Perspectief

Hoop houden en verschil maken in een wereld vol verandering

Angela Stoof

ISBN 978 94 93198 55 5

ISBN e-book 978 94 93198 56 2

NUR 740

1e druk 2024

Tekst © Angela Stoof

Omslagontwerp © Sanne Boekel

Verzorging e-book: Coco Bookmedia

Auteursfoto © Bart van Dieken

Foto’s en illustraties binnenwerk: zie overzicht achter in boek

Tekstredactie: Janet Pronk-Dekker

© 2024 Uitgeverij Zilt

Alle rechten voorbehouden.

Al het mogelijke werd gedaan om de informatie in dit boek zo juist en actueel te maken als kan. Auteur of uitgever kunnen niet verantwoordelijk gesteld worden voor mogelijke nadelen die lezers door eventuele onvolkomenheden in het boek zouden ondervinden.

www.uitgeverijzilt.nl

www.angelastoof.nl

www.boek-perspectief.nl

This is the changing of times.

It has been said that the people
will start to arise
and go against all of the things
that have been said and done
and start that change.

There is a love that comes with being human
and caring about other people
we only have to feel that.

That is our potential
whether we know it or not.

- Nowaten, He-Who-Listens¹

Inhoud

1.   Opstaan voor een mooiere wereld

Hoop is een werkwoord

Verlangen naar perspectief

Nataliteit: de geboorte van hoop

Een multidisciplinaire benadering

Ontschuldigen: het hele verhaal vertellen

Systeemintelligentie

Opzet van dit boek

DEEL 1: INZICHT ONTWIKKELEN

2.   Verbanden leren zien

De hele olifant

Prestatiedruk bij jongvolwassenen

Meritocratische idealen en oneindige groei

Grenzen van mensen

Grenzen van dieren

Grenzen van de aarde

Blinde vlekken

3.   Leren kijken naar maatschappelijke transities

Harde en zachte transities

Een multidisciplinair perspectief op transitie

Paradigmatheorie

Complexe systeemtheorie

Liminaliteit

Spirituele omvorming

Morele helderheid

4.   Het oude verhaal verstaan

Socialisatieprocessen

Leren uitzoomen

Zorgcasus: PsyQ

Lens 1: Persoonlijke ervaringen

Lens 2: Praktische mechanismen

Lens 3: Filosofische mechanismen

Ecologische casus: Verwildering

Verbroken verbindingen

DEEL 2: HOOPVOL HANDELEN

5.   Interviews met pioniers, inspirators, activisten en systeemveranderaars

Marjolein Jonker, tiny house-pionier: Minder huis, meer leven

Aniek Moonen, oud-voorzitter Jonge Klimaatbeweging: Moed is het idee hebben dat je er iets aan kan doen

Dirck Slabbekoorn, filiaalhouder en sociaal ondernemer: De schoonheid van de mens

Bieke Jongejan & Sanne Boekel, GGZ-activisten: Welkom op de wachtlijst

Kees Klomp, activistisch onderzoeker: Deze tijd vraagt om andere skills

Gilberto Morishaw, changemaker: Je bent meer dan je denkt

Eveline de Kock, landschapsarchitect: Het is tijd voor nieuwe relaties

Merlijn Twaalfhoven, componist: Hoe kunst de wereld kan redden

6.   Verschil maken als jezelf

Hoopvol handelen

Een verhaal vertellen

Transitierollen

Transitiestrategieën

Transitiekwaliteiten

Kwaliteiten rondom systeemintelligentie

Kwaliteiten rondom taal

Transitiekwaliteiten rondom leiderschap

Het lege midden

Epiloog: hoop – of liefde?

Dankwoord

Foto’s en illustraties

Noten en bronnen

DEEL 1:
INZICHT ONTWIKKELEN

More than machinery, we need humanity.
More than cleverness, we need kindness and gentleness.
Without all these qualities, life will be violent and all will be lost.

– Charlie Chaplin

1. OPSTAAN VOOR EEN MOOIERE WERELD

Alfred: ‘Ik zie niet zoveel reden om optimistisch te zijn. Ben je niet bang hoe de toekomst eruit zal zien?’

Florentina: ‘Ik denk dat de toekomst bloemen zal brengen.’

Alfred: ‘Echt? Waarom?’

Florentina: ‘Omdat ik bloemen aan het planten ben.’

- vrij bewerkt naar een cartoon van José María Nieto

Hoop zit in de allerkleinste dingen. Soms is hoop eenvoudigweg: bloemen planten, in het vertrouwen dat er een toekomst zal zijn waarin die bloemen zullen ontluiken. We komen in beweging en doen iets, hoe klein ook, in het vertrouwen dat onze kleinste handelingen zinvol en nodig zijn.

De afgelopen jaren had ik het voorrecht om met vele mensen te spreken over de grote opgaven en transities van onze tijd. Ik sprak met mensen over het veranderende klimaat en over hun inzet om kwetsbare natuurgebieden te helpen regenereren. Ik sprak met mensen die zich inzetten voor armoedebestrijding en economische systeemverandering. Ik sprak met activisten in de geestelijke gezondheidszorg, met modeontwerpers die werken aan een meer duurzame kledingindustrie, en met tiny house-pioniers die zich inzetten voor manieren om kleiner, eenvoudiger en gelukkiger te leven. Ik sprak met rebellen, openhartige bestuurders, bezorgde studenten, bevlogen onderzoekers en grensverleggende kunstenaars. Al deze mensen kwamen op hun manier in beweging en probeerden iets goeds te doen, via kleinere of grotere daden. En bij ieder van hen trof ik hoop aan.

Hoop is een werkwoord

Hoop is niet vanzelfsprekend. Het is niet vanzelfsprekend dat mensen opstaan en een antwoord geven op een appèl van de wereld. Het is niet vanzelfsprekend dat mensen in zichzelf de ruimte, moed en wijsheid vinden om soms heel nieuwe wegen in te slaan ten opzichte van de status quo. Het is niet vanzelfsprekend dat mensen hun stem laten horen en daarmee iets nieuws in beweging zetten. En juist omdat al deze dingen niet vanzelfsprekend zijn, zijn ze zo prachtig. De hoop die we bij deze mensen aantreffen is de bevestiging dat mensen – wij allemaal – in staat zijn om elk moment iets nieuws en goeds te beginnen.

Dit vermogen van de mens moeten we koesteren. De veranderingen in onze tijd zijn zo ingrijpend dat sommigen zeggen: we leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk.² Die verandering betreft alle leefgebieden: het gaat over zorg, onderwijs, democratie, economie, ecologie, grondstoffengebruik, energie, voedsel, landbouw, woonruimte, ruimtelijke ordening, werk en inkomen, bestuur en beleid, vervoer, toerisme, enzovoort.

Al deze veranderingen zouden we kunnen samenvatten met het woord maatschappelijke transities. Het gaat om transities in de grote systemen die ten grondslag liggen aan onze lokale en mondiale samenleving, systemen die doorwerken in alle leefgebieden. De heroïsche opgave waarmee we in feite bezig zijn, is de zoektocht naar een gezondere, duurzamere en rechtvaardigere wereld. We zoeken naar nieuwe manieren van werken, leven en samenleven, met respect voor de grenzen en behoeften van mens, dier en planeet. We zoeken naar nieuwe manieren van doen en zijn waarbij er een toekomst is voor onszelf, de mensen na ons en al het andere leven op aarde. Dat is de gezamenlijke, overkoepelende opgave waarvoor we staan.

De motor achter deze heroïsche zoektocht is het hoopvolle gegeven dat mensen in staat zijn om iets nieuws en goeds te beginnen, op elk moment. Dit gegeven, dit positieve mensbeeld is het uitgangspunt van dit boek. Hoop begint waar mensen in beweging komen. Hoop is dan ook actief. Het is een werkwoord, een praktijk, iets wat we beoefenen. Het is als tuinieren en bloemen planten voor een nabije of verre toekomst.

In het door activisten veelgelezen boek Actieve hoop maken Joanna Macy en Chris Johnstone een onderscheid tussen passieve hoop en actieve hoop. Passieve hoop betekent dat we wachten op iets van buitenaf om te bereiken we naar verlangen. Actieve hoop gaat over actief deelnemer worden in het proces om onze hoop te bereiken of om deze waarschijnlijk te maken.³ In een schitterende passage schetsen ze waar het bij hoop om gaat:

Actieve hoop is geen wishful thinking. Actieve hoop is niet wachten op redding door een superman of een andere redder. Actieve hoop is wakker worden voor de schoonheid van het leven, waarvoor we ons kunnen inzetten.

Wij behoren deze wereld toe. Het web van het leven doet in deze tijd een beroep op ons. We komen van ver en we zijn hier om onze rol op te nemen. Met actieve hoop realiseren we ons dat er avonturen in het verschiet liggen, krachten te ontdekken zijn en kameraden om samen mee te strijden.

Actieve hoop is een bereidheid je te engageren. Actieve hoop is een bereidheid om de krachten in onszelf en in anderen te ontdekken; een bereidheid de redenen tot hoop te ontdekken en de aanleidingen voor liefde. Een bereidheid om de grootte en sterkte van ons hart te ontdekken, onze snelheid van geest, onze vastberadenheid, onze eigen autoriteit, onze liefde voor het leven, onze levendige nieuwsgierigheid, de onverwachte diepe bron van geduld en ijver, de scherpte van onze zintuigen, en onze leiderschapskwaliteiten. Niets van dit alles kan ontdekt worden vanuit onze luie stoel of zonder risico.⁴

Naast Macy en Johnstone zijn er vele andere auteurs die de nadruk leggen op het actieve karakter van hoop. Zo zegt Babette Porcelijn in haar vuistdikke boek Het happy 2050 scenario:

Wij zijn zélf de crew van de planeet, jij en ik. Wij zitten aan het stuur, of we dat nou doorhebben of niet. We hebben een crew nodig die weet wat hem te doen staat en die graag wil sturen. Iedereen kan meedoen. […] Zodra je er aandacht aan besteedt, ben je al begonnen.⁵

En ook ethicus Patrick Nullens legt in zijn boek Hoop als kunst van verantwoord leiderschap de nadruk op actieve hoop. Hoop is, zo zegt hij, in staat om machteloosheid, angst of onverschilligheid om te buigen tot actie. Echte hoop neemt hamer en beitel en houwt een steen uit de berg van ellende. Het ontstaat pas wanneer we de kloof tussen onze diepste overtuiging en de werkelijkheid ervaren en vervolgens vanuit die ervaring moedig stappen zetten. Nullens ziet hoop daarom als de kunst van mogelijkheden die gaat schitteren te midden van een crisis. Deze kunst hebben we vandaag de dag dringend nodig.⁶

Maar hoe pakken we dit aan? Wat betekent het om hoopvol te handelen? Voor Macy en Johnstone houdt het een persoonlijke beoefening in die elementen bevat uit het boeddhisme. Macy is dan ook zelf praktiserend boeddhist. Centraal in het boek staat een oefening die mensen helpt om veerkracht te ontwikkelen te midden van de vele crises in de wereld. Het bevat vier bewegingen of stadia: vertrekken vanuit dankbaarheid, onze pijn voor de wereld eren, kijken met nieuwe ogen en weer verder gaan. De oefening helpt ons om onze innerlijke bronnen en onze externe gemeenschap te ontwikkelen. De kern van het boek is dat er hierdoor een keuzeruimte ontstaat. De gedachte is: voor welke situatie we ook staan, we kunnen zelf kiezen hoe we daarop reageren. Dat is de basis voor actieve hoop.

Voor Porcelijn begint hoopvol handelen met een minutieus onderzoek naar onze verborgen impact. Alles wat we kopen en gebruiken is geproduceerd en heeft een impact op de planeet. Porcelijn wil daarom weten hoe de gehele productieketen in elkaar zit, welke soorten impacts er zijn en hoe het onderliggende systeem in elkaar zit. Haar doel is om lezers te helpen gericht aan de slag te gaan met acties die het meeste effect hebben.

Voor Nullens begint hoopvol handelen met een geduldige beschouwing van het fenomeen hoop, onder meer vanuit filosofische, theologische en wijsheidstradities. Hij wil meer inzicht krijgen in hoop als positieve drijfveer tot verandering. Nullens en zijn collega’s hebben een betere wereld voor ogen waarin mens, werk en economie met elkaar in balans zijn en elkaar versterken. In zijn boek koppelt hij hoop en hoopvol handelen aan leiderschap: wat is hoop en hoe verhoudt zich dit tot verantwoord leiderschap, met het oog op een betere wereld?

In dit boek kies ik, in aanvulling op de bovenstaande auteurs, voor een andere benadering. Om te begrijpen wat het betekent om hoopvol te handelen kijk ik in de eerste plaats naar mensen die hoopvolle verandering in de wereld brengen. Er ligt een enorme rijkdom verscholen in de diversiteit en creativiteit waarmee mensen op allerlei manieren in beweging komen om hun steentje bij te dragen. We kunnen zoveel van elkaar leren! En daarbij gaat het om meer dan hoop. Van mensen die hoopvol handelen te midden van grote crises en uitdagingen gaat iets heel bijzonders uit. Het is alsof de mens in grote schoonheid verschijnt, juist in de donkerste momenten. Het laat ons iets zien van wat het betekent om mens te zijn.

In dit boek wil ik iets van deze schoonheid laten zien. Maar vooral ga ik op zoek naar een positief handelingsperspectief: wat kunnen we doen met wie we zijn en waar we staan, en wat kunnen we hierin leren van anderen?

Verlangen naar perspectief

Ik heb dit boek geschreven omdat ik bij veel mensen een verlangen naar perspectief proef. Dit verlangen is zó wijdverbreid aanwezig in onze samenleving dat SIRE er begin 2024 een campagne aan wijdde: Vind je lichtpuntje en durf te hopen.⁷

Maar ook in de rest van de wereld wordt gezocht naar hoop en perspectief. Op 23 januari 2023 is de zogenaamde Doomsday Clock verzet naar 90 seconden voor 12.⁸ De tijd op de klok laat zien hoe dicht we bij de vernietiging van de wereld zitten, als gevolg van door de mens ontwikkelde technologie. De klok is in 1947 in het leven geroepen tegen de achtergrond van de kernwapenwedloop tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Vandaag de dag gaat het niet alleen maar over kernwapens maar ook over klimaatverandering, kunstmatige intelligentie en pandemieën. De kloktijd wordt bepaald door een groep vooraanstaande wetenschappers, die twee keer per jaar bijeenkomen om de stand van zaken in de wereld te bespreken en – indien nodig – de klok te verzetten. Sinds de oprichting van de klok is het nog nooit zó dicht bij 12 uur geweest – een zorgelijke boodschap dus van deze wetenschappers.

Maar wat betekent het verlangen naar perspectief? Waarover maken mensen zich zorgen? Welke vragen stellen ze?

Wat ik vaak zie en hoor, in het dagelijkse leven maar ook op sociale media, is dat mensen zich overweldigd voelen door de continue stroom aan crises. We hebben bijvoorbeeld een klimaatcrisis, biodiversiteitscrisis, stikstofcrisis, watercrisis, woningcrisis, zorgcrisis, armoedecrisis, energiecrisis en grondstoffencrisis. Er zijn zoveel crises dat we ons af kunnen vragen: wanneer komt de volgende? Sommige mensen worden dan ook crisismoe en vermijden het nieuws daarover. Voor hen voelt het alsof de wereld uit elkaar aan het vallen is, en elk nieuw bericht levert weer nieuwe stress op. Anderen gaan doomscrollen en willen juist zo veel mogelijk te weten komen over een onderwerp. Maar het gevolg is vaak dat zij daardoor alleen nog maar meer stress krijgen en in een negatieve spiraal terechtkomen.⁹

Een deel van het probleem is gelegen in het feit dat nieuwsmedia overwegend fragmentarisch zijn in hun berichtgeving. Het komt maar zelden voor dat de diverse crises in samenhang worden besproken. Precies dit zorgt ervoor dat berichtgeving over crises kan aanvoelen als een informatiebombardement, waardoor onze innerlijke chaos en onrust alleen maar toenemen. Dit wordt versterkt door sociale media.

Nieuwsberichten worden opgepikt, geïnterpreteerd, gedeeld, en voorzien van commentaar en onderbuikgevoelens. De initiële fragmentatie wordt versterkt en veranderd. Daar komt bij dat sociale media zijn ontworpen om onze aandacht zo lang mogelijk vast te houden, wat er in de praktijk op neerkomt dat we worden gestimuleerd om zo veel mogelijk fragmenten – losse posts – tot ons te nemen.

De wereld zoals we die vandaag de dag waarnemen, komt dus vooral binnen in fragmenten. Maar mensen zijn uiteindelijk op zoek naar gehelen: naar een verhaal of beeld dat ons helpt om betekenisvolle samenhangen te zien. Of, om het anders te zeggen: we zoeken naar een verhaal waarin we thuis kunnen komen, een verhaal dat ons helpt om te begrijpen wat er in onze wereld aan de hand is en welke plek we daarin kunnen innemen. Belangrijke inhoudelijke vragen rondom maatschappelijke transities zijn dan ook: hoe hangen de diverse crises van onze tijd met elkaar samen? Hoe kunnen we het oude verhaal dat ten grondslag ligt aan deze crises leren begrijpen? Wat is een maatschappelijke transitie eigenlijk en wat verandert er precies? Hoe kunnen we leren herkennen welke veranderingen plaatsvinden, en vooral: hoe zijn dingen al ten goede aan het veranderen?

Inhoudelijke vragen kom ik ook tegen in sectoren waar de menselijke maat onder druk staat, met name in de zorgsector, het onderwijs en bij de overheid. Deze inhoudelijke vragen zijn vaak verweven met morele pijn. Professionals in deze sectoren gaan steeds meer gebukt onder moral distress of moral injury: de morele pijn die ze ervaren omdat ze vanuit hun inhoudelijke expertise weten wat ze zouden moeten en willen doen, maar dat niet kúnnen doen.¹⁰

Vaak ontstaat deze pijn tegen de achtergrond van een systeem dat wordt gekenmerkt door een verregaande mate van regelgeving, efficientie en controle. Zorgprofessionals vertellen me bijvoorbeeld dat ze het werk zijn verloren waar het hen ooit om begonnen was. Ze komen met uitspraken als ‘ik loop vast in de kleilaag van het systeem’ of ‘systemen zijn belangrijker geworden dan mensen’. Een logische inhoudelijke vervolgvraag die ze daarom vaak stellen, is: hoe zit dat systeem in elkaar en hoe kan het veranderen? Voor veel zorgprofessionals is het bijvoorbeeld duidelijk dat de invoering van marktwerking in de zorg desastreus is geweest. Maar wat is marktwerking precies? Hoe zitten de onderliggende mechanismen in elkaar? Gaat het alleen om marktwerking of is er meer aan de hand? Wat betekent het als mensen zeggen: we hebben een ander zorgparadigma nodig? Maar hoe ziet het oude paradigma er dan precies uit? Wat is een paradigma eigenlijk en hoe komt een paradigmaverandering tot stand? En vooral: wat kun je doen, als zorgprofessional die helemaal onder aan de ladder staat?

Ook bij bestuurders en toezichthouders kom ik inhoudelijke, morele maar ook emotionele vragen tegen met betrekking tot maatschappelijke transities.¹¹

Ik zie bijvoorbeeld dat ze zich steeds bewuster worden van hun eigen blinde vlekken en hun verwevenheid met oude manieren van denken en doen met betrekking tot governance (het samenspel van gedrag en regels voor goed bestuur en toezicht). Bestuurders en toezichthouders ontdekken bijvoorbeeld dat ze zich soms te zeer bezighouden met feiten en data, en dat ze daardoor te weinig in staat zijn om de zorgen van mensen over bijvoorbeeld hun gezondheid, veiligheid en bestaanszekerheid te adresseren. Met terugwerkende kracht kan dat kan gevoelens van schaamte oproepen over eerdere keuzes en beslissingen. Maar schaamte is een krachtige en ingewikkelde emotie. Hoe ga je daar als bestuurder of toezichthouder op een positieve manier mee om?

Ook wordt er in bestuurskamers geworsteld met het fenomeen compliance: het sociale appèl om je te voegen naar algemeen geldende normen en overtuigingen. Een veelvoorkomende gewoonte in hedendaagse bestuurskamers is bijvoorbeeld de focus op de korte of hooguit middellange termijn. Maar de uitdagingen van onze tijd vragen juist om een focus op de lange termijn. Bestuurders en toezichthouders (en trouwens ook politici) hebben hier veel moeite mee, onder andere door de sociale norm die zegt dat doelstellingen op de korte termijn het belangrijkst zijn. Een inhoudelijke vraag is dan bijvoorbeeld: hoe komen we deze sociale normen op het spoor en hoe kunnen we daarbinnen meer lucht en ruimte creëren?

Daarnaast is er een dagend inzicht dat er in de bestuurskamers weliswaar veel economische, financiële en technische slimheid is, maar ook veel morele domheid.¹² Sommige bestuurders en toezichthouders ontdekken hierbij dat er een nieuwe taal nodig is, met name rondom moraliteit maar ook rondom het vermogen om als mens te worden geraakt. Maar waar vind je een dergelijke taal, hoe maak je je zo’n taal eigen, en vooral: wat zijn de randvoorwaarden die het mogelijk maken om in de bestuurskamers met elkaar een nieuwe taal te leren spreken?

Bij de jongere generaties tref ik vooral emotionele en existentiële vragen aan. Hierbij gaat het om vragen als: hoe vind ik mijn plek in een wereld die zo aan het veranderen is? Hoe kan ik hoop houden te midden van alle chaos en onzekerheid? Zijn we niet te laat, met name rondom klimaatverandering? Kan ik nog wel een huis vinden? Kan ik rondkomen? Is het eigenlijk nog wel verstandig om een gezin te stichten? Hoe ga ik om met mijn angst, somberheid, wanhoop en frustratie, daar waar wij jongeren niet of nauwelijks worden gehoord te midden van alle gevestigde belangen?

Vooral dat laatste is een probleem. 55% van de Nederlandse jongeren vindt bijvoorbeeld dat hun stem onvoldoende wordt vertegenwoordigd in de klimaatdiscussie. Ze zijn bezorgd over het klimaat en hun leefomgeving en voelen zich tegelijkertijd machteloos. Ze vinden dat de overheid en het bedrijfsleven zich onvoldoende inspannen voor het uitvoeren van het klimaatakkoord. Ook denken ze dat economische belangen bij de overheid meestal boven klimaat en leefomgeving gaan.¹³

Jongeren hebben veel van dit soort maatschappelijke zorgen, over het klimaat, maar ook over de andere opgaven in onze samenleving. Het Trimbos-instituut benoemt deze maatschappelijke zorgen als een van de mogelijke oorzaken voor de sterke stijging van het aantal jongvolwassenen en studenten met psychische aandoeningen.¹⁴ In de periode tussen 2019 en 2022 had maar liefst 44% van de studenten een psychische aandoening; dat is twee keer zoveel als in de meetperiode ervoor, tussen 2007-2009.¹⁵ We zouden kunnen denken dat die sterke stijging door de coronapandemie komt, maar volgens het Trimbosinstituut is dat waarschijnlijk niet het geval. COVID-19 heeft wel gezorgd voor een tijdelijke toename van gevoelens van somberheid of angst, maar dit was niet van invloed op de klinische diagnose van psychische aandoeningen.¹⁶

Jongeren zeggen bijvoorbeeld dat ze verlangen naar een samenleving waarin ze zich begrepen voelen, waarin hun zorgen worden erkend en waarin ze de steun vinden die ze nodig hebben om veerkrachtig de toekomst tegemoet te treden.¹⁷ Ze hebben, met andere woorden, grote behoefte aan een positief handelingsperspectief en een gevoel van agency: het vermogen om controle uit te oefenen over het eigen leven en de eigen leefomstandigheden.¹⁸

En zo hebben velen behoefte aan perspectief. Ouders en grootouders vragen zich af hoe zij een bijdrage kunnen leveren aan een hoopvolle toekomst voor hun kinderen en kleinkinderen. Docenten worstelen met de vraag hoe ze hun leerlingen en studenten zo goed mogelijk kunnen voorbereiden op een wereld waarin er zoveel verandert. Activisten kampen niet zelden met gevoelens van burn-out en depressie en vragen zich af: hoe kan ik gevoelens van wanhoop hanteren, hoe kan ik een balans zien te vinden tussen actie en zelfzorg, hoe kan ik me weer opladen?¹⁹ En dan zijn er nog mensen wiens beroep de komende jaren ingrijpend zal veranderen door de noodzakelijke transities. Het meest in het oog springende voorbeeld is dat van boeren, die dringend behoefte hebben aan een hoopvol toekomstperspectief, maar te maken hebben met een overheid die telkens met nieuwe regelgeving komt. Sommige boeren worden daardoor zó wanhopig dat ze zelfmoord plegen.²⁰ Tegelijkertijd zijn er milieuorganisaties als Greenpeace, die met cijfers zwaaien naar boeren en de rest van de samenleving. Hun urgente boodschap is: veruit de meeste stikstofuitstoot is afkomstig uit de veehouderij, dus daar moeten we wat aan doen.²¹

Een overkoepelend verlangen naar perspectief, dat ik bij alle generaties en in alle lagen van de samenleving vind, is het verlangen naar een vruchtbare dialoog. Uiteindelijk gaat het in maatschappelijke transities om een maatschappelijk proces. Dat betekent dat we hoe dan ook met elkaar in gesprek zullen moeten gaan over wat er nodig, wenselijk en haalbaar is. En dat betekent weer dat mensen met hun verschillende perspectieven, waarden, normen, belangen en posities bij elkaar komen.

Dialogen over transities zijn zelden slechts inhoudelijk. Ze zijn ook altijd persoonlijk en gaan ook altijd over het zogenaamde betrekkingsniveau: de relatie tussen mensen, die bijvoorbeeld tot uiting komt in hiërarchische verschillen of leeftijdsverschillen.²² Als iemand zegt: ‘Oké mensen, alle punten zijn de revue gepasseerd, zo gaan we het doen’, gaat dit niet alleen over de inhoud, maar ook over de onderlinge betrekkingen: ik bepaal, niet jullie.²³ Dit is een relevant gegeven, omdat maatschappelijke transities onder andere te maken hebben met transities rondom hiërarchische machtsverhoudingen.

Veel mensen hebben bovendien de ervaring dat we elkaar soms totaal niet kunnen verstaan. Het lijkt alsof we in volslagen verschillende werelden leven en verschillende talen spreken. Dit roept vervolgens weer een inhoudelijke vraag op: hoe kan dit? Wat is er aan de hand? Hoe komt het dat we elkaar zo kunnen kwijtraken, en hoe kunnen we elkaar weer vinden? Niet zelden gaat het hierbij over morele standpunten. Dit zien we bijvoorbeeld terugkomen in discussies rondom ‘vliegschaamte’ en ‘vleestaks’. Dat wat we maatschappelijk jarenlang als ‘goed’ hebben bestempeld, wordt ineens ter discussie gesteld. Hierbij gaat het niet slechts om oppervlakkige gedragingen, maar om de morele afwegingen die we maken. Daarbij ligt al gauw een oordeel op de loer: we vinden dan bijvoorbeeld dat de ander wel of juist niet goed bezig is. We kennen allemaal de gepolariseerde gesprekken die rondom dit soort oordelen ontstaan.

Uiteindelijk zijn dit soort dialogische vragen het meest nijpend. Bij veel transitieprocessen is de urgentie groot en staat er veel op het spel. Wat we daarom meer dan ooit nodig hebben, zijn handvatten om met elkaar het goede gesprek aan te gaan. Mijn uitgangspunt hierbij is dat we vooral meer empathie nodig hebben en meer wederzijds begrip. Er is altijd een reden waarom mensen denken zoals ze denken en spreken zoals ze spreken. En ook de oude systemen, waar we ons zo boos en moedeloos over kunnen voelen, zijn uiteindelijk door en door menselijk. Er is kortom een wereld te winnen als het gaat over dialoog. Niet de problemen zelf zijn de grootste uitdaging, maar de opgave om elkaar te vinden en samen verder te komen.

Mijn doel is om jou, beste lezer, met dit boek perspectief te bieden in relatie tot jouw persoonlijke én onze gezamenlijke zoektocht naar een gezondere, duurzamere en rechtvaardigere wereld. Ik heb het ontworpen als een soort landkaart, waarin je diverse wegen en vergezichten kunt verkennen, je kunt leren oriënteren en aanknopingspunten kunt vinden om hoop te houden en verschil te maken in een wereld vol verandering.

Hoe pak ik dat aan? In dit inleidende hoofdstuk ga ik wat dieper in op de keuzes die ik heb gemaakt bij het schrijven van dit boek en hoe ik de thematiek van maatschappelijke transities benader.

Nataliteit: de geboorte van hoop

We kennen ze allemaal: mensen die iets nieuws, moedigs of unieks doen, daarin iets van zichzelf laten zien en ons daarmee eindeloos inspireren.

Er bestaat een woord voor dit soort handelen van de mens: nataliteit. Dit concept vormt de grondstructuur van dit boek.

De term nataliteit is afkomstig van filosofe en politiek denker Hannah Arendt (1906-1975). Nataliteit betekent zoiets als ‘de geboortelijkheid van de mens’. In haar werk De menselijke conditie²⁴ stelt Arendt dat de mens twee keer wordt geboren. Onze eerste geboorte is onze fysieke geboorte, die toont wat we zijn. Hierbij gaat het bijvoorbeeld over onze lichaamsbouw, ons geslacht en onze etniciteit. Onze tweede geboorte toont wie we zijn. Deze tweede geboorte verbindt ze met ons handelen, bijvoorbeeld door het verwoorden van een bepaalde mening, visie of inzicht in de wereld. In dit handelen verschijnen we als unieke mens. We verschijnen niet als de mens die we zouden moeten zijn volgens sociale normen en conventies, maar als de mens die heeft nagedacht, verantwoordelijkheid voelt en – door te handelen – zichzelf onthult. En daarmee kunnen we iets nieuws in gang zetten, in het openbare domein van politiek, cultuur en samenleving. Elke keer opnieuw.

Dit thema van ‘iets nieuws beginnen’ is voor Arendt een kernthema. Joke Hermsen, een Nederlandse filosofe die regelmatig over Arendt schrijft, zegt hierover:

Het nieuwe begin was voor Arendt zo’n belangrijk filosofisch thema, omdat beginnen niet alleen de kringloop van gebeurtenissen weet te doorbreken, maar ook omdat de mens in haar visie ten diepste een initium is, ‘een begin en een nieuwkomer’ die in staat is nieuwe initiatieven te nemen, een andere weg in te slaan of iets nieuws te initiëren.²⁵

In het citaat zien we dat een nieuw begin bij Arendt een existentiële dimensie heeft. De mens maakt niet alleen een nieuw begin, maar is een nieuw begin.²⁶ De mens die handelend de wereld tegemoet treedt, iets nieuws aanvangt en zich daarin als unieke mens laat zien ten overstaan van anderen, is mens. Als we als mens niet op deze manier in beweging komen, dan zijn we eigenlijk maar voor de helft geboren.

Als ik naar mensen kijk die zich inzetten voor een mooiere wereld, is het dit wat ik zie. Ik zie niet alleen hun handelen, voor mij verschijnen ze als mens. Ze laten aan mij iets zien van wat het betekent om mens te zijn. Ze laten me zien wat het betekent om een andere weg in te slaan te midden van de status quo, om moedig te zijn en buiten de lijntjes te kleuren, en om je toe te vertrouwen aan iets nieuws: een nieuwe manier van denken, werken, leven, samenleven. Zij geven mij hoop over wie ik zelf kan zijn, over mijn eigen nieuwe begin, dat in mij besloten ligt. Ook voor Arendt is hoop belangrijk:

De mens als een ‘begin’ typeren betekende voor Arendt niet alleen dat het onverwachte van ieder van ons kan worden verwacht, en zelfs het ‘uiterst onwaarschijnlijke’, maar ook dat hiermee het principe van de hoop pas in de wereld komt […] Als we daar niet meer aan toekomen, omdat we geen rust vinden om eens wat diepgaander over onszelf en de wereld na te denken, of omdat we elke hoop op verandering zijn kwijtgeraakt, verdwijnt niet alleen die mogelijkheid van het maken van een nieuw begin, maar ook ons ‘hoogste vermogen’, namelijk opnieuw geboren te worden. Het kunnen maken van een nieuw begin staat voor Arendt dus in feite gelijk aan in leven zijn.²⁷

Hoop heeft er dus mee te maken dat we het in ons hebben om elke keer opnieuw een nieuw begin te maken, dat het mógelijk is om een nieuw begin te maken en dat verandering van ieder van ons kan komen. En bij die verandering kan het dus gaan om het onverwachte en zelfs het uiterst onwaarschijnlijke. Hoop is geen kwestie van wat zeker is of wat we logisch kunnen beredeneren. Hoop is iets dat geboren wordt juist in de afwezigheid van deze dingen. Het heeft te maken met vertrouwen, toevertrouwen en het openhouden van ruimtes waarin het onverwachte, onwaarschijnlijke en wellicht onmogelijke zich kan manifesteren.

In het citaat kunnen we ook lezen dat hoop ons niet zomaar in de schoot valt. We moeten er iets voor doen: we moeten diepgaander over onszelf en de wereld nadenken. Arendt noemt dit ook wel het ontwikkelen van een kritisch bewustzijn. Een kritisch bewustzijn is een voorwaarde om hoopvol te kunnen handelen. Het woord ‘kritisch’ komt van het Oudgriekse woord kritikos, dat zoveel betekent als ‘in staat zijn om te onderscheiden’. Een kritisch bewustzijn heeft dus niet zozeer te maken met een negatieve of afkeurende houding, maar met het vermogen om alle facetten van een kwestie of een probleem te onderzoeken. We onderzoeken bijvoorbeeld onderliggende aannames of waarden die met de kwestie verweven zijn. We verduidelijken doelen, wegen belangen, evalueren bewijs en formuleren mogelijke conclusies.

Het ontwikkelen van een kritisch bewustzijn is dan ook iets heel anders dan het hebben van een mening. Een mening komt snel tot stand, maar een kritisch bewustzijn vraagt om traagheid en zorgvuldige overweging. Iedereen kan een mening hebben, maar bij een kritisch bewustzijn gaat het erom dat we als moreel volwassen persoon verantwoordelijkheid nemen voor onze gedachten. In het citaat kunnen we lezen dat we daarvoor een bepaalde mate van rust nodig hebben. Een kritisch bewustzijn ontwikkelen we niet wanneer we in beslag worden genomen door de waan van de dag. We moeten ons daar dus op de een of andere manier van losmaken, iets dat vooral ingewikkeld is wanneer de urgentie of de belangen groot zijn, of wanneer de emoties hoog oplopen.

Nataliteit gaat dus om twee dingen: enerzijds het ontwikkelen van een kritisch bewustzijn, en anderzijds het van daaruit in beweging komen en handelen.

Dit laatste krijgt bij Arendt vaak de vorm van je uitspreken in de publieke ruimte. Voor haar heeft dit alles te maken met politiek. Een bekende uitspraak van Arendt is dat politieke kwesties veel te belangrijk zijn om aan politici over te laten. Ze pleit voor een actief burgerschap waarin kritisch denken en een open dialoog centraal staan. Dit is geen kwestie van geleerdheid of van ingewikkelde filosofische discussies, maar van doodgewone menselijkheid. Het gaat erom dat we met elkaar delen wat ons raakt, ontroert en verontwaardigt, waarnaar we verlangen, waarvan we dromen, wat ons uit onze slaap houdt. Dit is een basis voor wat Arendt ‘zuiver menselijke saamhorigheid’ noemt. In de tussenruimte – de ruimte waar mensen elkaar echt ontmoeten – tonen we onszelf aan de ander. We verschijnen. In die tussenruimte wordt het samenleven gemaakt en gevormd. We worden mens onder de mensen en ontdekken wat we sámen te doen hebben in de wereld. Het grootste gevaar voor een samenleving is dat we onverschillig worden en dat de tussenruimte koud en kil wordt. Dan kunnen we niet meer goed samenleven.

We kunnen Arendts pleidooi goed begrijpen wanneer we ons realiseren dat ze, als jonge Joodse vrouw, geboren in Duitsland, de opkomst van het nazisme van dichtbij heeft meegemaakt. Ze heeft gezien wat propaganda kan doen in een samenleving, hoe feiten zodanig kunnen worden gemanipuleerd dat het onderscheid tussen waarheid en leugen, tussen feit en fictie verdwijnt. Arendts inzichten zijn vandaag de dag helaas wederom relevant, bijvoorbeeld rondom fenomenen als ‘greenwashing’, ‘framing’ en ‘nepnieuws’. Het is essentieel dat we voor onszelf leren denken, en geen enkele ideologie, publieke opinie of overtuiging kan daarvoor een vervanging zijn.

Maar ook een open dialoog is dus volgens Arendt een groot goed. Een kenmerk van een open dialoog is pluriformiteit. Of, om het anders te zeggen: we delen met elkaar dat we verschillend zijn, anders zijn. We zijn allemaal uniek. Daaruit volgt ook dat we allemaal iets unieks bij te dragen hebben en dat we daarom allemaal nodig zijn. Vandaag de dag zijn er steeds meer mensen die dit gevoel in zichzelf herkennen: ik ben nodig, als jongere, oudere, grootouder, professional, vrijwilliger. Ik ben nodig in mijn zachtheid of in mijn activisme, ik ben nodig met mijn praktische handen of juist met mijn intellectuele kracht, ik ben nodig in mijn vermogen om verbanden te zien of juist om verbanden tussen mensen te smeden, ik ben nodig als woordvoerder of juist meer als steun op de achtergrond, ik ben nodig als visionair of pionier, of ik ben nodig om meer aan de zijlijn te staan en te schrijven, verbeelden of zingen over wat ik zie.

Dit is een prachtige en hoopvolle ontwikkeling. Mensen hebben namelijk de neiging om hun eigen veranderkracht te onderschatten, wat bijvoorbeeld tot uiting komt in uitspraken als ‘mijn handelingen zijn toch slechts een druppel op een gloeiende plaat’. Vaak denken we dat vooral politici, beleidsmakers en CEO’s in een positie zijn om werkelijk verschil te maken. Maar steeds meer mensen beseffen dat dit een illusie is. Systemen – dus ook oude systemen die aan verandering toe zijn – bestaan bij de gratie van mensen. Wanneer mensen beginnen te veranderen, zullen uiteindelijk ook die systemen veranderen. Het gaat misschien traag, langzamer dan we zouden willen. Zeker bij vraagstukken waar we een grote urgentie voelen, zoals bij klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit, is dat lastig. Het vraagt van ons dat we elke keer opnieuw in onszelf de hoop moeten opdelven. Hoop is geen gegeven, het is een werkwoord. Tegelijkertijd ligt die hoop, zoals we bij Arendt hebben gezien, in onszelf besloten. Elk mens kan op elk moment een nieuw begin maken. Wijzelf, maar dus ook de mensen om ons heen. Er is altijd en overal reden tot hoop.

Het is deze hoopvolle boodschap die centraal staat in het boek. De twee aspecten van nataliteit – het ontwikkelen van een kritisch bewustzijn en van daaruit hoopvol handelen – vormen de grondstructuur van dit boek. Aan het einde van dit hoofdstuk ga ik hier nog wat dieper op in.

Een multidisciplinaire benadering

Zoals elk boek is ook dit boek verweven met mijzelf als mens, schrijver, denker. Het is niet zo dat ik vanaf een afstandje kijk naar de thematiek van maatschappelijke transities en van daaruit een neutraal verhaal creëer. Dat betekent dat dit boek een bepaalde kleur en toon heeft, een bepaalde manier van zoeken, kijken en denken.

Bij het schrijven van dit boek ben ik me daarvan zeer bewust geweest. Ik heb mijn persoonlijke eigenheid in dit boek begrepen in het licht van Hannah Arendts nataliteit: ook ik ben een uniek mens die op een unieke manier verschil kan maken in de wereld, en ook ik zoek naar manieren waarop ik op een zo goed mogelijke manier een bijdrage kan leveren. Ik denk dat het goed is dat ik daarover iets vertel, deels om mijzelf te laten zien als mens, maar ook om duidelijk te maken waarin dit boek verschilt van andere publicaties op het gebied van maatschappelijke transities.

Een van de dingen die mij het meest kenmerkt, met betrekking tot maatschappelijke transities, is een multidisciplinaire benadering.

Ik heb in mijn leven veel kansen gehad om te leren en me te ontwikkelen, iets waar ik heel dankbaar voor ben. Ik heb een achtergrond in cognitieve psychologie, informatiekunde en theologie. Dat wil zeggen dat ik een achtergrond heb in de sociale wetenschappen, economische wetenschappen en geesteswetenschappen. Met de jaren heb ik mijn belangstelling telkens uitgebreid naar andere wetenschapsgebieden, zoals antropologie, sociologie, filosofie, politicologie, bedrijfskunde, recht, complexiteitsleer, ecologie en spiritualiteitsstudies. Ik heb 15 jaar in het hoger onderwijs gewerkt als onderzoeker, docent, beleidsmedewerker, onderwijsontwikkelaar, adviseur en projectleider. Daarnaast heb ik veel ervaring met het werken met kwetsbare doelgroepen, bijvoorbeeld in de zorg en uitvaartsector, maar ook als mindfulnesstrainer. Door deze gevarieerde achtergrond heb ik geleerd om op een multidisciplinaire manier naar vraagstukken te kijken.

Als ik kijk naar het thema van maatschappelijke transities, is het eerste wat ik zie een veelheid aan perspectieven. Een ecoloog ziet iets heel anders dan een theoloog of een socioloog. Al die verschillende perspectieven hebben een intrinsieke waarde en zijn verrijkend ten opzichte van elkaar. Een van mijn drijfveren is om die verschillende perspectieven zo veel mogelijk met elkaar in gesprek te brengen. We zijn allemaal zo gewend om vanuit een bepaald specialisme te denken. Ons Nederlandse onderwijssysteem is er nauwelijks op ingericht om over grenzen van vakgebieden en disciplines heen te kijken. En als dat al gebeurt, is die interdisciplinariteit tamelijk oppervlakkig. Juist in de diepte, op het niveau van bijvoorbeeld mensbeelden en wereldbeelden, ligt een schat aan inzichten. Een van mijn doelen in dit boek is om iets van deze rijkdom zichtbaar te maken. Juist daar vinden we de ruimte om nieuwe verbindingen te ontdekken en nieuwe perspectieven te openen richting de toekomst.

Als we ten aanzien van maatschappelijke transities een kritisch bewustzijn willen ontwikkelen – als belangrijk aspect van nataliteit en daarmee van hoop – moeten we multidisciplinair leren kijken en op een multidisciplinaire manier het gesprek met elkaar leren aangaan. Dit gaat niet in de eerste plaats over complexiteit, maar over spelen, ontdekken, je laten verrassen: ‘Aha, zó kan ik er ook naar kijken. Dit verklaart wat ik zie, voel, ervaar of tegenkom. Dit geef me de ruimte om op een andere manier naar mogelijkheden en oplossingen te zoeken.’ Een transitievraagstuk is dan niet meer in de eerste plaats iets waar we een oplossing voor moeten zien te vinden, maar iets wat ons uitdaagt om met nieuwe ogen te leren kijken. En daarmee wordt een transitievraagstuk een ontdekkingsreis. In de woorden van Marcel Proust:

De ware ontdekkingsreis is geen speurtocht naar nieuwe landschappen, maar het waarnemen met nieuwe ogen.

Echter, multidisciplinariteit gaat vooral over de inhoud. In dit boek heb ik ook heel specifiek gezocht naar vormen: naar manieren om de complexe thematiek rondom maatschappelijke transities zodanig te presenteren dat het behapbaar is voor de menselijke psyche. Hierbij heb ik me vooral laten inspireren door het vakgebied van de cognitieve psychologie.

Cognitieve psychologie gaat over menselijke cognitie, dat wil zeggen: de psychische processen rondom bijvoorbeeld waarneming, geheugen, begrip, kennis, probleemoplossing, en informatieverwerking. De hele dag door verrichten we allerlei eenvoudige maar ook complexere taken, vaak zonder er al te veel bij stil te staan: koken, autorijden, een schaakspel spelen. Cognitief psychologen willen weten hoe mensen dit doen en wat zij nodig hebben om dit te kunnen doen. Een praktisch toepassingsgebied van cognitieve psychologie is bijvoorbeeld het onderwijs. Als we weten hoe een arts een complexe anamnese maakt, kunnen we dit vervolgens leren aan jonge artsen-in-opleiding.

Als ik vanuit een cognitief-psychologisch perspectief kijk naar het thema van maatschappelijke transities, komt bij mij de gedachte op: we hebben cognitieve instrumenten nodig die onze denkprocessen rondom maatschappelijke transities ondersteunen. De thematiek is zó complex dat we moeten zoeken naar manieren waarop we deze complexiteit hanteerbaar kunnen maken. Meer in het bijzonder gaat het mij om instrumenten die ons helpen om een mentale representatie te vormen van maatschappelijke transities. Hierbij kunnen we denken aan vragen als: wat zijn maatschappelijke transities eigenlijk, wat verandert er en op welk niveau, waarom is het nodig dat er iets verandert, waarom is het belangrijk dat we niet alleen naar oppervlakkige verschijnselen kijken maar ook een systeemperspectief ontwikkelen, hoe kunnen we meer inzicht krijgen in de soms zeer moeizame dialoog over transities, wie zijn de mensen die zich voor deze transities inzetten en wat doen zij precies?

In dit boek werk ik met een variëteit aan cognitieve instrumenten, zoals concepten, beelden, pictogrammen, metaforen, voorbeelden maar ook zogenaamde evocatieve teksten: teksten die ‘iets voor de geest roepen’ en ons helpen om bepaalde dingen van binnenuit te begrijpen. Niet alle inzichten die we nodig hebben voor het ontwikkelen van een kritisch bewustzijn zijn rationeel van aard. Sommige zijn bijvoorbeeld meer gevoelsmatig, moreel of zelfs spiritueel. Het is nodig om daar passende vormen bij te zoeken. De belangrijkste cognitieve instrumenten in dit boek zijn de zogenaamde kijkvensters: visuele hulpmiddelen die ons leren kijken naar de meest essentiële aspecten van maatschappelijke transities.

Mijn doel is uiteindelijk om mensen, in allerlei rollen en posities, toe te rusten op het gebied van maatschappelijke transities. Dit noem ik transitiepsychologie. Het gaat me erom kennis en expertise rondom maatschappelijke transities op een multidisciplinaire manier in kaart te brengen, toegankelijk te maken en over te dragen. Maar het gaat me ook om vormingsprocessen, waarin mensen kunnen ontdekken wie ze zijn en hoe ze in deze tijd vol verandering van betekenis kunnen zijn. Mijn uitgangspunt hierbij is dat elk mens uniek is (nataliteit).

Als transitiepsychologe werk ik op het snijvlak van cognitieve psychologie (kennis, expertise) en geesteswetenschappen (vorming). Hiermee leg ik een ander accent dan bijvoorbeeld gedragspsychologen. Gedragspsychologen houden zich bezig met vragen als: met welke onderbouwde interventies kunnen we ervoor zorgen dat mensen klimaatbewust gedrag gaan ontwikkelen? Mij gaat het echter niet om interventies en gedragsverandering, maar om het ondersteunen van denk- en zoekprocessen. Ik wil mensen toerusten om als uniek individu hun weg te vinden en hen handvatten geven om samen, met anderen, verder te komen. Met andere woorden: ik begin op de plek waar mensen nu met hun transitievraagstukken staan, niet bij de gewenste uitkomst. Ik werk bottom-up, interventies en gedragsverandering daarentegen staan in het teken van top-downprocessen. Beide benaderingen zijn nodig, maar dit is dus de mijne.

Waarom is een bottom-upbenadering waardevol? Kenmerkend voor veel hedendaagse transitievraagstukken is dat er geen koninklijke weg is, geen trucje dat we zomaar even kunnen toepassen. Dat zien we bijvoorbeeld bij duurzaamheidsvraagstukken. We kunnen bijvoorbeeld wel zeggen dat we allemaal duurzamer moeten gaan leven en werken, maar hoe ga je daarover het gesprek aan met een bedrijf dat volop aan greenwashing doet of met iemand die klimaatverandering ontkent? Hoe ga je om met een collega die met de mond belijdt dat duurzaamheid heel belangrijk is, maar mensenrechtenschendingen in de keten geen probleem vindt? Hoe houd je hoop wanneer het lijkt alsof de meeste mensen om je heen totaal niet met duurzaamheid bezig zijn? Hoe verwoord je je mening als er op een verjaardagsfeestje een discussie losbarst over de bio-industrie? Welke keuzes maak je als je een auto nodig hebt voor je kinderen, werk of mantelzorg, maar geen middelen hebt om een elektrische auto te kunnen betalen?

Bij al dit soort vragen hebben we niet zo veel aan een top-downbenadering. Het is een zoekproces dat begint in het modderige hier en nu, waarbij je telkens je eigen afwegingen moet maken, met wie je bent en waar je staat. Met dit boek wil ik mensen beter toerusten voor dat persoonlijke zoekproces.

Een laatste manier waarop mijn eigenheid in dit boek tot uitdrukking komt, is mijn neiging om te zoeken naar mildheid.

Een van de grootste uitdagingen rondom maatschappelijke transities is dat er sprake is van toenemende polarisatie. Naarmate we verder komen in de diverse transitieprocessen worden standpunten en tegenstellingen scherper. Er zijn mensen die zeggen dat dit nodig is en dat het een functie heeft in het licht van de noodzakelijke veranderingen. Maar ik zie vooral dat veel mensen, waaronder ikzelf, moeite hebben met deze polarisatie. Ik zie bijvoorbeeld dat mensen afhaken en niet langer het nieuws volgen of actief zijn op sociale media. Mensen zijn het meningencircus, de negativiteit, het haatzaaien en het welles-nietes zat. Ze schermen zichzelf af van de gepolariseerde maatschappelijke dialoog en proberen zo goed en zo kwaad als het gaat in hun persoonlijke levenssfeer het goede te doen. Maar dit gaat ten koste van een gevoel van verbondenheid met het grotere geheel. Hannah Arendt zou wellicht zeggen: het gaat ten koste van menselijke saamhorigheid en uiteindelijk van onze samenleving. Polarisatie maakt mensen cynisch en depressief. We hebben daarom de opdracht om te zoeken naar manieren waarop we met elkaar in verbinding kunnen blijven, zo veel als mogelijk.

Wat ik zie is dat veel mensen snakken naar nieuwe vormen van verbondenheid, naar eenvoudige aardigheid en oprechte betrokkenheid. Dat begint met het vermogen om je in de ander te verplaatsen, maar ook met een meer analytisch inzicht in bijvoorbeeld de aard van de door sommigen zo verfoeide oude systemen. Uiteindelijk is elk systeem door en door menselijk. Er zijn redenen waarom systemen en praktijken, die vandaag de dag niet langer vruchtbaar zijn, zijn zoals ze zijn. Er zijn redenen waarom de voorstanders van die oude systemen en praktijken denken zoals ze denken en praten zoals ze praten. Het is belangrijk dat we dat gaan zien, omdat ons dat helpt om uit een wij-zij spagaat te komen. Het verhaal over wat er moet veranderen en wat er al aan het veranderen is, is een verhaal met een wij-structuur. Het is een verhaal van en over mensen, over onze mogelijkheden en beperkingen, maar ook over onze plek in de wereld, te midden van al het andere dat leeft. Die menselijkheid stemt ons zacht en mild. En dat hebben we misschien van alle dingen wel het hardst nodig.

Ontschuldigen: het hele verhaal vertellen

Hoe vertellen we een verhaal met een wij-structuur?

Een van de vaardigheden die we hierbij nodig hebben, is om te leren ontschuldigen. Naast nataliteit is dit een tweede kernconcept in dit boek.

Maatschappelijke transities gaan hand in hand met crisissituaties. Eerder in dit hoofdstuk vertelde ik al dat we te maken hebben met onder meer een klimaatcrisis, biodiversiteitscrisis, stikstofcrisis, watercrisis, woningcrisis, zorgcrisis, armoedecrisis, energiecrisis en grondstoffencrisis.

Als er sprake is van een crisis, staat de zaak onder druk. Er is een noodsituatie. In zo’n situatie kunnen we al snel de neiging hebben om te zoeken naar zondebokken en schuldenaren, zoals ‘neoliberale politici’, ‘big oil’ of ‘big agro’. Maar als dit ons perspectief is, hoe ziet ons handelen er dan uit? Hoe praten we bijvoorbeeld over of met de mensen die we innerlijk al als ‘schuldig’ hebben aangemerkt? Hoe ziet de tussenruimte eruit, de ruimte waarin we elkaar ontmoeten? Deze tussenruimte staat dan al gauw in het teken van spanning en conflict. Organisatieadviseur Marijke Spanjersberg zegt hierover:

In die situaties is de ruimte ingedikt tot voors en tegens, goed en slecht. De tussenruimte is dan niet meer dan een strakgespannen touw met aan twee kanten een groepje fanatieke trekkers. Winnen of verliezen zijn de enige opties. Maar je wilt geen touw, eerder een groot vangnet, met zoveel handvaten als er mensen zijn, zodat iedereen kan bijdragen om de ruimte open en veerkrachtig te houden.²⁸

Waarom is het belangrijk om de tussenruimte open en veerkrachtig te houden, als het gaat om de grote crises van onze tijd? Dat is belangrijk omdat wij allemaal deel uitmaken van het systeem dat aan die crises ten grondslag ligt. Het systeem bevindt zich niet elders, buiten onszelf, in bijvoorbeeld de politiek of in het bedrijfsleven. Het systeem is een maatschappelijk verhaal dat we met elkaar hebben gecreëerd en samen in stand houden. Ook als we jonger zijn, zijn we in dat oude verhaal geboren en daarin gevormd via socialisatieprocessen.

Het verhaal over de systeemcrisis van onze tijd is daarom een verhaal dat we moeten vertellen vanuit een ‘wij’-positie. Dat betekent onder andere dat we, waar we de neiging hebben om bijvoorbeeld ‘neoliberale politici’ te beschuldigen, moeten leren om te ontschuldigen. Dit woord is geïntroduceerd door Iván Böszörményi-Nagy, een Hongaars-Amerikaanse psychiater en psychotherapeut. Ontschuldigen refereert aan een proces waarin de last van de schuld bij iemand die wij tot dan toe de schuld hebben gegeven, van de schouders wordt genomen.²⁹ Het is iets anders dan vergeven. Het betekent ook niet dat je de ander van zijn of haar verantwoordelijkheid ontslaat. Het gaat er veeleer om dat je erkent dat je elkaars gelijken bent, dat iedereen deel is van het verhaal en kan bijdragen aan het verlichten van de last.³⁰ Spanjersberg omschrijft het proces van ontschuldigen als volgt:

Ontschuldigen is de dingen anders gaan duiden, niet meer in termen van enkelvoudige oorzaak en schuld, maar in termen van het hele verhaal: de context, de last van het verleden, de zorgen over de toekomst, de misverstanden, de druk die is ontstaan, de acties die anders zijn uitgepakt dan bedoeld, de spelregels die niet blijken te werken, de relationele dynamiek die is ontstaan, de omstanders die het niet doorhadden, etc. etc. Ontschuldigen gaat dus over het zichtbaar maken van gelaagdheid en complexiteit. Over alles wat tussen zwart en wit in zit. Zodat het onmogelijk wordt om te zeggen: daar zit het! Of: die is het! Oorzaak, schuld en onschuld te doen er eenvoudigweg niet toe. Het zijn geen bruikbare concepten en ze vroegen niks nieuws toe aan het verhaal dat er al is. Ontschuldigen is dus niet hetzelfde als troost bieden of compassie hebben. Het is eerder een cognitieve exercitie.³¹

Als we het hele verhaal proberen te vertellen over de systeemcrisis, is dat dus een relationeel verhaal, een verhaal met een wij-structuur. Een verhaal met vele nuances, kleurschakeringen, grijstinten. Een verhaal met een open structuur, zonder definitief eindpunt. Een verhaal dat dus ook van ons vraagt dat we het moeten leren uithouden met open plekken, vraagtekens, gebieden waar we gewoon nog geen zicht op hebben. Een verhaal dat ons uitnodigt om de diverse rollen te onderzoeken, inclusief die van onszelf, zonder die rollen te vereenzelvigen met ‘schuldenaar’ of ‘slachtoffer’. Een verhaal dat ons uitnodigt om oorzaken te onderzoeken, zonder die oorzaken absoluut te maken en te laten uitgroeien tot een middelpunt van onze strijd.

Leren ontschuldigen is een belangrijk aspect van het ontwikkelen van een kritisch bewustzijn. Het een voorwaarde om samen verder te komen, omdat het ons helpt om de inhoudelijke thematiek rijk en diep genoeg in beeld te krijgen en om echte oplossingen te vinden.

In dit boek werk ik het thema van ontschuldigen op twee manieren uit. De eerste manier is om iets te laten zien van de structuur van dit gelaagde, genuanceerde en onvolledige hele verhaal. We zouden ons kunnen voorstellen dat het verhaal over de huidige systeemcrisis als een dik touw is dat bestaat uit talloze kleinere, in elkaar gedraaide vezels. Elke vezel is een verhaalfragment, een klein stukje dat ons helpt om te begrijpen waarom we in de huidige crisissituatie zitten. In dit boek laat ik een paar van die verhaalfragmenten zien. Het is uitdrukkelijk niet mijn bedoeling om volledig te zijn, het is mijn bedoeling om te laten zien hoe gelaagd, genuanceerd en onvolledig het hele verhaal is.

De tweede manier waarop ik het thema van ontschuldigen uitwerk, is de belangrijkste. Zoals gezegd is ontschuldigen een vaardigheid, iets dat we moeten leren doen. Wat ik daarom probeer te doen in dit boek, is vooral om te onderzoeken hoe we de gelaagdheid, genuanceerdheid en onvolledigheid van het hele verhaal in beeld kunnen krijgen en aanvullende verhaalfragmenten op het spoor kunnen komen. Het gaat mij erom onze blik te trainen en daarmee ons kritische bewustzijn aan te scherpen.

Systeemintelligentie

Een derde en laatste concept dat in dit boek centraal staat, is systeemintelligentie. Wat bedoel ik daarmee?

Ik ben de term systeemintelligentie gaan gebruiken in reactie op het thema van pijn en leed. Maatschappelijke transities gaan gepaard met transitiepijn. Hoe en waarom ontstaat deze pijn?

Een van de manieren om naar transities te kijken, is dat het gaat om een veranderproces dat zich afspeelt tussen Ist (hoe de dingen nu zijn) en Soll (hoe de dingen zouden moeten zijn; zie ook de paragraaf over morele helderheid in hoofdstuk 3). In het ideale geval zijn we het er met elkaar over eens hoe Ist en Soll eruitzien. We weten met elkaar waar het misgaat en wat we eraan moeten doen. Transitiepijn heeft dan te maken met twee dingen. De eerste vorm van pijn is een gevolg van ons groeiende probleembewustzijn. Hoe meer we ons bewust worden van bijvoorbeeld klimaatverandering, hoe meer we de ernst van de situatie beseffen, hoe meer pijn we kunnen voelen over de teloorgang van de natuur, en hoe groter onze zorgen zijn over onze toekomst en het voortbestaan van de mensheid. De tweede vorm van pijn gaat gepaard met de overgang van de oude naar de nieuwe situatie. Als we een probleem als klimaatverandering willen tegengaan, moeten we zorgen voor bijvoorbeeld minder CO₂-uitstoot. In het ideale geval zijn we het hierover met elkaar hierover eens, maar dan nog levert dit ongemak op, om de eenvoudige reden dat mensen er niet van houden om hun gewoontes te veranderen.

Echter, op het moment dat we het niet met elkaar eens zijn over Ist en Soll, komen er andere vormen van transitiepijn bij. In deze situatie hebben mensen verschillende ideeën over de vraag of er überhaupt een probleem is, en zo ja, hoe dat probleem eruitziet. Maar ook kunnen we heel verschillende ideeën hebben over hoe de dingen zouden moeten zijn en hoe we problemen zouden moeten oplossen. Dit is de situatie waarin we vandaag de dag zitten. Hier hoort een andere vorm van transitiepijn bij. Het begint met de pijn en de verwarring omdat we elkaar niet goed verstaan en niet op dezelfde lijn zitten. Dit is een dialogische, sociale pijn. Maar het is vooral een morele pijn, omdat we verschillen in onze opvattingen over wat het goede en juiste is om te doen.

Morele pijn heeft verschillende vormen en gradaties. Als mensen bijvoorbeeld besluiten om minder vlees te eten ten behoeve van dierenwelzijn en natuurbehoud, kan het zeer doen als de buren nog eens een extra lapje vlees op de barbecue gooien. Zij hanteren een andere invulling van Ist en Soll en maken andere keuzes. Morele pijn wordt echter vooral scherp voelbaar op het moment dat er beleidskeuzes worden gemaakt. Beleid is altijd gekoppeld aan het (hopelijk goed geïnformeerde) Ist en Soll van beleidsmakers, maar dit kan verschillen van het Ist en Soll van mensen die de gevolgen voelen van deze beleidskeuzes. Beleidsmakers kunnen dan worden ervaren als immoreel (iemand die ingaat tegen zijn/haar morele besef) of amoreel (iemand die geen moreel besef heeft). Tot slot kan morele pijn ook gaan over onszelf. Soms komen we erachter dat we, ongewild, in het verleden hebben bijgedragen aan het in stand houden of zelfs verergeren van het probleem. Ons oude ik had een andere opvatting van Ist en Soll dan ons huidige ik. Dat kan gevoelens van schaamte en schuld met zich meebrengen.

Iedereen die zich bezighoudt met maatschappelijke transities zal een manier moeten zien te vinden om zich te verhouden tot deze uiteenlopende vormen van transitiepijn. Hoe doen we dat?

Hier komt het concept van systeemintelligentie in beeld. We willen geen speelbal zijn van onze emoties en van de chaos in een veranderende wereld. We willen tot een weloverwogen keuze komen: wat is er aan de hand, wat doet dit met mij, op welke manier wil ik handelen? Om deze keuze te kunnen maken, hebben we een keuzeruimte nodig, een ruimte waarin we emoties, informatie en gebeurtenissen kunnen onderzoeken, afwegen en verbinden met onze eigen wijsheid.

We kunnen onze keuzeruimte op twee manieren vergroten, namelijk door het ontwikkelen van emotionele intelligentie en systeemintelligentie. In kijkvenster 1 heb ik deze weergegeven als de twee randen van een donut. Oplettende lezers zullen wellicht zien dat deze figuur overeenkomsten vertoont met het model van de donut-economie van Kate Raworth (zie ook hoofdstuk 2). Daardoor heb me inderdaad laten inspireren. Net zoals de mensheid de opgave heeft om te leren leven tussen gezonde grenzen (sociaal en planetair), zo hebben we als individu de opgave om gezonde grenzen te ontwikkelen in het omgaan met transitiepijn.

Kijkvenster 1: Je keuzeruimte vergroten bij maatschappelijke transities en transitiepijn

Emotionele intelligentie

Emotionele intelligentie is de vaardigheid om wijs te leren omgaan met de diverse emoties die in onszelf worden opgeroepen als logische reactie op pijnlijke informatie en gebeurtenissen in de wereld om ons heen.

Het begint ermee dat we de vaardigheid ontwikkelen om pijn tot ons te nemen en niet weg te duwen. Kees Klomp, een activistisch onderzoeker en een van de mensen die ik voor dit boek heb geïnterviewd, noemde dit eens: swallowing the porcupine.³² Als we bijvoorbeeld beginnen te beseffen dat er iets mis is met het klimaat, ons engageren en ons gaan verdiepen in de thematiek, ontwikkelen we inzichten met stekels als van een stekelvarken. Het doet pijn om bijvoorbeeld de nieuwste cijfers te horen over het verlies aan biodiversiteit of het naderbij komen van gevaarlijke klimatologische tipping points.³³ Tegelijkertijd is het belangrijk dat we deze informatie tot ons nemen, omdat we dit nodig hebben om te bepalen wat we kunnen doen.

Een ander aspect van emotionele intelligentie is het ontwikkelen van een vertrouwdheid met de innerlijke dynamiek van verschillende emoties. Hoe komt een emotie op, zwelt het aan of juist af, en hoe stopt het weer? Wat is de boodschap van een emotie? Ook gaat het over het vermogen om niet automatisch te reageren op een emotie maar in plaats daarvan een bewuste respons te geven. Dit laatste komt aan bod in bijvoorbeeld het eerdergenoemde boek Actieve hoop, maar ook in mindfulnesstrainingen (MBSR- en MBCT-trainingen). Zowel actieve hoop als mindfulness hebben boeddhistische wortels. Het centrale idee is dat we, door het aandachtig en compassievol onderzoeken van onze pijn, onze keuzeruimte kunnen vergroten en vervolgens een weloverwogen actie kunnen ondernemen

Systeemintelligentie

Systeemintelligentie is het vermogen om analytisch te leren kijken naar de oude systemen die ten grondslag liggen aan de grote maatschappelijke transities van onze tijd.

Mijn uitgangspunt is dat transitiepijn vaak een volstrekt gezonde en logische reactie is op een ongezonde situatie. Dit is vooral het geval bij transitiepijn die het gevolg is van bewustwordingsprocessen, zoals klimaatstress (de mentale en emotionele spanning die mensen ervaren als gevolg van zorgen over klimaatverandering) en systeemstress (de stress die ontstaat als reactie op een ongezond systeem, bijvoorbeeld in de vorm van prestatiedruk of een burn-out).

Waar het mij om gaat is mensen te helpen om de systemen in onze samenleving, die zorgen voor allerlei vormen van grensoverschrijdingen en dus voor pijn, te doorgronden. In dit boek kies ik heel bewust voor deze analytische benadering en verleg ik de focus van individuele pijn naar de systemische oorzaken daarvan. Ik doe dit omdat ik vaak bij mensen zie dat ze zich schuldig voelen. Ze denken dan bijvoorbeeld: mijn morele stress, klimaatstress, depressie of burn-out ligt aan mij, want ik ben niet stressbestendig of veerkrachtig genoeg. De volgende stap die mensen zetten is dat ze eindeloos aan zichzelf gaan sleutelen in de zoveelste coaching, training of behandeling. Ik ben daar heel kritisch op, omdat ik denk dat er in veel gevallen helemaal niks mis is met hen, maar met het systeem om hen heen. Het ligt iets genuanceerder dan dit, omdat het systeem ook in onszelf zit. Later in het boek zal ik uitgebreid op dit thema ingaan. Maar in eerste instantie is het belangrijk om de focus te verplaatsen van individuele schaamte en een individueel tekort naar een systeemperspectief. Niet de mens moet veranderen, maar het systeem.

Systeemintelligentie is daarom heel belangrijk. Het helpt ons om onze transitiepijn (en die van anderen) op een accuratere manier te duiden en onze keuzeruimte te vergroten. In dit boek doe ik daarom veel moeite om te onderzoeken hoe dit systeem in elkaar zit, hoe we daarnaar kunnen leren kijken en waar aangrijpingspunten zitten om het systeem te veranderen. Systeemintelligentie heeft meerdere facetten:

»  Het is een activistisch concept, omdat het gevoed wordt door de weigering om de status quo van oude systemen voort te zetten. Ik zet systeemintelligentie bijvoorbeeld bewust in om een ander ‘vertoog’ te ontwikkelen. Zo spreek ik niet over werkstress maar systeemstress, en niet over klimaatdepressie maar solastalgia: heimwee hebben terwijl je thuis bent, maar je thuisomgeving (de aarde) drastisch verandert.³⁴ In beide voorbeelden gaat het mij om iets dat met ont-psychologiseren te maken heeft: ik wil gezonde menselijke reacties en emoties uit de sfeer van een individueel tekort of probleem halen.

»  Het is een emanciperend concept, omdat we allemaal zijn gevormd – gesocialiseerd – in de logica van oude systemen, die ons op een bepaalde manier onvrij maken. Een belangrijke opdracht is daarom om onszelf zo veel mogelijk te bevrijden van de invloed die oude systemen op ons uitoefenen. Dit heeft raakvlakken met het in een onderwijscontext gebruikte concept van subjectificatie of persoonsvorming.

»  Systeemintelligentie heeft daarnaast te maken met zelfcompassie. Op het moment dat we ons realiseren dat onze pijn een logische en gezonde reactie is op een ongezonde situatie, maken we een begin met zelfcompassie. We hoeven niet meer aan onszelf te werken in de zoveelste training of cursus. In plaats daarvan kunnen we onszelf en onze gevoelens serieus nemen. We worden weer aan onszelf teruggegeven, we worden weer ‘heel’.

»  Tegelijkertijd helpt systeemintelligentie ook om compassie voor een ander te ontwikkelen, vooral voor mensen die een voorstander zijn van oude systemen. Want hoe meer inzicht we krijgen in de manier waarop de oude systemen in onze samenleving in elkaar zitten, hoe beter we in staat zijn om de menselijkheid van die systemen te begrijpen. In de kern gaat systeemverandering over het beseffen en aanvaarden van ‘het menselijk tekort’. Dit zachte, compassievolle element beschouw ik als de eigenlijke kern van systeemverandering. Dit aspect van systeemintelligentie ontwikkelen we door te leren ontschuldigen. Systeemintelligentie is de vrucht hiervan.

»  Ook heeft systeemintelligentie een hele praktische component. Zolang we niet goed in staat zijn om te begrijpen waar het precies misgaat en waar de diverse crises van onze tijd vandaan komen, zullen we ook niet goed in staat zijn om wezenlijke veranderingen in gang te zetten. Zonder systeemintelligentie mist ons hoopvolle handelen scherpte en focus. Om die reden beschouw ik systeemintelligentie dan ook als een belangrijk aspect van Arendts kritische bewustzijn.

Hoopvol handelen

In de keuzeruimte kunnen we ontdekken hoe we hoopvol kunnen handelen: hoe we verschil kunnen maken in een wereld vol verandering, als uniek individu, te midden van anderen.

Onze keuzeruimte wordt groter naarmate we meer emotionele intelligentie en systeemintelligentie ontwikkelen. De randen van de donut zijn dus niet statisch, maar dynamisch: ze kunnen naar binnen en naar buiten bewegen. Als de randen van de donut praktisch samenvallen, hebben we nauwelijks keuzeruimte en kunnen we eigenlijk alleen maar op de automatische piloot reageren op de chaos van maatschappelijke transities en op transitiepijn. Liggen de randen van de donut verder uit elkaar, dan ontstaat er een keuzeruimte waarin we kunnen onderzoeken, kunnen overwegen, onszelf beter kunnen leren kennen als uniek individu, onze wijsheid kunnen aanboren en onze plek kunnen ontdekken te midden van anderen.

Met dit boek wil ik mensen helpen om hun keuzeruimte groter te maken. In de volgende paragraaf leg ik uit hoe ik dat doe.

Opzet van dit boek

De titel van dit boek, Perspectief, verwijst naar het verlangen naar perspectief dat veel mensen vandaag de dag voelen met betrekking tot de grote maatschappelijke crises en opgaven waarvoor we staan. Het woord ‘perspectief’ heeft in dit verband een dubbele betekenis: het verwijst naar zowel inzicht als hoop. In de twee delen van dit boek worden deze twee betekenissen zorgvuldig uitgewerkt.

Deel 1: Inzicht ontwikkelen

In het eerste deel van het boek staat vooral het ontwikkelen van inzicht centraal. Hierbij gaat het over de vraag: hoe kunnen we een kritisch bewustzijn ontwikkelen met betrekking tot maatschappelijke transities? Hierbij spelen de termen ‘ontschuldigen’ en ‘systeemintelligentie’ een belangrijke rol.

In hoofdstuk 2, Verbanden leren zien, staan we stil bij de gedachte dat de diverse maatschappelijke crises mogelijk niet op zichzelf staan, maar met elkaar zijn verweven. Een vraag is bijvoorbeeld: als je naar een klimaatdemonstratie gaat, is het dan oké als je daar alleen voor het klimaat staat, of zou je daar ook moeten staan voor armoede, de huizencrisis en wellicht zelfs racisme? Wat maakt dat deze crises met elkaar zouden samenhangen? En is het zo dat sommige mensen ‘meer’ of ‘beter’ zien dan een ander?

Dit hoofdstuk is vooral bedoeld als een oefening in het leren zien van verbanden tussen de diverse maatschappelijke crises, maar ook de verwevenheid van die crises met onszelf. Deze verbanden worden uitgewerkt aan de hand van het thema grensoverschrijding. Daar waar grenzen van mensen worden overschreden, ontstaan er problemen als prestatiedruk, burn-out en morele stress, maar ook een zorgcrisis, onderwijscrisis en armoedecrisis. Daar waar grenzen van dieren in de bio-industrie worden overschreden, ontstaat dierenleed maar ook voor de mens gevaarlijke zoönosen. Daar waar de grenzen van de aarde worden overschreden, ontstaat onder meer luchtvervuiling, een biodiversiteitscrisis, klimaatcrisis, watercrisis en stikstofcrisis, met in het verlengde daarvan weer een huizencrisis.

In dit hoofdstuk gaan we op zoek naar enkele onderliggende mechanismen die ervoor zorgen dat deze grenzen worden overschreden, waaronder de kapitalistische mechanismen van oneindige groei en commodificatie. Ook sta ik stil bij het fenomeen van blinde vlekken: de manier waarop we allemaal op een fundamentele manier blind zijn.

Hoofdstuk 3, Leren kijken naar maatschappelijke transities, gaat over de vraag wat maatschappelijke transities zijn, hoe ze eruitzien en hoe verandering tot stand komt.

In het begin van het hoofdstuk worden tien soorten transities besproken, waaronder de energietransitie, landbouw- en voedseltransitie, financiële transitie en zorgtransitie.

Een volgende vraag is: hoe komen deze transities tot stand? Uiteindelijk draaien maatschappelijke transities om veranderprocessen in mensen. Er zijn grofweg twee soorten veranderprocessen: mensen veranderen hun gedrag omdat er van buitenaf sociale druk is, interventies worden gedaan of ‘prikkels’ worden gegeven, of ze veranderen hun gedrag omdat er binnen in hen iets verandert. Dit hoofdstuk draait vooral om de verandering van binnenuit, met nataliteit als centraal concept: het vermogen van de mens om iets nieuws te beginnen.

Aansluitend bij deze verandering van binnenuit worden in dit hoofdstuk vijf transitietheorieën besproken, die afkomstig zijn uit vijf heel verschillende wetenschappelijke disciplines. Volgens de paradigmatheorie vindt fundamentele verandering plaats wanneer we door een heel ander ‘venster’ van vooronderstellingen naar de werkelijkheid gaan kijken. Volgens de complexe systeemtheorie heeft systeemverandering een niet-lineaire structuur die in gang kan worden gezet door een enkeling. Als 25% van de mensen een idee omarmt, kantelt een systeem definitief. De theorie over liminaliteit laat zien dat een persoonlijk veranderingsproces plaatsvindt in een ‘tussenruimte’ die wordt gekenmerkt door ambiguïteit en desoriëntatie. Dit veranderingsproces wordt beschreven in verhalen met een U-vormige structuur. In de theorie over spirituele omvorming is verandering niet iets wat we zelf doen, maar wat aan ons gebeurt. We merken dat bijvoorbeeld wanneer we een roeping hebben. Van de theorie over morele helderheid, ten slotte, kunnen we leren dat als we dingen willen veranderen, idealistisch moeten zijn. Daartoe moeten we een helder onderscheid maken tussen hoe de wereld is (Ist) en hoe de wereld zou moeten zijn (Soll).

Tezamen vormen deze vijf theorieën een multidisciplinair perspectief op maatschappelijke transities. Het daagt ons uit om scherp, open en nieuwsgierig te blijven kijken naar veranderingen in de wereld om ons heen, naar manieren waarop mensen al dan niet in beweging komen, naar manieren waarop we zelf in beweging komen, en hoe we met andere mensen kunnen praten over maatschappelijke transities en systeemverandering. Door de verscheidenheid aan perspectieven worden we voortdurend gestimuleerd om op nieuwe manieren te kijken; een waardevolle stimulans, omdat er in transitieprocessen geen kanten-klare oplossingen zijn.

In hoofdstuk 4, Het oude verhaal verstaan, leren we hoe we systematischer kunnen leren kijken naar het zogenaamde ‘oude verhaal’ dat ten grondslag ligt aan de diverse maatschappelijke crises. Het oude verhaal is een breed-maatschappelijk verhaal dat ons vertelt wie we zouden moeten zijn, hoe we ons zouden moeten gedragen, hoe we zouden moeten werken, hoe de wereld in elkaar zit, wat daarin onze plek is, waar we op mogen hopen, waar we bang voor moeten zijn, en hoe een geslaagd en succesvol leven eruitziet.

Om te beginnen verdiepen we ons in het fenomeen van socialisatieprocessen. Wat is een socialisatieproces en hoe zorgt het ervoor dat oude systemen of het oude verhaal van onze tijd ook in onszelf zit?

Vervolgens ontwikkelen we de vaardigheid om te leren uitzoomen. Hierbij kijken we als het ware door een telescoop. De eerste lens van de telescoop is het meest dichtbij. Het helpt ons om persoonlijke ervaringen van mensen in beeld te krijgen en op waarde te schatten. De tweede, wat verder van ons af staande lens helpt ons om praktische mechanismen in een bepaald (sub)systeem op te sporen, met name op het niveau van regels, procedures, afspraken en manieren van werken. De derde en verste lens helpt ons om verder en dieper te kijken en de filosofische mechanismen van een (sub)systeem te onderzoeken. Hierbij gaat het bijvoorbeeld over zaken als mensbeeld, wereldbeeld en ethiek. Dit is een belangrijke lens omdat deze ons helpt om werkelijke problemen op te lossen, in plaats van nieuwe gestalten van hetzelfde, oude probleem te creëren. De vaardigheid om te leren uitzoomen illustreer ik aan de hand van uitgebreide casuïstiek uit de domeinen van geestelijke gezondheidszorg en ecologische verwildering.

In de laatste paragraaf, ten slotte, stel ik de vraag hoe we het oude verhaal van onze tijd op een samenhangende manier zouden kunnen beschrijven. Mijn interpretatie is dat het een verhaal is over verbroken verbindingen, waaronder die met onszelf, anderen, ons professionele handelen, ons kenvermogen en de natuur. In het verlengde daarvan beschouw ik de huidige maatschappelijke transities als een zoektocht naar manieren waarop we die verbroken verbindingen kunnen herstellen.

Deel 2: Hoopvol handelen

Het tweede deel van het boek staat volop in het teken van hoop en hoopvol handelen. De kernvraag is: waarom is er reden tot hoop en wat betekent het om hoopvol te handelen in een wereld vol verandering?

In hoofdstuk 5, Interviews met pioniers, inspirators, activisten en systeemveranderaars, kijken we naar de hoopvolle manieren waarop mensen vandaag de dag in beweging komen.

Het hoofdstuk bestaat uit acht diepte-interviews met bekende en minder bekende pioniers, inspirators, activisten en systeemveranderaars: tiny house-pionier Marjolein Jonker, oud-voorzitter van de Jonge Klimaatbeweging Aniek Moonen, filiaalhouder en sociaal ondernemer Dirck Slabbekoorn, GGZ-activisten Bieke Jongejan en Sanne Boekel, activistisch onderzoeker Kees Klomp, changemaker Gilberto Morishaw, landschapsarchitect Eveline de Kock en componist Merlijn Twaalfhoven.

Deze interviews vormen het hart van het boek. In het verhaal van deze mensen kunnen we zien wat het betekent om hoopvol te handelen en waarom er reden is voor hoop. De basis van hoop is niet dat we alle problemen zullen oplossen, maar dat mensen in staat zijn om iets nieuws te beginnen, en een nieuwe weg kunnen inslaan ten opzichte van de status quo. Dit vermogen wordt volop zichtbaar in de interviews. We kunnen zien hoe de geïnterviewden allemaal tegen een maatschappelijk probleem aanlopen en vervolgens op een unieke wijze gestalte geven aan een gezondere, duurzamere en rechtvaardigere wereld. Ook kunnen we heel mooi zien hoe de ideeën en concrete handelingen van deze mensen in verbinding staan met wie ze zijn, als unieke mens, en wat zij kunnen doen binnen hun eigen invloedssfeer. Daarmee krijgt het meer analytische eerste deel van dit boek een menselijk gezicht, en wordt het makkelijker om ons voor te stellen wat wij zelf zouden willen en kunnen doen, binnen onze eigen invloedssfeer.

In hoofdstuk 6, Verschil maken als jezelf, werk ik een positief handelingsperspectief uit. Wat betekent het om hoopvol te handelen? Hoe kunnen we een gevoel van agency ontwikkelen, als tegengif tegen machteloosheid en hulpeloosheid?

Om te beginnen keer ik terug naar Arendts concept van nataliteit. Wat betekent ‘handelen’ bij haar, en hoe verschilt dit van ‘werken’ en ‘arbeiden’? En wat betekent het, vervolgens, om hoopvol te handelen?

Daarna bespreek ik een model waarin hoopvol handelen uit verschillende lagen bestaat, als de lagen van een bloembol. We kunnen onderzoeken wat ons eigen verhaal is: wat staat er volgens ons op het spel, hoe voelen we ons daar innerlijk op betrokken, welke weg hebben we hiertoe afgelegd, en wat is onze superkracht? In dit verhaal laten we onszelf aan anderen zien als mens, in wat ons bezielt, drijft en uniek maakt. Maar dit verhaal wordt gedragen door de andere lagen van de bloembol. Zo kunnen we verkennen welke transitierollen bij ons passen en welke plek we innemen in het grotere geheel. We kunnen ons laten inspireren door de uiteenlopende transitiestrategieën die er zijn. En we kunnen ons verdiepen in de transitiekwaliteiten die mensen in staat stellen om de wereld een stukje mooier te maken.

Sommige transitiekwaliteiten hebben te maken met systeemintelligentie. Hierbij gaat het bijvoorbeeld over het vermogen om transities in samenhang te begrijpen, om inzicht te hebben in systeemblindheid, en om nieuwe mogelijkheden van je vak te ontdekken. Ook zijn er transitiekwaliteiten die te maken hebben met taal. Denk aan het vermogen om te balanceren tussen dystopie en utopie, om paradigmatisch te communiceren, en om gebruik te maken van sleutelwoorden en humor. Ten slotte zijn er ook nog transitiekwaliteiten die te maken hebben met leiderschap. Dit gaat onder meer over het vermogen om jezelf toe te eigenen te midden van dominante systemen en boodschappen, om verantwoordelijkheid te nemen, om je toe te wijden aan je taak, missie of roeping, en over vrouwelijk leiderschap.

In de slotparagraaf kom ik tot de belangrijkste conclusie van dit boek: hoopvol handelen heeft een kern van niet-handelen, niet-doen, nietsdoen en inactiviteit. Het heeft een leeg midden. Dit is een boeiende conclusie, omdat het in tegenspraak lijkt met ons verlangen naar een concreet handelingsperspectief en de urgentie van de grote maatschappelijke vraagstukken. En toch ligt hier de kern van innovatie, creativiteit, vitaliteit, inzicht en verbinding. Ik bespreek een belangrijk filosofisch argument voor dit lege midden, als kern van hoopvol handelen. Ik sluit af met een beschouwing over wat we kunnen leren van de zogenaamde vita contemplativa: het beschouwende, contemplatieve leven dat sinds de klassieke oudheid wordt beoefend naast de vita activa.

In de Epiloog: Hoop – of liefde? keren we nog even terug naar de dialoog tussen Alfred en Florentina, aan het begin van dit inleidende hoofdstuk. Het is een mooi, eenvoudig beeld: denken dat er toekomst is waarin bloemen zullen bloeien, omdat je bloemen plant. Maar gaat het hier eigenlijk wel om hoop, of (ook) wellicht om iets anders: liefde bijvoorbeeld? In de epiloog ga ik kort in op recent onderzoek waarin wordt gesteld dat liefde de voornaamste drijvende kracht achter maatschappelijke verandering is. Tegen de achtergrond van dit onderzoek keer ik nog eenmaal terug naar de interviews in dit boek: is er iets van liefde te ontdekken in de interviews? En in hoeverre had ik zelf liefde nodig om dit boek te kunnen schrijven?

Leeswijzer en verantwoording

Dit boek is geschreven voor een brede doelgroep. Dat betekent dat lezers die meer zijn ingelezen in de thematiek van maatschappelijke transities hier en daar thema’s zullen tegenkomen die voor hen al bekend zijn. Voor deze lezers zit het vernieuwende karakter van het boek hem in de multidisciplinaire benadering. Enerzijds betekent dit dat er genoeg nieuwe perspectieven zullen langskomen, anderzijds zullen de al bekende thema’s in een breder verband worden geplaatst.

De hoofdstukken zijn chronologisch opgebouwd. Het is dus het beste om deze te lezen in de volgorde zoals ze in dit boek staan. De interviews zijn uiteraard wel apart te lezen, maar krijgen pas echt diepte door de hoofdstukken die ervoor en erna komen. De interviews met Marjolein Jonker, Eveline de Kock en Merlijn Twaalfhoven zijn eerder verschenen in het tijdschrift Volzin (december 2022-februari 2023).

In het boek komen regelmatig teksten langs die in een grijze ‘box’ staan. Veel van deze boxen zijn bedoeld om de nieuwsgierigheid te prikkelen en zelf na te gaan denken: wat is hier aan de hand, hoe kan ik naar deze situatie kijken, wat doet het met mij, wat betekent het? Ze zijn ook uitermate geschikt om er met elkaar over verder te praten, bijvoorbeeld in een onderwijssituatie.

Bij het schrijven van dit boek heb ik uiteraard keuzes gemaakt. Een aantal keuzes heb ik eerder in dit hoofdstuk beschreven, bijvoorbeeld met betrekking tot mijn multidisciplinaire benadering, de ontwikkeling van essentiële kijkvensters en de keuze voor de centrale concepten nataliteit, ontschuldigen en systeemintelligentie.

Daarnaast heb ik keuzes gemaakt met betrekking tot de mensen die ik voor dit boek heb geïnterviewd. Ik heb geprobeerd om tot een gevarieerde mix te komen, zowel met betrekking tot de inhoudelijke transitiedomeinen waarvoor mensen zich inzetten, als met betrekking tot geslacht, etniciteit, achtergrond, leeftijd en temperament. Mijn doel hierbij was niet om volledig te zijn, maar om iets te laten zien van de diversiteit tussen mensen en de unieke, inspirerende handelswijzen die hieruit voortvloeien.

Ten slotte is achter in het boek per hoofdstuk een uitgebreide bronnenen notenlijst opgenomen. Hierdoor is het telkens duidelijk waar de informatie vandaan komt en hoe je je als lezer desgewenst verder kunt verdiepen in een bepaald thema.

De bronnen en noten zijn, inclusief hyperlinks, ook in digitale vorm te vinden op www.boek-perspectief.nl. Via deze link is tevens aanvullende informatie over het boek te vinden. Ook is het mogelijk om enkele modellen en kijkvensters die in dit boek zijn gebruikt te downloaden.

2. VERBANDEN LEREN ZIEN

Op 12 november 2023 vond er een grote klimaatmars plaats in Amsterdam. Er waren 85.000 mensen op de been en daarmee was het de grootste klimaatdemonstratie tot dan toe in Nederland. De mars werd georganiseerd door onder meer Oxfam Novib, Extinction Rebellion, Greenpeace en vakbond FNV. Een interessante boodschap van de organisatie was niet alleen dat de diverse crises van onze tijd zich opstapelen maar ook dat ze met elkaar verband houden. De organisatie stelde:

Hitterecords worden keer op keer verbroken en extreem weer is aan de orde van de dag. […] We kunnen geen betaalbare woonruimte krijgen, voedsel wordt duurder en steeds meer mensen komen in armoede terecht. Al deze problemen hangen bovendien samen: van de klimaatcrisis, racisme, biodiversiteitscrisis en armoede tot de wooncrisis.³⁵

De mars stond dus niet alleen in het teken van het klimaat, maar ook van rechtvaardigheid in algemene zin. Maar precies die verbreding naar rechtvaardigheid maakte uiteindelijk een stevige maatschappelijke discussie los. Deze discussie ging over vragen als: op welke manier zijn de verschillende crises met elkaar verbonden, welke crises horen erbij op zo’n klimaatmars en welke niet, welke keuzes maak je als organisatie en waarom? En als je meedoet aan de demonstratie, betekent dat dan automatisch dat je daar staat voor ál die crises, of mag je daar ook alleen voor het klimaat staan? Is dat laatste dan oké? Of betekent het dat je de verbanden, die voor anderen misschien heel logisch zijn, niet ziet of begrijpt en dat je je huiswerk beter moet doen?

De aanleiding voor deze maatschappelijke discussie was een incident op het podium op het Museumplein. Een van de sprekers was Sahar Shirzad, de winnaar van de PAX Duif 2023. Na afloop van haar speech gaf ze het woord aan een Palestijnse vrouw met de naam Sarah. Deze Sarah sprak meermaals een omstreden leus uit: ‘From the river to the sea, Palestine will be free’. Met deze uitspraak refereerde ze aan een gevoelige actuele kwestie, namelijk de oorlog tussen Israël en Hamas, en meer in het bijzonder de gewelddadigheden van Israël in de Gazastrook.

Uit het publiek klonk verontwaardiging en Sarahs microfoon werd door de organisatie uitgezet. Wat later betrad de bekende Zweedse klimaatactivist Greta Thunberg het podium. Maar zij gaf de microfoon weer terug aan een van de eerdere sprekers. Daarop betrad een man het podium en probeerde om Greta’s microfoon af te pakken. Hij zei:

I come here for a climate demonstration, not a political view.³⁶

De man werd weer verwijderd. Thunberg stelde daarop dat er geen klimaatrechtvaardigheid kan bestaan in een bezet land. Ze herhaalde dat haar boodschap al jarenlang hetzelfde is en dat deze ook hetzelfde zal blijven. Maar de deelnemers aan de mars waren in verwarring: hoezo is er een relatie tussen klimaatrechtvaardigheid en de oorlog in de Gazastrook? Veel demonstranten hadden het gevoel dat ze in een politiek standpunt werden gemanoeuvreerd, maar dat was niet de reden waarom ze naar Amsterdam waren gekomen.

De hele olifant

De vraag naar de onderlinge verbanden en verwevenheid tussen de diverse crises van onze tijd is wellicht een van de moeilijkste. Als we met elkaar op zoek gaan naar een gezondere, duurzamere en rechtvaardige wereld, dan zullen we het toch ongeveer met elkaar eens moeten zien te worden over wat er dan mis is met de huidige wereld. De gebeurtenissen tijdens de klimaatmars laten goed zien dat dit nog niet zo eenvoudig is, zelfs niet voor mensen die zich verenigd voelen in hun strijd voor het klimaat.

Het satirische nieuwsmagazine De Speld pakte dit thema op onnavolgbare wijze op door, met een knipoog naar de tweestatenoplossing in Israël en Palestina, een tweeklimaatbewegingenoplossing voor te stellen:

Bij de tweeklimaatbewegingenoplossing wordt de steun voor het klimaat gesplitst in een beweging die alleen het klimaat steunt, en een beweging die ook Palestina steunt. Zo ontstaan er twee safe spaces waarin activisten niet meer worden geconfronteerd met meningen of figuren die microfoons afpakken.³⁷

Ondanks de prikkelende suggestie van De Speld proberen klimaatactivisten gelukkig vooral om elkaar te vinden. Wat de gebeurtenissen rondom de klimaatmars wel goed laten zien, is dat mensen er verschillende probleemdefinities op nahouden. Waar komen deze verschillen vandaan?

Wat ik onder meer beluister, is dat mensen op diverse manieren bij de klimaatbeweging terechtkomen. Het klimaat is niet altijd de enige of eerste aanleiding om naar een demonstratie te gaan. Zo sprak ik bijvoorbeeld met een zorgprofessional die zich grote zorgen maakte over het vastlopende zorgsysteem. Ze had zich verdiept in de achtergronden van dit probleem en had inmiddels een redelijk helder beeld van de manier waarop het hedendaagse zorgsysteem in elkaar zit. Maar tot haar eigen verrassing legde ze vervolgens een link met de klimaatcrisis. Ze zei: ‘De problemen die ik in het zorgsysteem tegenkom, zijn dezelfde als die de klimaatverandering veroorzaken.’ Ze stond daar in Amsterdam niet slechts voor het klimaat, maar voor een brede systeemverandering, óók in de zorg.

Voor een ander is de relatie tussen klimaat en zorg misschien niet meteen helder. Hij of zij is misschien vooral bezig met CO₂-emissies en vindt dat fossiele subsidies per direct moeten worden afgeschaft. Maar de zorgprofessional vindt misschien dat er vooral een transitie nodig is in het onderliggende systeem dat niet alleen fossiele subsidies in stand houdt maar ook de zorg onder druk zet. Ze hebben, met andere woorden, heel verschillende probleemdefinities.

Zouden we kunnen zeggen dat de zorgprofessional ‘meer’ of ‘beter’ ziet dan de ander? Mijn antwoord is dat ze vooral verschillende aspecten zien van hetzelfde complexe fenomeen. Dit doet denken aan de bekende parabel over de blinden en de olifant. Deze parabel is gebaseerd op een Soefi-verhaal uit de twaalfde eeuw³⁸ en gaat ongeveer als volgt.

Er was eens een stad vol blinden. Op een dag kwam er een koning naar de stad. Hij nam een olifant mee, met het doel om ontzag en respect af te dwingen bij de inwoners van de stad. De blinden wilden weten wat de koning had meegenomen en begonnen de olifant af te tasten. De een voelde aan het oor van de olifant en zei: ‘Het is een groot, ruw ding, zo groot als een tapijt.’ Maar een ander voelde aan de slurf en zei: ‘Het is een rechte holle pijp, vreselijk en vernietigend.’ Een derde voelde aan een poot van de olifant zei: ‘Het is krachtig en stevig, zoals een pilaar.’

De parabel wordt vaak gebruikt om duidelijk te maken dat onze menselijke waarneming beperkt is. Als het gaat om complexe fenomenen, zijn we allemaal in zekere zin blind. We tasten een klein stukje van de werkelijkheid af, en op basis daarvan proberen we ons een beeld te vormen van het geheel. Maar onze voorstelling van zaken is onherroepelijk onvolledig.

We kunnen deze moraal natuurlijk ook omdraaien: als we te maken hebben met een complex fenomeen, hebben we elkaar nodig om zo veel mogelijk aspecten van dat fenomeen in beeld te krijgen. Het feit dat een ander iets anders waarneemt, is geen grond voor discussie en strijd, maar een wederzijdse verrijking. We zouden daarom kunnen zeggen dat een complex fenomeen ons de mogelijkheid biedt om ons bewust te worden van onze blindheid, én van de rijkdom van onze onderlinge verschillen.

Mijn uitgangspunt is dat er met betrekking tot de grote maatschappelijke transities van onze tijd geen eenduidige probleemdefinitie bestaat. Mensen hebben zeer verschillende achtergronden en leefwerelden en zullen daarom altijd tot verschillende probleemdefinities komen.

Tegelijkertijd is het mijns inziens belangrijk dat we ons erin oefenen om de verbanden tussen de diverse crises op het spoor te komen. Dit is onder meer belangrijk omdat het ons helpt om problemen op het juiste aggregatieniveau op te lossen. Dat wil zeggen: als we afzonderlijke crises als losse eilandjes beschouwen, lossen we misschien de ene crisis op, maar verergeren wellicht een andere, daarmee samenhangende crisis. Daarnaast helpt het zoeken naar onderlinge verbanden ons om ons niet alleen te richten op oppervlakkige problemen, maar ook op zoek te gaan naar de diepere oorzaken. Dat is belangrijk omdat we daarmee voorkomen dat we aan symptoombestrijding doen, daar waar eigenlijk systeemverandering nodig is.

Kijkvenster 2: Verbanden tussen maatschappelijke crises

Net zo belangrijk is het om ons erin te oefenen om de verbanden tussen de diverse crises en onszelf te gaan zien. We kunnen ons bijvoorbeeld niet alleen maar bezig houden met duurzaamheid en regeneratie zonder aandacht te hebben voor manieren waarop wij al dan niet duurzaam omgaan met onszelf.

Dit hoofdstuk is bedoeld als een oefening in het leren zien van verbanden tussen de diverse maatschappelijke crises, maar ook de verwevenheid van die crises met onszelf.

In kijkvenster 2 is te zien hoe ik die verbanden in dit hoofdstuk uitwerk. In mijn probleemdefinitie – mijn analyse van de maatschappelijke crises en hun onderlinge verbanden – staat het thema van grensoverschrijding centraal. Wat de diverse crises met elkaar delen, is dat er altijd grenzen worden overschreden van mensen, dieren en de aarde. Die grensoverschrijdingen ontstaan onder invloed van een gemeenschappelijk ‘oud verhaal’: een breed-maatschappelijk verhaal dat ons vertelt wie we zouden moeten zijn, wat we zouden moeten doen, wanneer we geslaagd zijn en wanneer niet, wanneer het goed gaat met de samenleving en wanneer niet, hoe we ons moeten verhouden tot andere mensen, wat onze plek is in relatie tot de natuur, enzovoort. Het is een verhaal met vele draden en nuanceringen, en vooral: heel veel blinde vlekken. In dit hoofdstuk laat ik een paar draden van het oude verhaal zien. Mijn doel is niet zozeer om tot een definitieve analyse te komen van de grote problemen van onze tijd, maar om verbanden tussen de maatschappelijke crises op te sporen en de verwevenheid tussen maatschappelijke systemen en onszelf te verkennen.

Ik begin mijn verhaal bij een actueel vraagstuk: de prestatiedruk onder jongvolwassenen.

Prestatiedruk bij jongvolwassenen

In 2022 becijferde het Trimbos-instituut dat 54% van de studenten in het hoger onderwijs (HBO en WO) last heeft van prestatiedruk.³⁹ Maar wat is prestatiedruk eigenlijk, en wat doet het met studenten? Het Trimbos-instituut onderzocht dit in een vragenlijstenonderzoek onder ruim 28.000 studenten, met aansluitend focusgroepen, expert-meetings en diepte-interviews. In het onderzoeksrapport met de veelzeggende titel Harder Better Faster Stronger?⁴⁰ concludeerde men onder meer het volgende:

Prestatiedruk is volgens de studenten de druk om te voldoen aan allerlei verwachtingen: verwachting vanuit zichzelf, vanuit de opleiding en vanuit de omgeving. Daarbij hangt prestatiedruk volgens de studenten voor een groot deel samen met alles rondom de opleiding, zoals verwachtingen over het behalen van hoge cijfers en verwachtingen over het niet oplopen van studievertraging. Prestatiedruk is daarnaast ook het twijfelen door studenten aan de mate waarin ze aan al deze verwachtingen kunnen voldoen. De druk concentreert zich veelal rondom belangrijke momenten in de opleiding, zoals tentamenperiodes, scriptieperioden of deadlines van opdrachten.⁴¹

Te veel prestatiedruk en stress komt tot uiting op drie verschillende vlakken: mentaal, fysiek en gedragsmatig. Mentale gevolgen die de studenten ervaren zijn bijvoorbeeld het niet meer kunnen genieten van vrije tijd, faalangst, machteloosheid en een vermindering van het empathisch vermogen en begrip voor anderen in hun omgeving. Op fysiek vlak merken studenten dat druk en stress leiden tot hoofdpijn en misselijkheid. Ook kunnen druk en stress leiden tot enerzijds een vermindering van het aantal uren slaap doordat studenten ’s nachts piekeren. Anderzijds leidt het tot een grote toename van het aantal uren dat studenten slapen, door de vermoeidheid die ontstaat door de druk en stress. Ten slotte ervaren studenten gedragsmatige gevolgen in de vorm van uitstelgedrag, minder tijd voor sporten en ontspanning en minder aandacht voor en interesse in anderen.⁴²

Volgens de onderzoekers lopen studenten als het ware mee in een eindeloze obstacle run. Ze zijn daarin continu in competitie met zichzelf en anderen, wat bijdraagt aan een hoge druk en overmatige stress. Maar de prestatiedruk komt ook door een opstapeling van onzekerheden in het leven van studenten. Ze ervaren keuzestress, zijn onzeker over hun toekomst, de woningmarkt en maken zich bijvoorbeeld zorgen over de klimaatcrisis. Heel belangrijk is het dus, volgens de onderzoekers, om te kijken hoe studenten meer zekerheid of nieuw perspectief kan worden geboden.⁴³

Maar deze prestatiedruk doet zich niet alleen voor bij studenten. Het gaat om een bredere groep van jongvolwassenen, waaronder ook jonge professionals. Laten we eens kijken hoe het thema van prestatiedruk door jongvolwassenen zelf in beeld wordt gebracht.

Een jonge ontwerpster, Willemijn van der Tas (*1996), werkte het thema prestatiedruk op haar eigen creatieve manier uit. In haar afstudeeronderzoek aan de Willem de Kooning Academie onderzocht ze de impact van maatschappelijke prestatiedruk op jongvolwassenen.⁴⁴ Deze prestatiedruk omschrijft ze als volgt:

Onze maatschappij draait om hard werken en presteren. Het leven op de rit hebben en de lat hoog leggen. Online lijkt alles maakbaar, lijkt het alsof bij iedereen alles lukt en vanzelf gaat. We moeten altijd beter presteren dan de ander. Er zijn er zoveel zoals ik, dus ik moet zorgen dat ik eruit spring. Als ik dat niet doe, dan doe ik er in deze maatschappij niet toe.⁴⁵

Wat doet deze prestatiedruk met de binnenwereld van jongvolwassenen? Willemijn ontwikkelde hiertoe het concept misbaar: de angst dat je er niet toe doet, de angst dat je vervangbaar en overbodig bent. Misbaarheid is het eenzame gevoel dat iedereen om je heen allerlei dingen bereikt, maar jij niet. Misbaarheid is de angst dat je achterblijft, niet goed genoeg bent. Misbaarheid is het gevoel dat je er één uit zoveel duizenden bent en dat er voor jou vele anderen zijn, op zowel sociaal gebied als in je carrière.

Misbaarheid is dus iets anders dan het bekende FOMO, de Fear Of Missing Out. Willemijn heeft het niet zozeer over de angst om iets te missen – een veelvoorkomende ervaring onder jongeren en jongvolwassenen. Ze heeft het over FONBO, de Fear Of Not Being Missed.⁴⁶ Ze heeft het over de angst dat je niet wordt gemist als je niets presteert of bereikt in je leven, maar ook over de angst dat je niet wordt gemist als je er op sociaal vlak een keer niet bij bent.