Ik ben er

111 praktische tips om te helpen bij rouw

Annemiek Dogan

1e druk 2023

ISBN 978 94 93198 41 8

ISBN e-book 978 94 93198 42 5

NUR 749

© Tekst en onderzoek: Annemiek Dogan en Benthe van Bree

Ontwerp en vormgeving: Annemiek Dogan

Fotografie: Esmée van Loon

Verzorging e-book: Coco Bookmedia

© 2023 Uitgeverij Zilt

Alle rechten voorbehouden.

www.uitgeverijzilt.nl

www.Grief.Academy

“NEITHER FIRE
NOR WIND,
BIRTH NOR
DEATH CAN
ERASE OUR
GOOD DEEDS.”

- BUDDHA

IK LEG M’N HAND
OP JE GEDACHTEN

SLA EEN ARM
OM JE VERDRIET

EN IK TROOST JE
MET EEN GLIMLACH

MEER DAN STEUNEN
KAN IK NIET

WANT IK KAN JOUW
PIJN NIET DOVEN

NOCH HET STILLE
ROUWEN STAKEN

WEL EEN ARM
OM JE VERLANGEN

EN HET DRAGEN
LICHTER MAKEN

INHOUDSOPGAVE

“ROUWEN HEEFT EEN DUBBEL DOEL.” ROUW PAGINA 12

“LEVEN IS VERLIEZEN, NIET ALLEEN BIJ OVERLIJDEN.” VERLIES PAGINA 32

“JE KUNT HET GEVOEL HEBBEN EEN MIJNENVELD TE BETREDEN WANNEER JE BETROKKEN RAAKT BIJ EEN FAMILIELID DAT ROUW ERVAART.” HOE HELP JE FAMILIE? PAGINA 40

“DIT CADEAU GUN IK IEDEREEN.” HERINNERINGEN CADEAU PAGINA 162

“IK BEGAF ME CONTINU TUSSEN ONGELOOF EN VERDRIET.” ROUWREIS PAGINA 136

INHOUDSOPGAVE “DAARDOOR GAAN JE LUISTER-NEURONEN OP ‘AAN‘ EN KUN JE DE FOCUS OP JEZELF LOSLATEN.” LUISTEREN PAGINA 174

VOORWOORD

ROUW

TABOE

EMOTIES

ROUWARBEID

VERLIES

REACTIES

HOE HELP JE FAMILIE?

HOE HELP JE VRIENDEN?

HOE HELP JE BUREN?

HOE HELP JE COLLEGA‚S?

HOE HELP JE RELATIES?

111 TIPS BIJ ROUW

ZINNEN

ROUWREIS

STEUN ERVARINGEN

HERINNERINGEN CADEAU

LUISTEREN

GESPREKSSTARTERS

STUUR STEUN

MIJN ROUWREIS

Fijn dat je er bent.

Wat mij het meest aan het hart gaat in het leven is eenzaamheid. Hoe kan het dat er in een land met miljoenen inwoners mensen zijn die zich alleen voelen? Hier kan ik ‘s nachts van wakker liggen.

De afgelopen jaren heb ik duizenden mensen mogen helpen bij rouw. De meeste mensen waren aanwezig bij m’n webinars, namen deel aan m’n cursussen of werkten bij organisaties die ik trainde.

Ik krijg vaak de vraag of ik het niet vreselijk moeilijk vind om zoveel verdriet te zien. Een moeder die haar kind verliest, een man die afscheid moet nemen van zijn vrouw, kinderen zonder vader en ga zo maar door.

Alle verhalen over verlies maken indruk op me. Dat is vanaf dag één nog nooit minder geworden. Dit werk kan ik alleen doen met een open hart en dat wordt geraakt. Dat voel ik en dat mag er zijn.

Wat mij tot tranen toe ontroert zijn de vele nabestaanden die zich alleen voelen.

Ik spreek vaak mensen die na een verlies boodschappen gaan doen in een andere plaats. Puur omdat ze dan niet geconfronteerd worden met mensen die niet weten wat ze moeten doen of zeggen en dus de rouwende maar negeren. Dan schieten ze in de supermarkt gauw naar de afdeling houdbaar als meneer of mevrouw de hoek om komt lopen. Verdwijnen ze met hun hoofd in het vriesvak als ze ingehaald worden.

Of een vriendengroep van vier stellen. Komt één van de mannen te overlijden, wordt vervolgens zijn vrouw niet meer uitgenodigd voor de maandelijkse etentjes. Is ze naast haar man ook haar ‘vrienden’ kwijt. Secundair verlies noemen we dit.

Mensen die op hun werk alle emoties inhouden om vervolgens ‘s avonds in te storten. De volgende dag met een lach op het gezicht het kantoor weer binnen stappen. “Goedemorgen.”

De voorbeelden die ik geef zijn er niet één of twee of tientallen. Honderden rouwenden deelden voorbeelden als deze. We creëren op deze manier een fake wereld waarin blijdschap de norm is. Maskers, filters en verdoving. “Ja, het gaat goed”, zeggen we dan.

Het is zonde, want verlies is een hele mooie kans op verbinding. Juist wanneer alles zo rauw is kunnen de gesprekken zo puur zijn. Juist als het hart is gebroken kun je diep contact maken. Je gaat het dan niet hebben over files of het weer. Er ontstaat dan echte verbinding.

Van ziel tot ziel, in plaats van hoofd tot hoofd.

Als verdriet er mag zijn kan ook vreugde ten volste gevoeld worden. Emoties komen met een volumeknop, niet met een mengpaneel. Wanneer we één emotie wegdraaien gaat alles zachter.

Dat jij er bent, dat je vanmorgen wakker bent geworden, dat je hart klopt, dat je leeft, dat is een wonder. Jij bent een wonder.

Het is mijn missie om het taboe omtrent rouw te doorbreken. Dat we het leven ten volste leven. Geen doekjes, kleiner maken of wegstoppen. Alles dat er is aankijken, doorleven en delen. De gordijnen voor onze ogen weghalen en het harnas van ons hart. Kijk maar, voel maar. Het leven is niet altijd licht, maar juist in het donker zien we de kleinste lichtpuntjes zo helder. En wat zijn het er veel. We zijn er allemaal één.

De tijd heelt niet alle wonden, dat doen wij. Samen.

Verlies ervaren is niet makkelijk, het alleen dragen is onmogelijk.

We hebben elkaar nodig.

Dankjewel dat je dit boek leest en wil helpen bij rouw. Fijn dat je er bent.

Met liefde,

Annemiek Dogan

Wat is rouw?

Rouw is een gevoel dat helaas in bijna ieder leven voorkomt. In de wetenschap wordt rouw als volgt omschreven: ‘Het geheel van reacties die optreden na het verlies van een persoon met wie een betekenisvolle relatie bestond.’

Rouwen heeft een dubbel doel. Enerzijds bouw je de fysieke en emotionele relatie met de overledene af. Anderzijds richt je je op de toekomst, door nieuwe verbindingen aan te gaan en om te leren gaan met een nieuwe realiteit.

Rouwen houdt in dat we moeten zoeken naar een manier om te leren leven met een waarheid die we niet willen kennen. Bij rouw wordt er vaak gedacht aan het verlies van een dierbare, maar er zijn ook andere verlieservaringen waarbij rouw ervaren wordt. Enkele voorbeelden zijn:

Illustration Het verlies of gemis van een partner bij scheiding;

Illustration Bij ziekte, het missen van een vitaal lichaam, ook wel levend verlies genoemd;

Illustration Verlies van baan;

Illustration Het hebben van schulden;

Illustration Verlies van een geliefde door dementie;

Illustration Missen van land of cultuur bij migratie;

Illustration Verlies van vrijheid in de breedste zin van het woord;

Illustration (On)gewenste (secundaire) kinderloosheid.

Als we teruggaan in de tijd, dan zien we dat mensen vroeger vaak thuis overleden. Zij werden hierbij verzorgd door familie en je zag dat de buurt de handen uit de mouwen stak. Tegenwoordig wordt hier vaak professionele hulp voor ingeschakeld. De overledene werd vroeger vaak door de buren naar de kerk gedragen en de dood had een grote plaats in het leven. Na de uitvaart waren er tal van rituelen. Van het dragen van zwarte kleding tot het laten staan van baarden. De dood hoorde letterlijk bij het leven.

HET GELOOF

De christelijke traditie stond in Nederland centraal bij de sterf- en rouwrituelen. Mensen brachten op hun sterfbed veel tijd met hun priester door om persoonlijk in gesprek te kunnen gaan met God. Rouw was dus echt een zichtbaar onderdeel in de samenleving.

OVERLEVEN

Dit veranderde toen de eerste wereldoorlog uitbrak. Door de miljoenen slachtoffers waren de rituelen niet meer uitvoerbaar. Er waren simpelweg te veel mensen overleden, iedereen kende wel een slachtoffer. Iedereen maakte verlies mee. De samenleving kon de miljoenen in het openbaar rouwende mensen psychisch niet aan. De biologische drang om te overleven nam het over.

Niet lang daarna brak de tweede wereldoorlog uit. De generatie kinderen van de overlevenden van de eerste wereldoorlog hadden hun ouders nooit openlijk zien rouwen. Zij hadden daardoor niet geleerd hoe dit moest. Ze stopten hun verdriet diep weg. Naast de oorlogen was het afnemende aantal gelovigen ook een reden waarom het taboe rondom rouw groeide.

RITUELEN

De rouwrituelen van vroeger hadden een belangrijke functie; ze gaven verdriet een sociale en maatschappelijke dimensie. Dit betekent dat mensen een duidelijke reden hadden om degene in rouw te bezoeken. Doordat de rouw zichtbaar was in de omgeving, had het hierbij een veel prominentere rol in het dagelijks leven.

Rond de jaren ‘60 was er een piek in het aantal mensen dat het geloof achter zich liet. Hierbij verdwenen ook meer rituelen rondom de dood die met het geloof te maken hadden. In dezelfde periode kwam ook de medische wetenschap in opkomst. De dood werd niet langer gezien als de wil van God, maar als het falen van de arts. Wat doet dat met de rouwreis? De rouw werd te moeilijk, het werd gestopt.

“DE ROUW WERD TE MOEILIJK, HET WERD GESTOPT.“

Zo groeide het taboe op de dood over de afgelopen jaren steeds meer. De dood is inmiddels een van de grootste taboes die we kennen. Het praten over de dood wekt nare gevoelens op en men wil snel van gespreksonderwerp veranderen.

NIET LATEN ZIEN

Ook zie je bij uitvaarten dat mensen zich inhouden. Je hoort achteraf wel eens: ‘Goh, wat hield zij zich sterk he?’ Het kan ook zo zijn dat het verlies nog niet doorgedrongen is. Rouw wordt vooral gekenmerkt door het wegdrukken van gevoelens en het niet laten zien van emoties. Rouw is een enorm miskend proces geworden. Veel mensen weten niet meer wat rouwen inhoudt of hoe je hierbij kunt helpen.

Daarnaast start de rouwreis niet alleen wanneer een dierbare komt te overlijden, ook bij andere soorten verlies wordt er rouw ervaren, zoals ik in het vorige hoofdstuk al vertelde.

DE GEVOLGEN

Wanneer rouw niet (voldoende) gerouwd wordt is dat levensgevaarlijk. De rouw gaat in het lichaam een eigen leven leiden met ziekten en/of onverklaarbaar gedrag als gevolg. De meeste depressies ontstaan door rouw dat niet gerouwd is, soms generaties terug. Ook bij een burnout zien we vaak dat er verlies aan ten grondslag ligt. Het is ontzettend belangrijk, van levensbelang, dat het taboe doorbroken wordt en rouw er weer mag zijn. Daarom ben ik blij dat je dit boek in handen hebt er hierover leest.

“HUILEN WORDT IN ONZE MAATSCHAPPIJ NOG VAAK GEASSOCIEERD MET PIJN. TERWIJL HET JUIST OVER HELING GAAT.”

Wanneer verdriet wordt weggestopt, zal er ook minder vreugde ervaren worden. Het is niet mogelijk om slechts één emotie te onderdrukken; alle emoties worden dan minder gevoeld. Emoties hebben een gezamenlijke volumestand, geen mengpaneel.

Wanneer emoties beter herkend, geaccepteerd en geuit worden, zal er meer levensenergie stromen. Er is meer zelfliefde, er kunnen betere keuzes gemaakt worden en duidelijkere grenzen worden aangegeven.

Emoties hebben veel functies.

Ook relaties en vriendschappen gaan dieper als je meer van jezelf laat zien. Het delen van verdriet, vreugde, boosheid en angst zorgt voor verbinding. Het verliezen van een geliefde is misschien wel de diepste emotie die we kunnen voelen. Dit delen met anderen is niet makkelijk en ook niet altijd mogelijk. Het kan voorkomen dat mensen het verdriet kleiner willen maken door opmerkingen als: “Ach je moeder is 86 jaar geworden? Mooie leeftijd! Nou ik zou ervoor tekenen.”

Of: “De tijd heelt alle wonden.”

Vaak wordt dit gedaan omdat het ongemakkelijk is om zoveel verdriet bij een ander te zien. Het zorgt letterlijk voor een stressreactie in het lichaam. Om dit te verminderen proberen mensen het verdriet kleiner te maken. Wat onmogelijk is. Het gevolg is dat de rouwende minder snel opnieuw de pijn gaat delen, omdat het er blijkbaar niet mag zijn.

In een gesprek over het verlies, gemis of het delen van herinneringen kan het zijn dat de rouwende gaat huilen. Huilen wordt in onze maatschappij nog vaak geassocieerd met pijn. Terwijl het juist over heling gaat. Laat het er zijn. Ook als het stress bij je oproept. Huilen is net zo normaal als lachen.

DE ROUWENDE HEEFT DE REGIE. WANNEER JE OVERSPOELD BENT DOOR EMOTIES EN JE MACHTELOOS VOELT KAN DIT HOUVAST GEVEN.

Verdriet is de keerzijde van liefde. Dat het verdriet er is, wil niet zeggen dat de liefde er niet meer is. De liefde mag er altijd zijn. Verlies beïndigt geen relaties, de relatie blijft, de liefde blijft. De relatie zal alleen veranderen. Het is voor de rouwende niet makkelijk om zich aan te passen aan het nieuwe zelf.

‘Ga weer aan het werk, dat zal afleiden en helpen vergeten’ maar dat is onmogelijk voor een rouwende die zich verlamd voelt en zich niet kan concentreren.

Bij rouw komt rouwarbeid kijken (ontwikkeld door William Worden) hierbij horen 4 rouwtaken.

De term rouwtaak spreekt mij erg aan, omdat het aangeeft dat de rouwende actief iets kan doen. Er kan een taak opgepakt worden of laten liggen.

De rouwende heeft de leiding. Wanneer iemand overspoeld is door emoties en zich machteloos voelt kan dit houvast geven.

Taken kunnen elkaar ook overlappen, of jaren later wordt de eerste taak weer opgepakt omdat daar behoefte aan is. Dat mag allemaal, de rouwende heeft de leiding.

Belangrijk: Ook al zijn de taken zichtbaar bij de meeste mensen, ze verlopen niet altijd volgens hetzelfde ritme.

In de rouwarbeid zijn er vier rouwtaken:

1.    De werkelijkheid van het verlies onder ogen zien

2.    De pijn van het verlies ervaren

3.    Je aanpassen aan de nieuwe werkelijkheid

4.    Opnieuw leren genieten en herinneringen bewaren

Vaak hebben mensen bij deze taak het gevoel dat het niet waar kan zijn. Het lijkt een slechte droom en het voelt ontwerkelijk. Je hoort reacties als;

“Het is niet mogelijk.”

“Zeg dat het niet waar is.“

“Ik kan het niet geloven. “

Het kan ook zijn dat mensen als een robot reageren. Het dringt nog niet door, ze zijn nog niet in staat om het onder ogen te zien. Ze zien wel dat anderen huilen en ze horen de stem-men van het bezoek, maar het lijkt ver weg. Dagelijkse routine is niet haalbaar. Men is verdoofd.

Bescherming

Deze verdoving heeft een functie: zij geeft emoties de tijd om langzaam te absorberen wat het verstand heeft gezegd. Het is ook heel normaal dat mensen de overledene menen te zien, te horen, te ruiken. Het heeft te maken met gewoontegedrag dat zich na het overlijden verder doorzet. Het kan een hele tijd duren voor het hart accepteert wat het hoofd begrijpt. Op de uitvaart zeggen andere mensen dan vaak:

“Oh, wat zijn ze sterk en rustig. Die gaan het wel redden.” Maar vaak is de volle werkelijkheid nog niet doorgedrongen.

Verklaring

Dat komt pas later wanneer andere mensen het gewone leven weer oppakken. Om de realiteit onder ogen te zien is het belangrijk te weten hoe het verlies heeft kunnen gebeuren. Er is een verklaring nodig. Verlies dat men niet begrijpt – bijvoorbeeld een niet opgehelderd ongeval, een zelfdoding, wiegendood – is heel moeilijk. Soms zoeken rouwenden een verklaring waar ze zelf mee kunnen leven. Ze weigeren bijvoorbeeld te geloven dat het zelfdoding was en houden het bij een ongeval. De precieze oorzaak is niet het belangrijkste, wel het feit dat de verklaring bevredigend is. Bij deze rouwtaak is het extra belangrijk dat rouwenden hun verhaal kunnen doen. Steeds weer opnieuw.

Het verdriet, de rouwpijn is er altijd. Maar komt op sommige momenten extra hard binnen. Net wanneer er gedacht wordt dat het wel weer lukt, kan het extra voelbaar zijn. Het kan in allerlei vormen naar buiten komen:

•     wanhoop

•     neerslachtigheid

•     angst

•     vermoeidheid

•     terugtrekken

•     zelfverwijt

•     hulpeloosheid

Ook lichamelijke reacties zijn normaal: minder eetlust, niet in slaap kunnen komen, weinig energie, veel vergeten, veel huilen. Er is geen rechte lijn in de grafiek van verdriet, de intensiteit verschilt per moment.

Soms ervaren mensen opluchting, bijvoorbeeld na een lang ziektebed, vaak gaat dat samen met een schuldgevoel. (Dit mag ik niet voelen.)

De gevoelens ontlopen werkt averechts, men moet er dwars doorheen.

“Als ik bij vrienden even huil als mijn man ter sprake komt, krijg ik direct: ‘Sorry, we zullen er niet meer over praten.’ Mag ik dan nooit eens verdrietig zijn?”

Agressie

De pijn van het verdriet kan zich ook uiten in agressie. Die kan zich richten tot iedereen: de overledene, de arts, de rouwende zelf, God, etc.

Medicijnen

Medicijnen onderdrukken gevoelens, waardoor de pijn niet wordt ervaren maar verdoofd. Soms komt de uitgestelde rouw jaren later boven. Er ontstaat dan de kans dat de onderdrukte gevoelens opduiken in de vorm van een ziekte of onverklaarbaar gedrag.

Luisteren

Luisteren, blijven langskomen, niet in de steek laten zijn de beste menselijke medicijnen.

Aanpassen aan de nieuwe werkelijkheid betekent voor iedereen iets anders. Het hangt ook erg af van de relatie met de overledene of het soort verlies.

De nieuwe realiteit begint zich vaak af te tekenen drie tot vier maanden na het verlies. Dat is wat ik vaak zie, maar uiteraard kan dit verschillen.

Nieuw beeld

De aanpassing houdt niet alleen in dat er vervanging wordt gezocht voor bepaalde functies en taken, er moet ook een nieuw persoonlijk beeld komen. En eigenlijk wil de rouwende dat helemaal niet, die wil gewoon de dierbare terug. Een gevoel van machteloosheid komt vaak voor bij deze taak.

Idealiseren

Het komt voor dat de overledene in deze taak geïdealiseerd wordt.

Dit zorgt vaak voor problemen in een gezin waar een kind sterft. De andere kinderen kunnen nooit met dit ideaalbeeld concurreren.

Als de rouwende in verdriet voldoende kans krijgt om het geïdealiseerde beeld uit te spreken, neemt het geleidelijk af en komt er een reëel beeld voor in de plaats.

Aanpassen aan de nieuwe realiteit is nodig op drie verschillende niveaus:

Externe aanpassingen

Hoe het verlies het dagelijks leven in de wereld verandert.

Interne aanpassingen

Hoe het verlies de kijk van de rouwende op zichzelf verandert.

Spirituele aanpassingen

Hoe het verlies het geloof en vertrouwen in het leven en de toekomst verandert.

In deze taak van de rouwarbeid worden de band en de liefde bewaard, zijn er herinneringen en steeds meer momenten waarop genoten wordt.