De hoofdloze weg

© 1961 Douglas Harding
© 2021 Nederlandse uitgave uitgeverij Samsara, Amsterdam
Oorspronkelijke titel On having no head, Zen and the rediscovery of the obvious
Voor het eerst verschenen in 1961 bij The Buddhist Society, Groot-Brittannië
© 2014 Opnieuw verschenen bij The Shollond Trust, Groot-Brittannië
Vertaald door Han van den Boogaard
Vormgeving omslag: Hester van Toorenburg, Studio Hes
Vormgeving binnenwerk: Erik Thé, erikthedesign.com

ISBN 978 94 9322 807 8

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

Voorwoord

In dit boek beschrijft Douglas Harding hoe hij voor het eerst zijn hoofdloze Ware Zelf ontdekte toen hij tijdens de Tweede Wereldoorlog aan het wandelen was in het Himalayagebergte. Harding zag toen zijn Ware Zelf – zijn Oorspronkelijk Gezicht, zoals zen het beschrijft – maar dat kwam niet zomaar uit de lucht vallen. Nee, zoals hij in dit boek aangeeft diende zijn ‘hoofdloze ervaring’ zich pas aan na een lange periode van zelfonderzoek.

Harding was vroeg in de jaren dertig diep gaan nadenken over zijn ware identiteit, toen hij in Londen werkte na te zijn afgestudeerd als architect. (Harding werd geboren in 1909.) Tegen de tijd dat hij in 1939 met zijn vrouw naar India trok (hij kreeg een baan in Calcutta) had hij zijn eerste boek al voltooid, waarin hij onderzoekt wat het is om mens te zijn: The Meaning and Beauty of the Artificial. In 1941 schreef hij een tweede boek, An Unconventional Portrait of Yourself, waarin hij zijn ideeën verder uitwerkte over het feit dat we uit lagen bestaan, en overtuigend aantoonde dat er in de kern van al die lagen – diep verborgen – een tijdloos, vormloos Zelf huisde.

Vervolgens zag Harding in 1942 een zelfportret van de natuurkundige en filosoof Ernst Mach in The Grammar of Science, geschreven door Karl Pearson. Zoals je kunt zien tekende Mach zichzelf vanuit zijn eigen standpunt – zonder hoofd.

Harding keek en zag dat hij zich in dezelfde positie bevond. Plotseling besefte hij dat het vormloze Zelf dat zijn kern vormde niet verborgen was. Het was juist volledig zichtbaar – hij keek vanuit die kern! In plaats van zijn hoofd boven zijn schouders zag hij de grenzeloze Leegte, gevuld met de hele wereld. Dat moment veranderde heel Hardings leven. Hij had iets ontdekt wat uiterst betekenisvol en waardevol was, niet alleen voor hemzelf maar voor de hele mensheid. In de acht jaar daarna (Harding keerde aan het einde van de oorlog terug naar Engeland) werkte hij toegewijd aan de uitwerking van de betekenis van deze ontdekking en bracht hij alles ten slotte onder woorden in The Hierarchy of Heaven and Earth – A New Diagram of Man in the Universe. Hij stuurde het manuscript naar C.S. Lewis, die hem een uiterst enthousiaste brief terugschreef waarin hij het boek beschreef als “een hoogst geniaal werk”. Het werd in 1952 gepubliceerd door Faber & Faber, met een inleiding van Lewis.

Na de publicatie van The Hierarchy ging Harding weer aan de slag als architect. In 1960 werd hij uitgenodigd om een artikel te schrijven voor The Saturday Evening Post, een Amerikaans tijdschrift met een grote lezersschare. Hij schreef twee artikelen en stuurde een ervan, The Universe Revalued, naar het tijdschrift. Daar werd het goed ontvangen. Het tweede artikel werkte hij vervolgens om tot De hoofdloze weg. (Vrienden hadden hem erop gewezen dat dat artikel, vanwege het feit dat het begon met de bewering dat hij geen hoofd had, te vreemd zou zijn voor The Post.) Hij zond het manuscript naar The London Buddhist Society, waar hij eerder al contact mee had opgenomen, en zij accepteerden het met enthousiasme.

Harding vangt van begin af aan de aandacht van de lezer met wat misschien wel een van de meest dramatische beginregels ooit is: “De mooiste dag van mijn leven – de dag dat ik als het ware opnieuw werd geboren – was de dag waarop ik ontdekte dat ik geen hoofd had.” Dan gaat hij verder en vertelt hij dat hij aan het wandelen was in het Himalayagebergte. Zoals ik al heb aangegeven was dat niet het moment waarop hij voor het eerst Zag. Het is dus strikt genomen niet waar, maar het is evenmin helemaal onwaar. Harding zag zijn hoofdloze Ware Zelf wel degelijk toen hij tijdens de oorlog aan het wandelen was in het Himalayagebergte. Het was alleen niet de eerste keer. (Harding is daar altijd heel open over geweest.) De eerste keer was toen hij de tekening van Mach zag.

In de jaren zestig werd De hoofdloze weg een soort spirituele klassieker, en is het sindsdien altijd verkrijgbaar gebleven. Dit is een boek dat fris blijft en steeds nieuwe generaties lezers blijft inspireren. In 1986 voegde Harding er een nieuw hoofdstuk, ‘De actuele versie van het verhaal’, aan toe, waarin hij putte uit meer dan veertig jaar ervaring met het leven van ‘de hoofdloze weg’. (Harding overleed in 2007 op de rijpe leeftijd van 97 jaar, na de hoofdloze ervaring met duizenden mensen gedeeld te hebben.)

Dat is de geschiedenis van het boek. Maar voor jou, beste Lezer, is het vooral van belang dat je jouw hoofdloze Ware Zelf nu ervaart. Je bent, terwijl je dit leest, waarschijnlijk niet aan het wandelen in het Himalayagebergte. Zoals Harding keer op keer heeft benadrukt is dat ook niet nodig. Overal waar je bent kijk je vanuit je gezichtsloze Ware Zelf. Lees dus maar door... wijs naar waar anderen je gezicht zien... kijk en... herontdek je identiteit!

Richard Lang

april 2013

Inleiding

Lang voordat het fictieve Hitchhiker’s Guide to the Galaxy bekendheid verwierf, zwierf dit eveneens kleine, goedkope en verstrekkende boekje al over de wereld en vond het zijn weg van de ene vriend naar de volgende. Er zijn niet alleen exemplaren aangetroffen op koffietafels, maar ook op bergpaden, in hostels, huizen en scholen. Het zijn meestal versleten exemplaren, licht gekruld aan de randen maar in orde aan de binnenkant, net als degenen die ervan genieten. Want de boodschap van dit boek gaat diep, raakt het hart en moedigt mensen aan om notie te nemen van hun diepste innerlijke bewustzijn en dat met anderen te delen.

Het is (goddank) geen academisch boek, en ook niet moeilijk te lezen. De opzet en betekenis ervan worden in ieder geval ondersteund door een paar goed uitgevoerde onderzoeken. Het verhaal van Jacob Needleman over de transformatie van ons leven door ideeën (in tegenstelling tot concepten) in The Heart of Philosophy, Ken Wilburs bespreking van de eenvoud van het diepste bewustzijn (en de manieren waarop er weerstand tegen geboden wordt) in Zonder grenzen: Oosterse en Westerse benaderingen van persoonlijke groei, het onderscheid dat dr. Arthur Deikman maakt tussen het observerende en het objectieve zelf in The Observing Self: Mysticism and Psychotherapy, en met name het werk van Houston Smith over de heroriëntatiekracht van beslissende waarnemingen (versus routinematige) in zijn Beyond the Post-Modern Mind, vormen hedendaagse voorbeelden van de analyse van wat Douglas Harding ons op eenvoudige maar zeer indringende wijze uit de eerste hand en eerste persoon voorhoudt.

Sinds de oorspronkelijke publicatie van het boek in 1961 is De hoofdloze weg een moderne klassieker over het spirituele leven geworden. Daarnaast heeft Douglas Harding een lange carrière achter de rug als architect, heeft hij een groot aantal boeken geschreven over hetzelfde thema als waar dit boek over handelt, waaronder Look at Yourself, Face to No-Face (dat momenteel wordt vertaald en waarschijnlijk volgend jaar zal worden uitgegeven – vert.) en The Little Book of Life and Death, en heeft hij talloze internationale workshops gegeven om het inzicht dat in dit boek centraal staat op anderen over te brengen.

Maar dit boek gaat niet over Douglas Harding. En het gaat ook niet over iets wat zich beperkt tot het intellectuele, organisatorische of religieuze domein. Het gaat over en is gericht op degene die het nu op dit moment aan het lezen is.

De auteur heeft me verzocht het volgende te benadrukken:

Nadat de lezer al in de eerste paar bladzijden tot de kern (die dan al volledig duidelijk is weergegeven) van dit boek is doorgedrongen, moet hij of zij niet verbaasd of uit het veld geslagen zijn als sommige dingen verderop als allesbehalve duidelijk en van weinig nut ervaren worden. Je ware Natuur (of hoofdloosheid) zien betekent dat je afgaat op je eigen ervaring, dat je een unieke Weg inslaat en je eigen ontdekkingen doet. Het doel van de auteur – op basis van voorbeelden uit zijn eigen ervaring – is het stimuleren van waarlijk Zelfvertrouwen. Zoals de dichter Ralph Waldo Emerson schreef: “Een mens moet leren om die lichtglinstering te ontdekken en te aanschouwen die van binnenuit door zijn hoofd flitst, meer nog dan de luister aan het firmament van barden en wijzen.”

Gene R. Thursby

Associate Professor of Religion

University of Florida

Stel dat er hier zomaar ineens
iemand zou verschijnen en je hoofd
af zou hakken met een zwaard!

— HUI CHUNG

Onthoofd jezelf!...
Laat heel je lichaam opgaan in Zien:
word zien, zien, zien!

— RUMI

Mijn ziel werd meegenomen,
en mijn hoofd meestal ook,
zonder dat ik daar iets tegen kon doen.

— ST. TERESA

Bedek je borst met niets,
en trek het gewaad van niet-zijn
over je hoofd.

— ATTAR

Geef jezelf volledig...
Ook het hoofd zelf moet gegeven worden,
maar waarom zou je daar om treuren?

— KABIR

In het Niets kijken – dat is het ware zien,
het eeuwige zien.

— SHEN-HUI

I

Het ware zien

De mooiste dag van mijn leven – de dag dat ik als het ware opnieuw werd geboren – was de dag waarop ik ontdekte dat ik geen hoofd had. Dat is geen literair slimmigheidje, een geintje dat bedoeld is om koste wat kost interesse te wekken. Ik bedoel het heel serieus: ik heb geen hoofd.

Ik was drieëndertig toen ik die ontdekking deed. Ze kwam zonder meer uit de lucht vallen, maar dat gebeurde als reactie op een diepgaand onderzoek; al een paar maanden was ik verdiept geweest in de vraag: wat ben ik? Het feit dat ik op dat moment toevallig in het Himalayagebergte aan het wandelen was had er waarschijnlijk weinig mee te maken; al wordt er wel gezegd dat je in dat gebied vatbaarder bent voor ongebruikelijke geestestoestanden. Hoe het ook zij, een hele stille, heldere dag, en een uitzicht vanaf de heuvelrug waar ik stond over mistige blauwe valleien tot aan de hoogste bergketen van de wereld, zorgde voor een omlijsting die het allergrootste inzicht waardig was.

Wat er in feite gebeurde was absurd eenvoudig en totaal niet spectaculair: ik stopte heel even met denken. Rede en verbeelding en al het geklets in mijn hoofd kwam tot bedaren. Voor één keer schoten woorden mij werkelijk te kort. Ik vergat mijn naam, mijn mens-zijn, mijn ding-zijn, alles wat ‘ik’ of ‘van mij’ genoemd zou kunnen worden. Verleden en toekomst vielen weg. Het was alsof ik precies op dat moment geboren werd, gloednieuw, zonder enige gedachte of herinnering. Alleen het Nu bestond, het huidige moment en alles wat dat bevatte. Kijken was genoeg. En wat ik zag waren kaki broekspijpen die onderaan eindigden in een paar bruine schoenen, kaki mouwen die zijwaarts eindigden in een paar roze handen, en een kaki front dat naar boven toe eindigde in – absoluut niets! En al helemaal niet in een hoofd.

Op datzelfde moment besefte ik dat dat niets, dat gat waar een hoofd had moeten zitten, niet zomaar een leegte was, geen louter niets. Integendeel, het zat tjokvol. Het was een uitgestrekte leegte die volkomen gevuld was, een niets dat ruimte bood aan alles – ruimte aan gras, bomen, vage heuvels in de verte, en hoog daarboven sneeuwtoppen als een rij hoekige wolken die in de lucht zweefden. Ik was een hoofd kwijtgeraakt en had er een wereld voor teruggekregen.

Dat alles benam me, heel letterlijk, de adem. Ik leek helemaal te stoppen met ademen en ging volkomen op in wat Gegeven is. Daar was het dan, dat prachtige tafereel dat lag te schitteren in de heldere lucht, zonder hulp of gezelschap, dat op mysterieuze wijze in de leegte hing en (en dat was het echte mirakel, de werkelijke verwondering en verrukking) volkomen vrij van ‘mij’, onaangetast door iemand die ernaar keek. De totale aanwezigheid ervan was mijn totale afwezigheid in lichaam en ziel. Lichter dan lucht, helderder dan glas en geheel bevrijd van mezelf, was ik nergens meer te bekennen.

Maar ondanks de magische en geheimzinnige hoedanigheid van dit visioen was het geen droom, geen esoterische openbaring. Eerder het omgekeerde: het voelde als een plotseling ontwaken uit de slaap van het gewone leven, als het einde van een droom. Het was de zichzelf-verlichtende werkelijkheid waaruit het verduisterende denken nu eindelijk eens was weggevaagd. Het was, ten langen leste, de onthulling van het volmaakt voor de hand liggende. Het was een helder moment in een warrige levensgeschiedenis. Ik negeerde niet langer meer iets waarvoor ik (in ieder geval sinds mijn vroege jeugd) te druk of te slim of te bang was geweest om het te kunnen zien. Het was zuivere, kritiekloze aandacht voor wat al die tijd recht voor mijn neus had gestaan – mijn totale gezichts-loosheid. Kortom, het was allemaal volmaakt eenvoudig en duidelijk en ongecompliceerd, niet vatbaar voor discussie, gedachten en woorden. Er kwamen geen vragen op, niets dat verwees naar iets anders dan de ervaring zelf. Er was slechts sprake van vrede en een kalme vreugde, en het gevoel een ondraaglijke last te hebben afgeworpen.

Het idee dat de mens een lichaam heeft
dat losstaat van zijn ziel moet losgelaten worden;
dat zal ik doen door... schijnbare lagen weg
te smelten en het oneindige dat verborgen lag
zichtbaar te maken.

— BLAKE

“Ik denk dat ik haar eens op ga zoeken”, zei Alice...
“Dat kun je niet maken”, zei de Roos:
“Ik raad je aan de andere kant op te lopen.”
Dat klonk Alice onzinnig in de oren, dus zei ze
niets maar vertrok onmiddellijk naar
de Rode Koningin. Tot haar verrassing
verloor ze haar ogenblikkelijk uit het oog.

— THROUGH THE LOOKING GLASS

Een ster ben ik niet qua uiterlijk schoon;
Een ander steekt mij zo naar de kroon,
Maar mijn gezicht — mij laat het koud
Daar ik mij erachter ophoud;
Het zwaarst valt het hen
aan wie ’k het vertoon.

— Toegedicht aan woodrow wilson

II

Wijs worden uit het zien

Toen de eerste verwondering over mijn ontdekking in de Himalaya’s wat was afgenomen, begon ik haar ongeveer als volgt voor mezelf te beschrijven.

Op de een of andere manier had ik vaag het gevoel gehad dat ik het huis dat mijn lichaam is bewoonde en door twee ronde raampjes naar de wereld keek. Nu zie ik dat het zo helemaal niet zit. Als ik in de verte tuur, wat vertelt me dan op dat moment hoeveel ogen ik hier heb – twee, of drie, of honderden, of geen? In feite verschijnt er slechts één raam aan deze kant van mijn façade, en dat staat wijd open, is zonder omlijsting en immens groot, en er is niemand die er doorheen kijkt. Het is altijd de ander die ogen heeft met een gezicht eromheen, nooit ikzelf.