Een onbekend kind

Hoe een Joodse peuter toch uit handen van de nazi’s bleef

Aliëtte de Vries

1e druk 2024

ISBN 9789493198616

ISBN e-boek 9789493198623

NUR 689

Tekst @ Aliëtte de Vries

Foto’s: privébezit tenzij anders vermeld

Omslagontwerp: Villa Grafica

Auteursfoto omslag: Margreet Vloon

Verzorging e-book: Coco Bookmedia, Amersfoort

@2024 Uitgeverij Zilt

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijzilt.nl

Dit is de geschiedenis van menselijke wreedheid
die buiten zijn oevers treedt.

Abel Herzberg

INHOUD

Proloog

Ontmoeting

Liefde in Enschede

Philip Frankenhuis

Symbool

Vernedering en uitsluiting

Mauthausen

Wannsee

Sal

Ooms Nico Nathan en Philip

Auschwitz

Ontdekking

Onderduiken

Hetty in Bozum

Mozes en Johanna

De arrestatie

Oranjehotel

Weeshuis

Goederenwagon

Opnieuw op transport

De oorlog voorbij

Tante Ro

Nieuw geluk

Jan de Vries ontmoeten

Hoe verder?

Reünie

Kennismaking

Nawoord

Bronnen

PROLOOG

Op de eerste december van het jaar 1943 komt er een grijze overvalwagen uit Sneek de smalle poort van het Oranjehotel binnenrijden. Het is het achterste deel van de Scheveningse gevangenis wat de Duitsers reserveren om iedereen op te sluiten die in hun ogen iets misdaan heeft. Veel Nederlandse verzetsstrijders zijn hier bruut ondervraagd, velen doodgeschoten op de nabijgelegen Waalsdorpervlakte. Maar deze herfst van 1943 worden er ook opgepakte ondergedoken Joden binnengebracht. Achter in de overvalwagen zit een groep Joodse onderduikers onder wie een aantal kinderen. Een ervan is Henriëtte Frankenhuis, een peuter van 2,5 jaar met krullend haar, die naar de roepnaam Hetty luistert. Het is haar echte naam en ze is alleen. In de overvalwagen die maar net past op de plek tussen de poort en de ingang zitten ook Mozes en Johanna de Jong die net als Hetty bij Jan de Vries ondergedoken hebben gezeten. De rest van de mensen in de overvalwagen heeft Hetty nog nooit gezien. Als de gearresteerde Joden de gevangenis binnen zijn gegaan moeten ze wachten in een duister voorportaal, met hun neuzen tegen de muur. Na het papierwerk worden ze opgesloten, de mannen apart van de vrouwen en kinderen. Kinderstemmen echoën regelmatig door deze sinistere gevangenis en worden gehoord door medegevangenen. Het blijft hen bij en ze vertellen er na de oorlog over. De kleine Hetty ziet hoge gangen, ziet tralies, hoort het geluid van zware dichtslaande deuren maar ziet vooral onbekende schreeuwende volwassenen. In de ochtend wordt vaak het Wilhelmus gezongen door gevangenen. Gevangenispersoneel schreeuwt ze toe dat ze daarmee moeten stoppen maar daarvan gaan ze alleen maar harder zingen. Hetty, toch al klein voor haar leeftijd, lijkt nietig in de smalle maar hoge cel van het enorme gevangeniscomplex. Het gezin van Jan en Annie de Vries in het Friese dorp Bozum waar ze bijna een jaar ondergedoken heeft gezeten, lijkt ver weg. Haar eigen ouders nog veel verder. Een week zit de groep gevangen in Scheveningen. In de nacht van 6 op 7 december worden ze als onderdeel van een groep van zestig opgepakte Joden in het holst van de nacht van het Oranjehotel naar Westerbork gebracht. Keurig opgetekend in de administratie. Vertrek uit Scheveningen 6 december. Binnenkomst in Westerbork 7 december. Het zal niet de laatste keer zijn dat deze peuter ingeschreven wordt in een concentratiekamp. Ze wordt heel Europa doorgesleept. Maar waar ze ook naartoe wordt gebracht, steeds is er onzekerheid over haar identiteit. Ze is een onbekend kind en dát komt goed uit. Heel goed.

ONTMOETING

2012

Ruim zeventig jaar later kom ik aanlopen bij Hotel Fidder. Een hotel in een chique Zwolse woonwijk dat uit alle poriën het verleden ademt. Een perfecte plek voor een afspraak met de geschiedenis. Achter het raam zit een vrouw die duidelijk ergens op wacht. Steeds glijdt haar blik over de straat. Als ze mij ziet begint ze enthousiast te zwaaien al hebben we elkaar nog nooit ontmoet. Ze is opvallend klein, energiek, en heeft een vriendelijk gezicht. Haar bruine ogen verscholen achter een bril. Ze begroet me heel hartelijk in zoekend Nederlands met een zwaar Australisch accent. Al snel schakelen we over op Engels. We hebben al kennisgemaakt in e-mails en foto’s over en weer gestuurd. Het contact voelt vanzelfsprekend want heel ons leven weten we dat onze families verbonden zijn door die gebeurtenissen van toen. Ik heb Hetty gevonden na een lange zoektocht. Archiefonderzoek en gesprekken met mensen leverden brokstukjes verhaal op die jarenlang nergens toe leiden. Pas als ik van een familielid hoor dat Hetty met het laatste transport uit Westerbork is vertrokken en erachter kom dat ze tot de groep ‘Onbekende Kinderen’ behoort, is alles klaar voor het in elkaar vallen van de laatste puzzelstukjes. Dat gebeurt een half jaar later als ik in de plaatselijke openbare bibliotheek een boek van Daphne Meijer tegenkom. Onbekende Kinderen staat er op de voorkant. Ik vind in het boek een transportlijst met daarop twee Hetty’s. Er staat geen e-mailadres of telefoonnummer in het boek maar wel een postadres van de stichting Onbekende Kinderen. Ik schrijf een brief met daarin die ene vraag. ‘Woont een van deze Hetty’s op de lijst misschien in Australië?’

Dat Hetty daar woonde, hadden mijn vader Willem en oom Jan begin jaren tachtig al ontdekt. Ze rijden dan naar Winterswijk en vragen aan een willekeurige voorbijganger of hij Joodse mensen kent. Dat blijkt het geval en als ze aanbellen bij het huis dat hen wordt aangewezen en naar Hetty vragen, zegt de vrouw die opendoet tot hun verbazing: ‘Ik ben haar tante Ro.’ Het is de zus van Hetty’s moeder Rozet. Van de ruim driehonderd Winterswijkse Joden overleven slechts een handvol de deportaties, onder wie Ro en haar echtgenoot Max de Leeuw. Zo toevallig is het dus niet dat Willem en Jan bij Hetty’s familieleden uitkomen.

Drie weken na mijn brief aan stichting Onbekende Kinderen word ik gebeld door de secretaris. Als ik het voicemailbericht afluister zit ik in de bioscoop te wachten tot de film begint. Ik moet me beheersen om niet weg te rennen en meteen terug te bellen. Hier heb ik zo lang op gewacht. Als ik de volgende dag terugbel, krijg ik de bevestiging dat het om ‘onze Hetty’ gaat, en de secretaris belooft Hetty te bellen. Als Hetty Lubliner Frankenhuis, zoals ze sinds haar huwelijk heet, de naam De Vries hoort, zegt ze direct: ‘Dat zijn mijn onderduikgevers’, en is er al snel e-mailcontact tussen ons. Hetty’s onderduikgever Jan de Vries is de broer van mijn vader. In dezelfde nacht dat de kleine Hetty wordt gearresteerd, wordt mijn vader beschoten en laat hij bijna het leven. De naam Hetty heb ik van jongs af aan meegekregen in vele verhalen over de oorlog. Ze voelt als een familielid en in de jaren na onze kennismaking zal ik ontdekken dat wij voor haar ook voelen als familie. Als ik in 2016 terugkom van de begrafenis van mijn moeder, staat er een groot bloemstuk voor mijn voordeur. Het is van Hetty uit Australië. En als ik later een operatie moet ondergaan, staat er als ik uit de narcose kom een vrolijk bloemstukje van Hetty naast mijn ziekenhuisbed om me sterkte te wensen. Het is die dag 4 mei. De oorlog is ruim zeventig jaar voorbij.

Geboren in 1941 kan Hetty zich nagenoeg niets herinneren van wat ze in de oorlog heeft meegemaakt en dat is in zekere zin maar goed ook. Want ze ziet dingen die geen kind zou moeten zien. Over haar vader Salomon Frankenhuis weet ze ook vrijwel niets. Vele jaren deed ik onderzoek naar de gebeurtenissen in haar vroegste jeugd. Ik kreeg daarvoor veel foto’s en documenten van Hetty. Daarnaast heb ik stukken gevonden in archieven, deed ik uitgebreid literatuuronderzoek en sprak ik met zo veel mogelijk betrokkenen en nabestaanden.

Bericht van Hetty voorin het boek van haar stiefvader Arnold Erlanger dat ze mij gaf.

De verhalen van de Tweede Wereldoorlog en alle nuances die daarin te vinden zijn, moeten verteld blijven worden. Het zijn waardevolle bakens voor het heden. Hetty’s vader Salomon Frankenhuis was een rustige, bescheiden boekhouder die geen vlieg kwaad deed. Omdat hij Joods was, werd hij vermoord en is hij in het niets verdwenen. Dit verhaal is ook geschreven om Hetty’s verwoeste familie, onder wie haar vader Sal Frankenhuis, die ooit elke vrijdagavond dolverliefd de bus naar de Achterhoek pakte om zijn meisje weer te zien, een gezicht te geven.

Sal en Rozet Frankenhuis-Wolf.

LIEFDE IN ENSCHEDE

1938

Hetty is het oudste kind van Salomon Frankenhuis en Rozette Wolf die in het dagelijks leven kortweg Sal en Rozet worden genoemd. De Enschedese Sal is een vriendelijke verlegen man, klein van stuk en onberispelijk gekleed, die pas laat zijn grote liefde vindt. De familie is dan ook enigszins verbaasd dat hij, al in de dertig, op een dag smoorverliefd wordt op een meisje uit Doetinchem dat dertien jaar jonger is dan hij. Rozette (Rozet) Wolf is de dochter van Mozes Wolf en Jansje Vrieslander. Mozes is een Brabantse veehandelaar die zich na zijn huwelijk met Jansje in 1915 in Doetinchem vestigt. Het stel krijgt vier kinderen. Na twee zonen, Nico Nathan en Philip, komt Rozet en na haar wordt haar zus Roza (Ro) geboren.

In hun verkeringstijd zagen Sal en Rozet elkaar in het weekend. Sal werkt als boekhouder bij de Enschedese textielfabriek De Nijverheid, eigendom van de Joodse familie Van Gelderen. Zodra Sal op vrijdag vrij is rent hij naar de bus om naar Doetinchem te gaan. Familieleden noemen die bus daarom gekscherend ‘de bus van Sal.’ In december 1938 trouwen Sal en Rozet in de synagoge van Doetinchem. Na een receptie in de synagoge wordt er thuis een bescheiden feestje gevierd met familie en vrienden. Het stel gaat in Enschede wonen in een huis aan de Javastraat waar de later bekende dichter Willem Wilmink twee jaar eerder is geboren. Dat het na hun huwelijk geen rozengeur en maneschijn voor Sal en Rozet zou worden, is op dat moment al wel duidelijk. Als sinds de nazi’s in Duitsland in 1933 aan de macht komen hebben ze het op Joden voorzien. Op mensen die zij als Jood aanmerken althans. Ze hebben daar een systeem voor bedacht waarbij ook mensen die zich amper van hun Joodse achtergrond bewust zijn, tot Jood worden bestempeld. Wat dat betekent, wordt pijnlijk duidelijk in de nacht van 9 op 10 november 1938 als de Kristallnacht plaatsvindt. Een door de nazi’s georganiseerde actie waarbij in heel Duitsland duizenden Joodse huizen, winkels en synagogen worden aangevallen. Het is duidelijk dat Joden geen toekomst hebben in Duitsland en velen van hen slaan op de vlucht. Onder Joden in het vlak over de grens gelegen Enschede ontstaat paniek want velen hebben Duitse familie. Ook de familie Frankenhuis. Honderden mensen komen naar Enschede. Ze worden zo goed en zo kwaad als mogelijk opgevangen door de joodse gemeenschap. Ook Rozet werkt voor dit Comité Duitsche Vluchtelingen waarvan Sigmund Menko de voorzitter is.

In september 1939 valt Hitler Polen binnen en begint de Tweede Wereldoorlog. Nederland denkt nog steeds neutraal te kunnen blijven maar wordt uiteindelijk ook aangevallen op 10 mei 1940. Het leger vecht terug maar blijkt geen partij voor de Duitsers. Hetty’s oom Nico Nathan Wolf is een van de soldaten die ons land moet verdedigen. Als de Duitsers op 14 mei Rotterdam bombarderen en dreigen hetzelfde te doen met Utrecht geeft Nederland zich over en wordt ons land door Duitsland bezet. De Oostenrijkse nazi Seyss-Inquart krijgt de leiding over Nederland. De Nederlandse Joden weten dat hun niets goeds te wachten staat, al zijn er maar weinigen die kunnen vermoeden hoe erg het zal worden.

Nico Nathan Wolf in zijn soldatenuniform.

In deze turbulente wereld verwelkomen Sal en Rozet op 9 april 1941 hun eerste kindje. Ze krijgt de naam Henriëtte met als roepnaam Hetty. Ze is klein, net als haar ouders. De jonge ouders zijn dolgelukkig met haar en poseren trots met de nieuwe baby.

Tubantia 10-4-1941.

Sal en Rozet met Hetty, 1941.