende vorst

Rusland is geen land voor tere zielen. Hete zomers worden afgewisseld met strenge winters. Niet alleen het klimaat, maar ook de meest grillige machthebbers stellen het volk al eeuwen op de proef. Het hele leven in Rusland is confronterend. Russen benadrukken altijd dat ze niet leven, maar overleven. Geen wonder dus dat koudetraining in dit extreme land is uitgevonden. Kou is niet fijn voor een warmbloedig wezen, maar je wordt er wel hard van. De kou schudt ons wakker en alle systemen gaan aan het werk om te overleven. Onze rode alarmknop is ingedrukt en interne hulpdiensten rukken uit. Dat levert bijzondere gezondheidseffecten op zolang we binnen veilige grenzen blijven.

De grote contrasten waar Russen aan blootstaan, zie je terugkomen in hun banjacultuur. ‘Een leven zonder banja is als een lichaam zonder ziel’. Met weinig woorden zegt de beroemde Russische schrijver Tolstoj hier veel. De banja is de Russische variant van de sauna. De banja is verfijnder, omdat het gaat om individuele behandelingen met eiken- of berkentakken. Ik zou het bijna een sjamanistisch ritueel willen noemen. Het is uniek dat zo’n oeroud zuiverend ritueel nog steeds springlevend is in onze moderne tijd. Het banjaritueel heet in Rusland ook wel ‘contrastharding’. Harder worden door uitersten op te zoeken in kou en warmte. Een contrastbad is heel symbolisch voor Rusland, want het hele leven in Rusland is één groot contrastbad. Contrast zit zelfs in de genen van de Rus. Een mengsel van een Dzjengis Khan-nazaat en een Europeaan. Welke vorm uit dit mengsel verschijnt, hangt van de omstandigheden af. Dat maakt de Russische ziel misschien onvoorspelbaarder dan onze ziel. In ieder geval zit het afharden van ziel en lichaam in de genen van de Rus. In het jaar 906 maakten verbaasde handelsreizigers al melding van ‘Russen die ’s winters vanuit hete houten huisjes in de rivier de Moskva sprongen.’

De essentie van koudetraining valt onder het veelomvattende Russische woord zakalivanië. Dit wordt bij ons vertaald met het werkwoord ‘harden’. In het Russisch-Nederlandse woordenboek staat de summiere vertaling ‘het harden van lichaam, geest en staal’. Wanneer ik aan Russischtaligen vraag naar de betekenis van het woord zakalivanië, dan noemen ze een sterke weerstand en meebewegen in alle omstandigheden. Weerbaar en veerkrachtig vind ik een mooie Nederlandse vertaling.

Antwoord op de vraag hoe iemand ‘gehard’ kan worden vind je in de ‘Russische Van Dale’, het Grote Tolkoviy Woordenboek: ‘Het harden van een mens betekent hem of haar laten wennen aan alle ontberingen, gebreken, slecht weer; kortom hem of haar opvoeden in barre omstandigheden’. Dat klinkt behoorlijk Russisch. In Stalinistisch Rusland kwamen oorspronkelijke bewoners van de Siberische toendra soms in strafkampen terecht. Gehard door het buitenleven tussen de rendieren hadden ze medelijden met de weke stadsmensen in de kampen.

De diepere betekenis van ‘harding’ blijkt uit deze door artsen en leefstijl instituten veelgebruikte definitie:

Закаливание: harding

Harding is een toename van de weerstand en reserves van het lichaam, tegen de effecten van natuurlijke factoren binnen de grenzen van fysiologische stress. Harding moet worden beschouwd als een manier om de leefstijl dichter bij de natuur te brengen, en ons aangeboren aanpassingsvermogen niet te laten uitdoven.

Nu komen we bij de essentie. Het gaat hier om sterker worden door letterlijk contact te maken met de natuurelementen. Niet alleen kou, maar ook warmte van de zon of van het vuur in de banja maken harding compleet.

Uit de passage ‘een toename van de weerstand en reserves van het lichaam’ concludeer ik dat de dosering cruciaal is. Immers, in ijswater kun je razendsnel onderkoeld raken. Onze reserves lekken dan met bakken weg. Je moet de kou goed kunnen doseren om de reserves te laten groeien. Zo kom ik uit bij het Griekse woord hormesis wat ‘prikkeling’ betekent. Het verwijst naar acute stress die ons lichaam met een kleine prikkel sterker maakt terwijl een grote dosis schadelijk is. Hier valt een belangrijk puzzelstukje van gezonde koudetraining op zijn plaats. Het gaat om een kleine dosis die onze reserves doet groeien. Welke reserves? Een reservevoorraad vitale energie. Onze warmte en ons metabolisme zijn daar een belangrijk onderdeel van.

De Russische ziel vraagt om een verdere ontrafeling van de betekenis van harding. Bovenstaande definitie is nogal fysiek gericht. Graag wil ik eraan toevoegen dat de Russische ziel behoefte heeft aan mentale harding. Een pijnstiller tegen het systeem. Weerbaarheid ook tegen de neiging om te vluchten in bedwelmende verleidingen. Alcohol is een regelrechte bedreiging voor de schil van weerbaarheid. Alcohol maakt de schil week en legt de kern bloot, van lichaam en ziel. Alcohol zorgt namelijk voor bloedvatverwijding in onze ‘schil’, de periferie, waardoor kernwarmte weglekt. Emmergietingen met ijskoud water zijn een beproefde methode gebleken bij clubs voor ex-alcoholisten.

In de loop van mijn zoektocht naar het geheim van gezonde koudetraining merk ik hoeveel wijsheid verborgen ligt in het Russische woord zakalivanië. Dit woord vindt zijn oorsprong in het harden en temperen van staal. Staal krijgt hardheid door het te verhitten in vuur en daarna kort in koud water onder te dompelen. De kwaliteit wordt beter bij een geleidelijke verhitting in een niet te heet vuur, opgevolgd door een korte koeling van twee seconden in ijswater. Met de kwaliteit van de hardheid doelen ze op een ideale combinatie van buigzaamheid en hardheid, omdat het scherpst van de snede afbrokkelt bij een te grote hardheid. Het harden van staal, waarvan ik aanvankelijk dacht dat het een slechte metafoor was, blijkt het geheim van de smid! Hier ligt alle wijsheid van koudetraining in besloten: geleidelijke opwarming gevolgd door kort dompelen in ijswater, met als resultaat een gehard en tegelijkertijd buigzaam lichaam, dat kan meebewegen in alle omstandigheden. Het woord ‘harding’ is zo treffend dat ik ervoor kies om koudetraining vanaf nu koudeharding te noemen. Daarin komt de eeuwenoude traditie van harding, vuur en ijswater, het beste tot zijn recht.

En wat geniaal dat de Russen een tegenhanger van al dat harden hebben bedacht. Een plek om weer zacht te worden, het hart te openen en troost te vinden. De baarmoeder van de samenleving, de banja. Zacht worden is een wezenlijk onderdeel van harding. Harding is warmte en koude, openen en sluiten, zuiveren en sterken. De Russische term ‘contrastharding’ in de banja is veelzeggend. Het belang van contrast loopt dan ook als een rode draad door dit boek.

De oudste vorm van harding ontstond simpelweg door de noodzaak om zich buiten te wassen. Tot op de dag van vandaag bestaat in Rusland de eeuwenoude traditie van badhuizen en banja’s. De Duitse wetenschapper en ontdekkingsreiziger Adam Olearius noteerde in 1633 wat hij zag in Rusland. ‘Hun banja’s worden meestal gebouwd aan rivieren of beken, zodat ze in het koude water kunnen springen om hun hitte af te wassen. Deze tegengestelde uitersten zijn gunstig voor hun gezondheid’.

Vanaf de achttiende eeuw werd harding in Rusland systematischer ingezet dankzij een generaal en een pedagoog. De Russische veldmaarschalk generaal Aleksandr Suvorov (1729-1800) was groot liefhebber van koudeharding. Hij verplichtte zijn soldaten te harden door in de sneeuw te rollen en zichzelf met emmers ijswater te overgieten. Dit was koren op de molen van de invloedrijke pedagoog Nikolaj Novikov (1744-1818). Novikov was van mening dat harding niet alleen de weerstand, maar ook het karakter van een persoon vormt. Novikov voegde daaraan toe: ‘Verwende mensen die niets kunnen verdragen zijn ongeschikt voor bijna alles ter wereld’.

Beroemde Russische schrijvers zwoeren bij koudeharding. De grote Russische dichter Aleksandr Poesjkin (1799-1837) hield van zwemmen en niet alleen in de zomer. Volgens tijdgenoten was hij dol op ijskoud water. Na de banja sprong hij in een ton ijswater of rende naar een wak. Volgens de broer van Poesjkin, Lev Sergejevitsj, leek de levensstijl van de dichter op zijn literaire karakter Onegin. Deze regels uit de roman Jevgeni Onegin zijn biografisch: ‘Direct vanuit bed stapte hij in een bad met ijs en verviel daarna de hele dag thuis in een mijmerende luiheid’. Poesjkin schreef ook: ‘Heilzaam voor de Russische gezondheid is onze versterkende vorst’.

Ook Lev Tolstoj (1828-1910) heeft de traditie van koudeharding omarmd. De schrijver noemde harding de beste manier om ziektes te voorkomen. Tolstoj liep graag op blote voeten. Bij elk weertype, ook als het vroor, maakte hij een lange wandeling en overgoot zichzelf met koud water. Hij schreef: ‘Het is absoluut nodig jezelf fysiek wakker te schudden om moreel gezond te zijn’.

In 1826 verscheen aan de Universiteit van Moskou het eerste proefschrift over de Russische banja. Hydrotherapie werd in 1865 voor het eerst onderwezen als vak aan de Universiteit van Moskou. In 1881 begon de Russische arts Nazarov met wetenschappelijk onderzoek naar koudeharding.

De Russische staat gaf in 1924 een nationale impuls aan koudeharding. Winterzwemmen in de Wolga bij Nizhni Novgorod was de aftrap van een grote campagne voor de volksgezondheid. In alle grote steden werden wakzwemclubs, zogenaamde Walrusclubs, opgericht. In 1926 had Walrusclub Kazan 115 leden. Een ‘walrus’ is de Russische benaming voor een liefhebber van dompelen in ijswater of een baantje wakzwemmen. Het werkwoord voor ijszwemmen is ‘walrussen’. Wanneer er sprake is van wedstrijden ijszwemmen wordt in het Russisch gesproken over ‘winterzwemmen’.

In de jaren zestig werd in Sint-Petersburg de Bolshaya Neva Walrus Club opgericht. Vanuit een clubhuis in de Peter en Paulvesting ontstond een actieve groep met zeshonderd leden. In 1963 werden in Minsk en Moskou de eerste wedstrijden winterzwemmen georganiseerd. De walrus daarentegen is niet met een sportprestatie bezig, maar met gezondheid en gezelligheid. Walrussen zijn immers koloniebeesten die graag samenklitten.

De Sovjetautoriteiten lanceerden grote campagnes om een gezonde leefstijl te promoten. Koudeharding was daar altijd een onderdeel van. Een beroemde poster uit 1954 laat een idealistisch tafereel zien: vader en zoon die handdoekwrijvend bij een open raam staan. Daaronder staat de tekst: ‘Als je gezond wilt zijn, hard jezelf’. Dit is een fragment uit een liedje dat als volgt verder gaat: ‘Vergeet de artsen, wrijf jezelf in met koud water, wanneer je gezond wilt zijn’. Op een andere propagandaposter staan drie moeders in de winterkou afgebeeld met ingepakte baby’s op de arm. De tekst luidt: ‘Wees niet bang voor verkoudheid, neem je kind mee de frisse lucht in’. De gezondheidsadviezen gaan nog een stapje verder bij een poster waar een vrouw vanuit haar nachthemd één borst blootlegt: ‘Wil je goed voor je borsten zorgen? Hard de tepels dagelijks met koud water’.

Europese historie van kou als medicijn

‘‘T is certain that cold water contracts and strenghtens all nervous parts’
- John Floyer, 1697

In West-Europa is kou als hardingsmiddel en medicijn niet zo bezield en cultureel bepaald als in de voormalige Sovjet-Unie. Deze natuurgeneeswijze moeten we in Europa telkens opnieuw uitvinden. En dat terwijl de grondlegger van de moderne geneeskunde, Hippocrates (460-377 v.Chr.), als eerste melding maakte over de helende werking van koud water. Hij roemde de kracht van water en was van mening dat het bijna elke ziekte kon genezen. Hij ontwikkelde hydrotherapie en betoogde dat de natuur een belangrijke factor voor het behouden van de gezondheid is. Hij gaf het advies om gewonde soldaten met sneeuw of ijs te behandelen.

De legerchirurg van Napoleon, Dominique Jean Larrey, ontdekte op het slagveld dat wonden bij kou minder ernstig bloedden, de pijn beduidend minder was en de overlevingskansen groter. Hij ontdekte ook het belang van zeer geleidelijke opwarming (0,5 tot 1 graad per uur) van een onderkoeld lichaam om weefselschade te voorkomen. Lang werd gedacht dat je brandwonden met koud water moest spoelen, maar inmiddels weten we dat geleidelijke koeling met lauw water nodig is. Overgangen in contrast behoren geleidelijk te zijn, dat zal verder in het boek duidelijk worden.

Engeland vervult in West-Europa een voortrekkersrol met koude baden. De Engelse arts John Floyer was een pionier in de moderne hydrotherapie. In 1697 schreef hij een artikel over het juiste gebruik van warme en koude baden. Een collega van Floyer, Edward Baynard, publiceerde in 1702 een boek over het veilig en gezond inzetten van koude baden. Engeland is ook voorloper met recreatief zwemmen in de kou door de oprichting in 1860 van de Brighton Swimming Club. De leden zwemmen het gehele jaar door in zee. Niet lang daarna, in 1864, vond de allereerste wedstrijd ijszwemmen plaats in het Londense Serpentinemeer in Hyde Park.

Wellicht inspireerden de Britten onze oosterburen. De Duitse arts Johann Siegmund Hahn schreef in 1743 het boek Unterricht von der Heilkraft des frischen wassers. Hij introduceerde daarmee de hydrotherapie in Duitsland. De Silezische boer Vincent Priesnitz maakte begin 1800 faam met wonderbaarlijke genezingen met water. Toen Vincent als tiener onder een met hooi beladen kar kwam, leek het erop dat hij de rest van zijn leven invalide zou zijn. Een combinatie van rust, heel veel water drinken en natte koude doeken op de kneuzingen werkte beter dan hij had durven dromen. Hij herstelde volledig en de watertherapie was voor de zoveelste keer uitgevonden. Vincent zelf schreef zijn methode niet op, maar de artsen die zijn behandelmethoden kwamen bekijken deden dat wel.

In de negentiende eeuw namen sommige Duitse monniken geheimzinnige ontgiftende baden. Deze baden bleken gebaseerd op het gedrag van dieren die zichzelf wassen en daarbij likken aan hun geslachtsdelen. De monniken bootsten dit na met zogenaamde wrijfzitbaden. Ze wrijven en spoelen het gebied rond perineum en geslachtsorganen met een koud nat washandje, alsof het een ruwe tong is. Wrijven doe je in een neerwaartse beweging vanaf het schaambot. Voeten en bovenlichaam moeten daarbij warm blijven. Zodra het onderste gedeelte van onze kern afkoelt blijkt dat lichaamsvocht met overtollige stoffen zich gaat bewegen richting de darmen en de huid. Op mysterieuze wijze gaat het lichaam zich ontdoen van gifstoffen. In 1893 schreef Louis Kuhne (1835-1901) er een boek over, De nieuwe geneeskunde (Die neue Heilwissenschaft), dat een bestseller werd. Ik kom erachter doordat ik in mijn zoektocht naar de geneeskracht van water tegen het waardevolle boekje Ontgiftende baden (Les bains derivatifs) van France Guillain aanloop. Zij noemt het ‘oude kennis die verloren ging’.

Finland is met een lange saunageschiedenis het grootste saunaland ter wereld. Vanuit deze traditie doen Finnen in groten getale aan koudeharding. Elke Finse familie heeft een sauna thuis. Vanaf 1809 tot 1917 viel Finland onder het Russische rijk en kon de banjacultuur zich er verspreiden. De Finnen hebben veel wetenschappelijk onderzoek naar koudeharding gedaan. De Finse cardioloog Jari Laukkanen onderzoekt de gezondheidseffecten van de sauna vanaf 1984. Hij volgde ruim 2300 personen over een lange periode en de positieve effecten zijn indrukwekkend (zie hoofdstuk Warmte). De Deense metabolische wetenschapper en winterzwemmer Susanna Søberg heeft de resultaten van het Finse onderzoek ingezet bij haar missie als ‘thermalist’: iemand die koude- en hittestress inzet voor de gezondheid.

Het enthousiasme uit de negentiende eeuw voor kou als medicijn ebde weer weg in de loop van de twintigste eeuw. Door de komst van de moderne geneeskunde leek kou als medicijn in de vergetelheid te raken. Daar kwam aan het begin van de eenentwintigste eeuw plotseling verandering in met de komst van de Nederlandse Iceman Wim Hof. Hij weet de kracht van kou als geen ander internationaal op de kaart te zetten.

Sebastiaan Kneipp

‘Die natur ist die beste apotheke’ - Sebastiaan Kneipp

Dicht bij huis hebben wij een pareltje aan kennis over gezonde koudeharding. De Duitse priester Sebastiaan Kneipp (1821-1897) heeft met zijn waterkuren veel mensen in Europa geïnspireerd. Zowel op het terrein van hydrotherapie als leefstijl heeft Kneipp een belangrijke basis gelegd. Zijn milde methodiek sluit mooi aan bij het principe van harding: reserves opbouwen dankzij een kleine stressprikkel. Kneipp moest eerst ziek worden om tot deze inzichten te komen. In 1846 kreeg hij tuberculose. Het boek van de Duitse arts Hahn over watertherapie inspireerde hem zo dat hij in de winter twee- tot driemaal per week ging baden in de Donau. In combinatie met helende kruiden herstelde hij volledig. Dit was opmerkelijk omdat men de ziekte toen nog als ongeneeslijk beschouwde. Op basis van deze ervaringen ontwikkelde Kneipp zijn beroemde waterkuren.

In 1886 kwam in Duitsland zijn klassieker Meine Wasserkur (Mijn Waterkuur) op de markt. Het verscheen in vele talen met in 1897 zelfs een Russische vertaling. Kneipp wist het Russischsprekende deel van de wereld ook te inspireren. Bijvoorbeeld de Oekraïner Vitold Kaminsky, die in Leipzig geneeskunde studeerde. Kaminsky kreeg les in hydrotherapie volgens het gedachtegoed van Priesnitz en Kneipp. Na zijn studie keerde hij terug naar Oekraïne waar hij een bloeiende praktijk runde in Boecha vlakbij Kiev. Met regelmaat trok een indrukwekkende rij patiënten vanaf het station richting het huis van de natuurgenezer. ‘Iedereen kan dokter voor zichzelf zijn’, aldus Kaminsky. Vanuit dit principe schreef hij in 1906 zijn twee boeken Чудесное водолечение (Wonderbaarlijke watergenezing) & Друг здравия (Vriend van de gezondheid).

Om het zo zuiver mogelijk te houden heb ik ervoor gekozen originele teksten van Kneipp uit Mijn Waterkuur te citeren. Kneipp noemt als twee belangrijkste taken van de geneesheer het zuiveren en versterken van lichaam en geest, het liefst met zo koud mogelijk water. Bij versterking verwijst hij met de volgende woorden naar de bloedsomloop: ‘Het niet behoorlijk circulerende bloed in de normale loop terugbrengen’. Het zuiverende aspect licht hij als volgt toe: ‘Vreemde en schadelijke bestanddelen uit het bloed verwijderen’. Hij benadrukt de drie helende eigenschappen van water: ‘oplossen, afscheiden en sterken’. Het valt me op dat hij het woord sterken afwisselt met harden.

Kneipps koudetraining vertoont verrassende overeenkomsten met de principes van de traditie van koudeharding. Kenmerkend voor Kneipps methode is dat je je lichaam eerst opwarmt met fysieke inspanning en vervolgens kort afkoelt in ijskoud water. Zonder af te drogen ga je je weer opwarmen met behulp van lichamelijke inspanning. Kneipp over de warming-up: ‘De juiste voorbereiding voor koude volbaden vereist in wezen dat het hele lichaam perfect warm is. Wie koud is, wie last heeft van koude voeten, wie rilt, mag nooit in zo’n koude toestand een koud volbad nemen. Omgekeerd: wie zweet, wordt heet, neem dan gerust een koud volbad’. Kneipp over het niet afdrogen na afloop: ‘Na geen enkele koudwateraanwending mag het lichaam worden afgedroogd, behalve hoofd en handen. Afdrogen zorgt voor een ongelijkmatige verwarming. Het niet afdrogen draagt bij tot het opwekken der gelijkmatigste en snelste natuurwamte’. Kneipp benadrukt ook het opnieuw warm worden na afloop van de kou: ‘Het is één onzer strengste voorschriften na iedere koudwateraanwending zich flink te bewegen zodra men is aangekleed. Deze beweging geschiedt door arbeid, of door wandeling en moet zo lang duren, dat alle deelen des lichaams volkomen droog en normaal warm zijn. Voor allen kan als regel gelden dat de kortste tijd van beweging minstens een kwartier duren zal. Men voelt zelf het beste wanneer de normale natuurwarmte hersteld is’. Dit komt overeen met het navoelen uit de vijf principes van traditionele koudeharding. Ook het belang van doseren en mildheid komt terug, daarover zegt Kneipp: ‘Hoe korter in ‘t bad, hoe meer uitwerking. Die één minuut in ‘t koude volbad blijft, handelt verstandiger en zekerder dan hij die er vijf minuten in vertoeft’. Over te lang zwemmen in koud water is Kneipp duidelijk: ‘in plaats van versterken en voeden, teert het uit’. Tenslotte schreef Kneipp over het belang van matigen bij zoiets krachtigs als koudeharding: ‘Dertig jaren lang heb ik gezocht en elke aanwending op mijzelf beproefd. Ik beken openlijk dat ik mij driemaal verplicht voelde om van methode te veranderen. Telkens moest ik de boog ontspannen en mijn kuur meer en meer matigen. De zekerste resultaten van de waterkuur worden verkregen door het water op een eenvoudige, gemakkelijke en onschuldige wijze toe te passen’.

In Bamberg in Duitsland zag ik tot mijn verrassing vrouwen als een ooievaar door een ondiepe rivier lopen. Dichterbij de oever zag ik een bordje met uitleg van de Kneipp’s ‘wassertreten’. Dat is het lopen in ondiep water, waarbij je wisselend één been helemaal optrekt. Dit bevordert de bloedcirculatie en maakt de vaten sterker. Op veel plaatsen in Duitsland kun je deze waterloopbaden vinden.

Bij de Kneipp-methode wordt ook gebruikgemaakt van warm water. Het warme voetenbad is bijvoorbeeld heilzaam bij verkoudheid en griep en werkt goed voor het slapen. Voor alle winterzwemmers werkt een warm voetenbad herstellend. Het ondersteunt onder andere de nier- en blaasenergie die een zwakke schakel vormen bij koude (zie hoofdstuk Warmte).

Helaas is het vertrouwen in de natuur als genezer nog steeds niet vanzelfsprekend in onze hightech samenleving. Na het verschijnen van Kneipps boek Mijn waterkuur in Nederland in 1892 zette de Vereniging tegen kwakzalverij de hakken in het zand tegen Kneipps beweringen. Notabene ruim een eeuw later is de Vereniging niet veel wijzer geworden en schrijft in 2009: ‘Er is na een eeuw nog maar weinig bekend over de effectiviteit van Kneipps therapie’. Intussen verschijnen er in Duitsland steeds meer publicaties die erop wijzen dat de Kneipp-waterkuren heilzaam zijn bij aandoeningen als vaatstoornissen, artritis en zenuwpijn.

De opleiding voor fysiotherapie in Nederland heeft nog tot de jaren tachtig hydrotherapie van Kneipp in het vakkenpakket gehad. Daarna is dit natuurgeneeskundige vak met stille trom verdwenen. Niet lang geleden verzorgden Thermen Bad Nieuweschans nog Kneipp-gietingen. Jammer genoeg verdween het ook daar uit het wellness-programma. De tijd is rijp om de wijsheden van Kneipp opnieuw te promoten in Nederland. Mede dankzij Iceman Wim Hof staat koudetraining enorm in de belangstelling. Wat veel mensen niet weten is dat de Sovjet-Unie ook zijn eigen Iceman heeft gekend.

Kneipp hydrotherapie

In mijn werk als integraal leefstijl huisarts pas ik waar mogelijk behandelingen volgens Sebastiaan Kneipp toe. Kneipp-therapie bestaat uit de volgende vijf pijlers (inclusief citaten van Kneipp):

1 Hydrotherapie: ‘als er voor mij één remedie is, dan zal dat water zijn.’

2 Fytotherapie (geneeskrachtige kruiden): ‘de natuur is onze apotheek’.

3 Beweging: ‘beweeg om gezond te blijven’.

4 Voeding: ‘eet meer planten en minder dieren’.

5 Balans tussen lichaam en geest: ‘alles op zijn tijd en in de juiste mate’.

Kneipp hydrotherapie kent meerdere methoden zoals wassing, wrijven, begieting, douchen, baden, wikkels en pakkingen. Regels voor hydrotherapie zijn:

* Acute ontstekingsprocessen vereisen koude prikkels.

* Chronische ontstekingsprocessen reageren beter op warmte.

* Welzijn als criterium van een watertoepassing.

* Koude prikkels mogen alleen warme delen van het lichaam raken.

* Opwarmen is belangrijk na elke toepassing.

* Geen toepassing binnen 30 minuten voor of na een maaltijd.

‘IJsdokter’ en Kneipp-arts Monique Tjon-A-Tsien

Porfiri Ivanov

Революционер ничего не добьется, надо жить эволюционно
- Porfiri Ivanov
‘Een revolutionair bereikt niets, ga evolutionair leven’

Een groep mensen met vuurrode konen staart me aan. Allemaal Nederlanders in een blokhut in Noord-Rusland. Ze hebben in een wak gezwommen en in de banja gezweet. Na het diner wachten ze rozig op het volgende programma-onderdeel dat ik hen voorschotel. Ik kondig Lilia Grabrova aan, manueel therapeut uit Sint-Petersburg. Ze gaat een lezing gaat geven over de legendarische ‘Sovjet Iceman’ Ivanov, de hardcore variant van Kneipp. Lilia begint te vertellen en ik probeer zo goed mogelijk te tolken.

‘Porfiri Ivanov (1898-1983) komt uit een mijnwerkersgezin in de buurt van Lugansk in Oost-Oekraïne. Op zijn dertigste krijgt hij voor belastingontduiking twee jaar strafkamp. Na zijn terugkeer uit het kamp wordt bij hem kanker geconstateerd. In een droom ziet hij zichzelf blakend van gezondheid naakt in de sneeuw lopen. Diep onder de indruk van deze droom neemt hij een radicale beslissing: in het vervolg gaat hij ’s zomers en ’s winters blootsvoets en in korte broek door het leven. Dagelijks loopt hij naar de waterput om zichzelf met koud water te overgieten of hij gaat winterzwemmen. Hij visualiseert dat hij kracht inademt en ziekte uitademt. Na zijn portie kou gaat hij steevast tien à vijftien minuten hardlopen. Hier start naar eigen zeggen zijn genezing en zijn persoonlijke ontwikkeling als leraar. Hij krijgt een grote groep bewonderaars en dat maakt de autoriteiten zenuwachtig’. Af en toe onderbreek ik Lilia omdat ze uit enthousiasme vergeet dat ik moet tolken. Ze vervolgt met: ‘Ivanov wordt meerdere malen gearresteerd, voor gek verklaard en opgesloten. Dat doet zijn populariteit alleen maar toenemen. Ivanov verricht naar verluid wonderbaarlijke genezingen. Grote groepen mensen trekken naar zijn huis. Aanhangers noemen hem ‘leraar van het volk’, ‘overwinnaar van de natuur’ en zelfs ‘God op aarde’.

Om te bewijzen hoeveel kou een mens kan verdragen laat Ivanov zich vastbinden op de neus van een locomotief. Hartje winter jakkert de trein met Ivanov als boegbeeld over de Oekraiense steppe. Op 48-jarige leeftijd gaat Ivanov nog een uitdaging aan. In twaalf dagen loopt hij in storm en regen langs de Zwarte Zeekust naar Sochi. Zoals altijd loopt hij blootsvoets met ontbloot bovenlijf in zijn karakteristieke halflange zwarte broek. De gehele tocht doet hij droogvastend, dus zonder eten en drinken. Dit soort acties maakten hem vermaard in de Sovjet-Unie. In de Tweede Wereldoorlog arresteren de Duitsers Ivanov. Ze onderzoeken de weerstand van deze ‘Russische beer’ en besluiten hem vrij te laten als interessant object voor de wetenschap. Na de oorlog vervolgt Ivanov zijn missie als leraar en natuurgenezer.’ Na deze introductie las ik een pauze in. Ik zet de beamer aan en laat een paar foto’s van Ivanov zien, blootvoets lopend met ontbloot bovenlijf in de sneeuw. Met zijn lange witte baard ziet hij er werkelijk uit als de Russische sprookjesfiguur ‘Vadertje Vorst’.

Lilia vertelt verder: ‘Het fundament van zijn methode bestaat uit ‘drie steunpilaren - tri kita’, letterlijk betekent dat drie walvissen. Deze drie machtige wezens zijn kou, lucht en water. Ivanov was van mening dat we de verbinding met de natuur herstellen door letterlijk contact te maken met de elementen. Evolutionair leven noemde hij dat.

Ivanov had principes en leefregels voor zichzelf en zijn volgelingen opgesteld. Hij nam geen geld aan voor zijn diensten. Hij eiste wel volledige toewijding van zijn volgelingen. Ze moesten zijn twaalf ‘geboden’ voor een gezonde ziel en lichaam strikt naleven. Deze regels worden nog altijd door de vele volgelingen, ‘de Ivanovtsi’, geëerbiedigd:

1. Een dagelijkse portie kou door een emmergieting of een onderdompeling in natuurwater.

2. Neem een paar diepe ademteugen en wens het allerbeste.

3. Dagelijks even blootsvoets lopen in de natuur.

4. Volledige onthouding van alcohol en roken.

5. Wekelijks anderhalve dag vasten.

6. Heb de natuur lief en zorg goed voor haar.

7. Wees vriendelijk tegen iedereen en zeg altijd gedag.

8. Help anderen zoveel mogelijk.

9. Overwin je hebzucht, luiheid en angsten.

10. Bevrijd jezelf van negatieve gedachten.

11. Niet alleen denken, ook doen.

12. Wees bescheiden.

We geven Lilia een warm applaus. Het verhaal intrigeert me. Op de terugweg in Sint Petersburg koop ik twee boeken over Ivanov. Tegelijkertijd loop ik tegen het volgende verhaal aan: de jonge wetenschapper Aleksey Katkov was bewonderaar en promotor van Porfiri Ivanov. Katkov studeerde als biofysicus af op de relatie tussen zuurstofgebrek en thermoregulatie via de longen. In zijn vrije tijd was hij toegewijd yogabeoefenaar en bergbeklimmer. Als wetenschapper en sporter geloofde hij in de grenzeloze mogelijkheden van de mens. Hij schreef in 1978 in het populairwetenschappelijke tijdschrift Chemie en Leven het volgende: ‘De combinatie van gedoseerd vasten en actieve zelfhypnosetechnieken zijn integrale onderdelen van de methode van koudeharding ontwikkeld door Porfiri Ivanov’. Katkov’s carrière nam een vlucht en hij kwam terecht in de ruimtevaartgeneeskunde. Hij schreef een boek over de ‘Reserves van ons lichaam’. Die reserves kun je onderverdelen in biochemische, fysiologische en mentale reserves. Katkov kende Porfiri Ivanov persoonlijk en kwam uiteindelijk tot een opzienbarende conclusie: ‘De talenten van Porfiri Ivanov in de kou hebben niets te maken met biologie of fysiologie. Het is puur mentaal. Hij gelooft er gewoon absoluut in dat hij het niet koud heeft. Daarom voelt hij het ook niet echt’. Het was duidelijk dat Ivanov grenzen opzocht en dat het ook mis kon gaan. Op jonge leeftijd was hij ijzersterk, maar op oudere leeftijd kreeg hij bevroren tenen. Kennelijk was zijn lichaamsbewustzijn op latere leeftijd afgenomen. Russische en Oekraïense medici blijven de Ivanovtsi waarschuwen om extremen in de kou te vermijden vanwege de grote gezondheidsrisico’s. ‘Dat Porfiri Ivanov is overleden aan prostaatkanker verbaast me niets. Altijd blootsvoets lopen in de winter is vragen om problemen in het nier- en bekkengebied en dus ook met de prostaat’, aldus S.G. Chojzhinimaevoy, hoofdarts van de Moskouse kliniek voor Tibetaanse geneeskunde.

Ziel van de winterzwemmer

Хочется, да не можется
Willen is nog geen kunnen

Koud water slingert ons met een noodgang het lijf in. We maken direct verbinding. Dicht bij onszelf, met hart en ziel, in het nu. Volgens oude yogageschriften zetelt de ziel in een holte van het hart. Het harden van ons lichaam sterkt de ziel. Het is me opgevallen dat ik rustiger ben geworden sinds ik ben gaan winterzwemmen. Ook viel me op dat mijn prestatiedrift geleidelijk minder is geworden. Ben ik gewoon ouder en wijzer geworden, of heeft het koude water iets met me gedaan? Dat je dankzij winterzwemmen evenwichtiger kunt worden is in ieder geval opgemerkt door Siberische wetenschappers van de Tyumen State University. Hun conclusie was dat het verdragen van koudestress een gunstige uitwerking heeft op het verdragen van mentale stress in het dagelijkse leven. Tegelijkertijd waarschuwen ze voor het risico van uitputting, wanneer de winterzwemmer geen maat kan houden.

De mentale voordelen van koudeharding zijn onmiskenbaar. In de kou imploderen we fysiek en mentaal, alles trekt naar binnen. Eenmaal uit de kou exploderen we, zoals een parachute die openklapt. Het is een overwinning op jezelf om de kou te trotseren. Dat geeft fysiek meetbare effecten. De stimulering van het sympathische zenuwstelsel, ons gaspedaal, werkt enorm verkwikkend. Na afloop van het koude bad komt een cocktail van hormonen en neurotransmitters, zoals endorfine en noradrenaline, vrij. Dit geeft een blij euforisch gevoel en werkt zelfs pijnstillend. Endorfinen reguleren de afgifte van serotonine en dopamine. Deze stoffen spelen een belangrijke rol bij levenslust en geluksgevoelens. Bovendien remt endorfine de afgifte van stresshormonen en geeft het innerlijke rust. Bijzonder is dat ook onze rem, het parasympathische zenuwstelsel, wordt geactiveerd in het koude water zodra de adem tot rust komt.

De ‘Russian Winter Swimming Federation’ heeft deze tekst op haar website geplaatst: ‘Walrussen (wakzwemmers) verdragen moeilijkheden en ontberingen van het leven beter dan degenen die bang zijn om ijszwemmen zelfs maar te proberen. Elke keer winterzwemmen geeft koudestress, door deze training worden lichaam en geest ijzersterk’.