DE ERVARING VAN HET NIET-ZELF

Copyright © 1993 Bernadette Roberts
Copyright © 2021 Nederlandse uitgave, uitgeverij Samsara, Amsterdam
Oorspronkelijke titel: The Experience of No-Self, A Contemplative Journey
Oorspronkelijke uitgave: State University of New York Press
Vertaald uit het Engels door Maurice Jacobs
Vormgeving omslag: Hester van Toorenburg, Studio Hes
Vormgeving binnenwerk: Ivar Hamelink

ISBN 978 94 93228 08 5

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd zonder de uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

Voor contemplatieven in Oost en West - in het
bijzonder voor hen die verblijven in de spirituele heuvels
van Carmel en New Camaldoli

Inleiding

Dit is het persoonlijke verslag van een tocht die twee jaar in beslag nam. Gedurende deze tocht is alles weggevallen wat ik met een zelf kan aanduiden. Deze tocht voerde me via een onbekende doorgang naar een leven dat zo nieuw en anders was dat ik, ondanks veertig jaar van uiteenlopende contemplatieve ervaringen, het bestaan ervan nimmer had vermoed. Omdat ze buiten mijn verwachtingen lag, was de ervaring van het niet-zelf onbegrijpelijk in termen van om het even welk referentiekader dat ik kende, en hoewel ik bibliotheken en boekenwinkels heb doorzocht, kon ik geen enkele verklaring of verslag van een soortgelijke tocht vinden, wat indertijd heel verhelderend geweest zou zijn en een grote steun zou hebben betekend. Deze bladzijden zijn een gevolg van het ontbreken van opgetekende verslagen. Ik vertrouw erop dat ze van nut zullen zijn voor wie eveneens bestemd zijn om deze tocht voorbij het zelf te maken.

Hoewel mijn contemplatieve ervaringen al erg jong begonnen, ontdekte ik pas toen ik vijftien was hoe deze ervaringen als de stukjes van een puzzel pasten in het grotere raamwerk van de christelijke contemplatieve traditie. Deze ontdekking werd gevolgd door tien jaar van relatieve afzondering, die tot doel hadden de eenheid met God in christelijke zin te realiseren. Toen ik eenmaal de zekerheid had dat dit doel bereikt was, trad ik het meer alledaagse leven binnen, waarin ik me tot op de dag van vandaag bevind.

Binnen het traditionele christelijke raamwerk wordt het begrip “verlies van het zelf” over het algemeen beschouwd als het verlies of de transformatie van het ego of het lagere zelf tot het ware of hogere zelf als het de eenheid met God bereikt. Bij deze tocht behoudt het zelf echter zijn unieke individualiteit en verliest het nooit het ontologische gevoel van een persoonlijk zelf. Dat ik het gevoel had voor mijzelf verloren te zijn, betekende dus tegelijkertijd dat ik mijzelf gevonden had in God; ik had deel aan een goddelijk leven. Vanaf hier is het diepste gevoel van bestaan en leven tegelijk het gevoel van Gods bestaan en leven. Er is dus niet langer een gevoel van “mijn” leven, maar eerder van “ons” leven – van God en het zelf. Het was een duurzame staat waarin God, het “stiltepunt” in het centrum van ons wezen, steeds toegankelijk wordt voor de contemplatieve blik. Dit is een punt waaruit het leven van het zelf voortkomt en waarin het soms verdwijnt. Maar de laatstgenoemde ervaring van zelf-verlies is slechts van voorbijgaande aard. Ze vormt geen blijvende toestand en het is nooit bij mij opgekomen dat dit ooit in dit leven het geval kon zijn.

Voorafgaand aan de onderhavige tocht had ik weinig aandacht geschonken aan het zelf, zijn perimeters of definities. Ik nam als vanzelfsprekend aan dat het zelf de totaliteit van mijn wezen was, mijn lichaam en ziel, mijn geest en gevoelens; een wezen dat gecentreerd is in God, die er de drijfkracht en het stiltepunt van is. Omdat het zelf dus in zijn diepste kern een verlengstuk is van het goddelijke, heb ik buiten God nooit een waar zelf kunnen vinden, want de ontdekking van de Ene, betekent de ontdekking van het andere.

Hier lag dus de grens van mijn verwachtingen en ik was erg verrast, ja zelfs verbijsterd, toen ik tot een permanente staat kwam waarin er geen zelf is, geen hoger zelf, geen ware zelf of iets dat met het woord “zelf” kan worden aangeduid. Klaarblijkelijk was ik buiten mijn eigen, en eveneens buiten het traditionele referentiekader gevallen toen ik een pad tegenkwam dat leek te beginnen waar de schrijvers over het contemplatieve leven waren opgehouden. Maar met de stellige zekerheid dat het zelf verdwenen was, kwam automatisch de vraag wát er precies was weggevallen – wat was het zelf? Wat was het precies geweest? En eveneens werd ik geconfronteerd met de allerbelangrijkste vraag: wat bleef er over als het zelf verdwenen was? Deze tocht was de geleidelijke openbaring van de antwoorden op deze vragen, antwoorden die uitsluitend konden worden ontleend aan de persoonlijke ervaring, aangezien daarbuiten geen verklaring beschikbaar was.

Met uitzondering van het weinige dat ik kon vinden bij Meester Eckhart, moest ik het stellen zonder enige verklaring voor deze ervaring. En zelfs toen ik boeken uit de oosterse tradities ter hand nam, stuitte ik op hetzelfde gebrek aan verklaringen – tenminste in de verslagen die mij ter beschikking stonden via de plaatselijke kanalen. Hoewel de boeddhistische notie van niet-zelf mij als waar voorkwam, werd er niet door verklaard hoe we eerst komen tot de heelheid van het zelf door zijn unie met God, zodat het probleem van de christelijke ervaring van het niet-zelf onopgelost bleef. Het is zeer goed mogelijk dat de mate waarin het individu eerst deze unie ontdekt ook de mate is waarin het wegvallen ervan als onverklaarbaar en verbijsterend wordt ervaren. Pas wanneer deze overgang gemaakt is, of wanneer wij ons hebben aangepast aan een nieuw leven, verdwijnt het relatieve verschil tussen het zelf en het niet-zelf uit het zicht. Als wij echter zover zijn, hebben we reeds gezien wat ons wacht aan het einde van de weg en bestaat er geen behoefte meer aan verklaringen.

Toen ik mij realiseerde dat ik alleen stond in deze kloof tussen de ultieme christelijke notie van zelf-verlies en de directe ervaring ervan, kwam ik zelf tot een aantal besluiten. In hoofdzaak ben ik ervan overtuigd dat het contemplatieve leven samengesteld is uit twee duidelijk onderscheiden en aparte bewegingen, die helder gemarkeerd en omschreven zijn door de aard van de ervaringen alleen. De eerste beweging is die naar de eenheid van het zelf met God, die parallel loopt met het psychologische proces van integratie, waarbij de nadruk ligt op de innerlijke beproevingen en donkere nachten waardoor het zelf in een blijvende unie bevestigd wordt met God, het stiltepunt en de spil van zijn wezen. In dit proces komen wij tot de ontdekking dat het zelf niet verloren is gegaan; veeleer wordt ons een nieuw zelf geopenbaard dat nu functioneert als een ondeelbaar geheel vanuit zijn diepste en meest innerlijke centrum.

Op deze eerste beweging volgt een interval (dat in mijn geval twintig jaar duurde), waarin deze unie wordt blootgesteld aan velerlei uiterlijke (geen innerlijke) beproevingen, waardoor deze eenheid in staat wordt gesteld te tonen hoe duurzaam stabiel en taai ze standhoudt tegen alle krachten die haar centrum willen verplaatsen, fragmenteren of verstoren. Hierdoor is dit een periode waarin wij de schoonheid en het intense wonder van deze gratis verleende unie ontdekken. Maar bovenal ontdekken wij de betekenis van deze unie en hoe zij functioneert in ons dagelijks leven. Aanvankelijk is het een periode van aanpassing aan het relatieve verschil tussen het leven met het oude, makkelijk versplinterde zelf, en het leven met een nieuw zelf dat stevig verankerd is in zijn centrum met God. Ten slotte lijkt dit een stadium te zijn waarin de contemplatief, als er geen uiterlijke beproevingen opdagen, dit zelf kan opzoeken vermits de energie die door deze toestand gecreëerd wordt zich (als eenheid en niet als versplinterde kracht) naar buiten toe moet bewegen om zich te uiten. Deze energie is niet bang voor uitdagingen en zelfs lijden als een manier om deze duurzame liefde te openbaren en te bevestigen.

Ik zou hieraan willen toevoegen dat de jaren die tussen deze bewegingen liggen ook grotendeels genegeerd worden in de contemplatieve literatuur. Het belang ervan wordt ten zeerste onderschat als gevolg van het feit dat men zich niet realiseert dat dit interval (het “marktplein”-stadium) eigenlijk de voorbereiding is op een grootse explosie - een stille explosie evenwel - die een ander belangrijk keerpunt inluidt. Het lijkt of aan het einde van het marktplein een punt bereikt wordt waar het zelf zo volledig in overeenstemming is met het stiltepunt, dat het niet langer uit dit centrum gebracht kan worden, zelfs niet in zijn eerste bewegingen. Het zelf kan niet langer worden getest door welke vorm van kracht of beproeving dan ook, noch kan het in beroering worden gebracht door een andere wind. Op dit punt is het blijkbaar uitgediend; het is niet langer noodzakelijk en nuttig en het leven kan doorgaan zonder het zelf. We zijn klaar om verder te gaan, om voorbij het zelf te gaan en zijn meest intieme unie met God. Dit is het punt waarop we weer een nieuw leven binnengaan, een leven dat waarschijnlijk het best wordt aangeduid als een leven zonder een zelf.

De aanvang van de tweede beweging wordt gekarakteriseerd door het wegvallen van het zelf en de ontmoeting met “dat wat overblijft” als het zelf weg is. Maar dit wegvallen is een omkering van dermate grote omvang, dat het onmogelijk onopgemerkt kan blijven, overschat of genoeg beklemtoond kan worden als een belangrijke mijlpaal in het contemplatieve leven. Het betekent veel meer dan de ontdekking van een leven zonder een zelf. Het onmiddellijke en onvermijdelijke resultaat is een dóórbreken van een nieuwe dimensie van weten en bestaan die een moeilijke en langdurige aanpassing vergt. Het reflexieve mechanisme van de geest – of wat het ook is dat ons toestaat zelf-bewust te zijn – is uitgeschakeld of permanent opgeschort, zodat de geest hierna voor altijd gefixeerd blijft op het huidige ogenblik, waaruit hij zich niet kan losmaken doordat zijn blik onafgebroken op het Onbekende is gericht.

De tocht is dus niets minder en niets meer dan een periode van aanpassing aan een nieuwe manier van zien; een tijd van overgang en openbaring als wij geleidelijk komen tot “dat” wat overblijft als er geen zelf meer is. Dit is geen tocht voor wie liefde en gelukzaligheid verwachten, maar voor de stoutmoedigen die beproefd zijn geworden in het vuur en tot rust zijn gekomen in een volhardend en onwrikbaar vertrouwen in “dat” wat voorbij het bekende ligt, voorbij het zelf, voorbij de unie, en zelfs voorbij liefde en vertrouwen zelf.

Vermits het ogenblik dat het zelf-bewustzijn tot een permanent einde komt – en de tweede beweging van de tocht begint – en zo een beslissende gebeurtenis of mijlpaal in het contemplatieve leven is, kan ik slechts gissen naar de reden waarom zo weinig gezegd werd over deze doorbraak. Misschien dat ik nooit de stilte duidelijk kan maken van de schrijvers die niets zeggen over deze tweede beweging. Misschien dat bepaalde contemplatieven zonder omhaal heenstappen over wat voor anderen een monumentale explosie is. Mogelijk bagatelliseren schrijvers wat zij niet begrijpen of wat hen onorthodox of vreemd lijkt. Of, en dit is mijn mening, misschien hebben zij de twee bewegingen met elkaar verward, doordat ze er geen adequaat onderscheid tussen hebben gemaakt. Zij hebben geen onderscheid gemaakt tussen een radicale bewustzijns-verandering en het ophouden van het bewustzijn, tussen het eerst overstijgen van het lagere ego-zelf, en nadien van het hogere Ware zelf, tussen de unie met God en God voorbij de unie. Omdat het contemplatieve leven in zijn geheel genomen één continue beweging is, is het vaak moeilijk een grens te trekken en een duidelijk onderscheid te zien totdat wij zelf deze mijlpalen zijn tegengekomen. Pas dan wordt het verschil tussen deze bewegingen evident en onmiskenbaar.

De bedoeling van dit verslag is dus deze tweede beweging te helpen verduidelijken, ze meer herkenbaar te maken. Hier probeer ik, indien mogelijk, een licht te werpen op de ultieme, uiteindelijke realisatie van de christelijke notie van zelf-verlies. Deze poging vindt haar oorsprong deels in de overtuiging dat deze beweging niet ongewoon is en dat vele individuen dit stadium hebben bereikt of zullen bereiken. Enige verduidelijkingen kunnen voor hen hier even relevant zijn als ze voor mij zouden zijn geweest. Hoewel geen twee mensen dezelfde ervaringen hebben, ben ik er zeker van dat degenen die hun ware zelf in God gevonden en het vervolgens verloren hebben, bepaalde consequenties en ontdekkingen gemeenschappelijk hebben.

Terwijl de tocht nog aan de gang was, heb ik geprobeerd gebeurtenissen ervan te beschrijven, maar pas toen hij voorbij was – of totdat het relatieve verschil tussen het leven met en zonder een zelf niet langer in het oog viel – heb ik het verslag in zijn onderhavige vorm opgeschreven en aan een aantal vrienden gegeven voor commentaar en kritiek. Hoewel zij veel te edelmoedig waren om zich te storen aan de inhoud en de alledaagse schrijfstijl, waren ze niettemin eerlijk in hun vragen en tegenwerpingen. Deel II heb ik als antwoord hierop geschreven, en ik trachtte hier de antwoorden te vinden die niet duidelijk waren tijdens de doortocht.

In bepaalde opzichten heb ik door deze laatste hoofdstukken te schrijven meer over de tocht geleerd dan toen hij aan de gang was. Het blijkt dat de aard van deze doortocht een toestand van totale onwetendheid is, die naast een bepaalde schoonheid en een zweem van mysterie er ook een gevoel van verbijstering aan verleende die, zo geloof ik, verantwoordelijk was voor bepaalde ontberingen die wellicht vermeden hadden kunnen worden als ik er een verklaring voor had gehad. Pas toen de tocht voorbij was en ik erop kon terugkijken, begon ik een beter begrip te krijgen en was ik bijgevolg in staat de verklaringen in de laatste hoofdstukken te geven.

Ook heb ik hier, waar dat nodig was voor een beter begrip van de onderhavige tocht in zijn relatie tot het verleden, verwezen naar mijn vroegere achtergrond. Over deze achtergrond wordt in eerste instantie niet gesproken, omdat mijn huidige aandacht zich louter richt op een relatief onverkende dimensie van het leven – de beweging voorbij het zelf. Bovendien wist ik dat ik, indien ik deze overgang niet zo snel mogelijk te boek stelde, er alles van zou vergeten. Want een van de eerste lessen die ik leerde tijdens deze tocht, is dat de voorbijgaande ervaringen niets in hun kielzog voeren en nauwelijks een voetspoor, laat staan levendige herinneringen, achterlaten. Kortom, wij leren te leven zonder een verleden.

Om deze reden begon ik snel te schrijven, voordat de tocht voorgoed verloren zou gaan en het leven zonder een zelf even vervaagd zou zijn als de dag van mijn geboorte. Maar tegelijkertijd heeft de bevrijding van het verleden het mogelijk gemaakt op een persoonlijk niveau te schrijven – iets wat ik voordien niet zou hebben gedurfd – vermits de tocht niet langer aan “mij” toebehoort. Ik beschouw het zoals ik elk ander feit of gebeurtenis in het leven om ons heen beschouw. Aldus staat het onveranderlijk op zichzelf en dat zal altijd zo blijven – slechts een ding uit het verleden.

Tot besluit wil ik nogmaals beklemtonen dat de volgende ervaringen niet behoren tot de eerste contemplatieve beweging of tot de realisatie van de eenheidsstaat met God. Elders heb ik over deze eerste tocht geschreven en ik heb het gevoel dat er al genoeg over is gezegd, vermits deze beweging onvermijdelijk de exclusieve belangstelling van de contemplatieve schrijvers geniet. Dus stel ik voor pas te beginnen waar deze schrijvers het laten afweten. Op dit punt begint de tocht voorbij de unie, voorbij het zelf en God, een tocht naar de stille en rustige regionen van het Onbekende.

DEEL I
DE TOCHT

Hoofdstuk 1

Door vroegere ervaringen was ik bekend geraakt met vele verschillende soorten en niveaus van stilte. Er is een stilte binnenin, een stilte die neerdaalt van buitenaf, een stilte die het bestaan tot rust brengt en een stilte waarin het ganse universum verdwijnt. Er is een stilte van het zelf en zijn vermogens van wil, denken, herinnering en van de emoties. Er is een stilte waarin er niets is, er is een stilte waarin er iets is. En ten slotte is er de stilte van het niet-zelf en de stilte van God. Als er een pad bestond aan de hand waarvan ik mijn contemplatieve ervaringen in kaart kon brengen, dan zou het dit zich voortdurend uitbreidende en verdiepende pad van de stilte zijn.

Eén keer echter leek dit pad ten einde te komen toen ik een stilte binnenging waaruit ik nooit meer helemaal terugkeerde. Dit verslag moet ik echter vooraf laten gaan door de vermelding dat ik vroeger af en toe een doordringende stilte van de vermogens was tegengekomen die zo totaal was, dat zij aanleiding gaf tot subtiele angstgevoelens. Het was de angst om altijd opgeslokt te worden, verloren te gaan, vernietigd te worden of bewusteloos te raken en mogelijk nooit meer terug te keren. In dergelijke ogenblikken kreeg ik, om de angst af te weren, een opwelling om mijn lot in Gods handen te leggen – een gebaar van de wil, een gedachte, een soort projectie. En telkens als ik dit deed, werd de stilte verbroken en keerde ik geleidelijk aan terug naar mijn gewone zelf – en veiligheid. Maar op zekere dag was dit niet meer het geval.

De weg waaraan ik woonde liep langs een klooster dat aan zee ligt en als ik er ´s middags tussenuit kon, bracht ik graag een tijdje door in de stilte van de kloosterkapel. Deze bewuste namiddag verschilde niet van de andere. Opnieuw was er een doordringende stilte en opnieuw wachtte ik op de komst van de angst die de stilte zou verbreken. Maar deze keer kwam de angst niet. Door de gewoonte van de verwachting of door de realiteit van de angst die op komst was, voelde ik enige momenten van onzekerheid of spanning alsof ik wachtte tot de angst me zou aanraken. Gedurende deze ogenblikken had ik het gevoel dat ik boven een afgrond hing of dat ik balanceerde op een dun koord, met het bekende (het zelf) aan de ene kant en het onbekende (God) aan de andere kant. Een opwelling van angst zou een beweging in de richting van het zelf en het bekende geweest zijn. Zou ik deze keer de streep oversteken of zou ik terugvallen op mijn zelf - zoals gewoonlijk? Omdat er geen kracht van mijzelf was om te bewegen of te kiezen, wist ik dat de beslissing niet bij mij lag; binnenin was alles rustig, stil en roerloos. In deze stilte was ik mij niet bewust geweest van het ogenblik waarop de angst en de spanning van het wachten verdwenen waren. Toch wachtte ik op een beweging – maar niet van mijzelf – en toen er geen beweging kwam, bleef ik gewoon in grote stilte zitten.

Een zuster rammelde met de sleutels van de deur van de kapel. Het was tijd om af te sluiten en naar huis te gaan om voor het eten van mijn kinderen te zorgen. Tot nu toe was het altijd moeilijk geweest om abrupt uit een diepe stilte terug te komen, want mijn energieën stonden dan op een laag peil en de inspanning om in beweging te komen leek meer op gewichtheffen. Deze keer schoot me echter de gedachte te binnen niet na te denken over het opstaan, maar het gewoon te doen. Ik denk dat ik hier een belangrijke les leerde, want ik verliet de kapel als een veertje dat drijft op de wind. Eenmaal buiten verwachtte ik dat mijn normale energie en denkvermogen zouden terugkeren, maar deze dag viel het me erg moeilijk, omdat ik steeds opnieuw terugviel in de grote stilte. De rit naar huis was een voortdurend gevecht tegen volledige bewusteloosheid en de pogingen die ik deed om het avondeten klaar te maken leken op pogingen om een berg te verplaatsen. Drie uitputtende dagen vocht ik om wakker te blijven en de stilte die mij elke seconde dreigde te overweldigen af te weren. De enige manier waarop ik een minimum aan huishoudelijke karweitjes kon doen, was door mijzelf er voortdurend aan te herinneren waar ik mee bezig was: nu schraap ik de wortels, nu snijd ik ze, nu pak ik een pan, nu doe ik water in de pan, enzovoort, totdat ik uiteindelijk zo uitgeput was dat ik zo snel mogelijk naar de bank rende. Op het ogenblik dat ik ging liggen, raakte ik meteen bewusteloos. Soms leek het of ik uren weg was, terwijl het slechts vijf minuten waren; andere keren leken het slechts vijf minuten, terwijl het in werkelijkheid uren waren. In deze toestand van bewusteloosheid droomde ik niet, ik was mij niet bewust van mijn omgeving, er waren geen gedachten en ervaringen – er was absoluut niets.

Op de vierde dag merkte ik dat de stilte wegtrok, zodat ik wakker kon blijven met minder moeite, en bijgevolg waagde ik het erop om te gaan winkelen. Ik weet niet wat er was gebeurd, maar plots werd ik door een vrouw door elkaar geschud die mij vroeg: “Slaap je?” Ik glimlachte naar haar, terwijl ik probeerde mijzelf een houding te geven, want ik had er op dat moment geen idee van hoe ik in de winkel was terechtgekomen of wat ik er deed. Dus moest ik weer van voren af aan beginnen: nu duw ik het winkelwagentje, nu moet ik sinaasappels pakken, enzovoort. Op de morgen van de vijfde dag kon ik mijn slippers nergens vinden; toen ik ontbijt maakte voor mijn kinderen deed ik de koelkast open en wat ik daar aantrof was ongelooflijk en volkomen belachelijk. Op de negende dag had de stilte zich zo ver teruggetrokken, dat ik er zeker van was dat binnen een korte tijd alles weer normaal zou zijn. Terwijl de dagen voorbijgingen en ik weer normaal begon te functioneren, merkte ik dat er iets ontbrak, maar ik kon er niet achter komen wat het was. Iets of een deel van mezelf was nog niet teruggekeerd of was nog steeds in stilte. Het was alsof een deel van mijn geest opgeheven was. Ik gaf de schuld aan mijn geheugen omdat dit als laatste was teruggekomen, en toen het er eenmaal was, merkte ik hoe bleek en levenloos het was – als de kleurloze dia-plaatjes van een verouderde film. Het was dood; niet alleen het verre verleden, maar ook het verleden van de afgelopen minuten was leeg.

Als iets dood is, raak je snel de gewoonte kwijt te trachten het weer tot leven te wekken. Als het geheugen dus dood is, leer je te leven als iemand die geen verleden heeft – je leert te leven in het huidige moment. Dat dit nu zonder moeite – en uit loutere noodzaak – mogelijk was geworden, was een van de aantrekkelijke gevolgen van een overigens uitputtende ervaring. Zelfs toen ik weer de beschikking kreeg over mijn praktische geheugen, verdween het moeiteloze leven in het heden niet. Maar met de terugkeer van het praktische geheugen dacht ik niet meer na over mijn eerdere gevoel dat er iets ontbrak; ik besloot dat het stille aspect van mijn geest in feite een soort “absorptie” was, een opgaan in het onbekende, wat voor mij natuurlijk God was. Het was als een voortdurend staren naar het grote, stille Onkenbare, wat door geen enkele activiteit onderbroken kon worden. Dit was een ander welgekomen gevolg van de oorspronkelijke ervaring.

Deze interpretatie van het stille aspect van mijn geest (absorptie) leek gedurende ongeveer een maand een bevredigende verklaring te zijn. Toen veranderde ik weer van mening en besloot ik dat deze absorptie in feite een bewustzijn, een speciaal soort van “zien” was, zodat wat er werkelijk gebeurd was niet een vorm van opheffen was, maar eigenlijk een soort van opengaan - er ontbrak niets, er was “iets” toegevoegd. Na een tijdje bleek ook deze opvatting niet meer houdbaar. De verklaring bleek ergens onbevredigend; er had iets anders plaatsgevonden. Ik besloot dus naar de bibliotheek te gaan om te zien of ik het mysterie op kon lossen aan de hand van de ervaringen van iemand anders.

Ik kwam erachter dat als ik niets kon vinden in de werken van Johannes van het Kruis, ik waarschijnlijk nergens iets zou kunnen vinden. Hoewel ik goed vertrouwd was met de geschriften van deze heilige, kon ik geen verklaring vinden voor mijn specifieke ervaring. Elders in de bibliotheek trof ik er evenmin een aan. Toen ik die dag echter naar huis ging en ik de heuvel afliep met een panorama van de vallei en de heuvels voor mij, richtte ik mijn blik naar binnen en wat ik toen zag, deed me mijn pas inhouden. In plaats van het gewone niet nader te lokaliseren centrum van mijzelf was er helemaal niets. En op het moment dat ik dat zag, werd ik overspoeld door een stille vreugde en wist ik eindelijk wat ontbrak – het was mijn “zelf”.

Lichamelijk leek het alsof er een grote last van mijn schouders viel en ik voelde me zo licht dat ik naar mijn voeten keek om mijzelf ervan te verzekeren dat ze nog op de grond stonden. Later dacht ik aan de ervaring van de heilige Paulus: “Niet ik leef, maar Christus leeft in mij”, en ik realiseerde me dat ondanks de leegte in mij er niemand was die de plaats had ingenomen. Dus besloot ik dat Christus de vreugde was, de leegte zelf; hij was alles wat er was overgebleven van deze menselijke ervaring. Dagenlang leefde ik in deze vreugde, die bij tijd en wijle zo groot was, dat ik mij afvroeg wanneer de sluisdeuren het zouden begeven.

Deze ervaring was het hoogtepunt van mijn contemplatieve roeping. Het was het einde van de vraag die me jarenlang gekweld had: waar houd “ik” op en begint God? Na vele jaren was de grens die ons scheidde zo dun en vaag geworden, dat ik hem meestal niet meer kon zien, maar mijn geest was altijd vertwijfeld op zoek naar de vraag: wat is van Hem en wat is van mij? Maar mijn dilemma was nu opgelost. Er was geen “ik” meer, er was alleen nog “Hij”. In deze vreugdevolle toestand had ik de rest van mijn leven kunnen verblijven, maar dat lag kennelijk niet besloten in het Grote Plan. Het was slechts een kwestie van dagen, van een week misschien, voordat mijn hele spirituele leven – het werk, het lijden, de ervaringen en doelstellingen van een gans leven – plotseling uiteenspatte in miljoenen niet meer te achterhalen stukken en er niets, absoluut niets van overbleef.

Hoofdstuk 2

Toen de vreugde om mijn eigen leegte begon af te nemen, besloot ik deze vreugde te vernieuwen door tijd uit te trekken om alleen te zijn en mijn blik te richten op dit lege zelf. Hoewel het centrum van mijn zelf verdwenen was, was ik er zeker van dat de leegte, de stilte en de vreugde die overbleven, God zelf was. En dus ging ik op zekere dag met duidelijk hedonistische bedoelingen zitten en richtte mijn blik naar binnen. Vrijwel onmiddellijk begon de lege ruimte zich uit te breiden en wel zo vlug dat ze scheen te ontploffen. Toen kreeg ik in mijn maagkuil het gevoel dat ik in een lift stond die non-stop honderd verdiepingen naar beneden viel, en bij deze val werd ieder gevoel van leven uit mij weggezogen. Op het ogenblik dat ik op de bodem terechtkwam, wist ik: Als er geen persoonlijk zelf is, is er ook geen persoonlijke God. Ik zag duidelijk hoe de twee hand in hand gaan – en waar zij heen gingen, heb ik nooit kunnen achterhalen.

Gedurende een tijd zat ik daar, mentaal en emotioneel totaal ontredderd. Ik kon niet nadenken over wat er gebeurd was en in mij was er geen enkele reactie merkbaar. Om mij heen heerste alleen stilte en in deze alomvattende stilte bleef ik maar wachten op een of andere vorm van reactie of iets wat vervolgens zou plaatsvinden, maar er gebeurde niets. In mij was er geen gevoel van leven, geen beweging en geen gevoelens; ten slotte realiseerde ik mij dat ik helemaal geen “binnenin” meer had.

Het moment van neerkomen was zo allesvernietigend geweest, dat ik nooit meer enig gevoel zou hebben van leven dat ik het mijne kan noemen – of enig ander soort van leven. Mijn innerlijke of spirituele leven was ten einde. Ik kon mijn blik niet meer naar binnen richten; van nu af konden mijn ogen alleen nog naar buiten kijken. Op dat moment kon ik onmogelijk weten welke enorme gevolgen deze plotselinge gebeurtenis zou hebben. Stap voor stap en geheel door ervaring zou ik deze moeten leren begrijpen. Mijn geest kon niet bevatten wat er gebeurd was; deze gebeurtenis en alles wat erop volgde, viel totaal buiten al de mij bekende referentiekaders. Vanaf nu moest ik letterlijk al tastend mijn weg zoeken langs een onbekend pad.

Mijn eerste gedachte was: o nee, niet opnieuw een Donkere Nacht! Ik had al eerder kennisgemaakt met deze empirische verdwijningen van God en was nogal teleurgesteld dat kennelijk nog meer van dergelijke ervaringen mij te wachten stonden. Maar toen geen enkele van de gebruikelijke reacties zich voordeed (alles van bezorgdheid tot doodsangst, noem maar op), kreeg ik het gevoel dat deze ervaring buiten alles viel wat Johannes van het Kruis had beschreven en zette ik de gedachte van een Donkere Nacht uit mijn hoofd. Bovendien maakte het geen verschil: ik had eenvoudigweg het hoofd te bieden aan de werkelijkheid van het hier en nu, een werkelijkheid die inhield dat er in mij geen gevoel van leven bestond.

Zo zat ik daar dus, bij volle bewustzijn, gezond, met onaangetaste vermogens, blijkbaar in leven; kortom, alle systemen functioneerden zoals gewoonlijk – alleen voelde ik geen leven. Wat nu gedaan? Ik besloot dat ik maar eens op tijd moest beginnen met eten klaarmaken, maar toen ik eraan begon, leken alle bewegingen zo mechanisch; het leek wel of ik een robot was geworden, vermits ik geen persoonlijke energie in mijn werk kon stoppen. Ik deed het huiselijke werk zonder dat een gevoel van leven me bijstond en alle handelingen gebeurden totaal mechanisch – louter door gewoonte geconditioneerde bewegingen.

Na een poosje gaat dit je opbreken en geleidelijk aan krijg je de dringende behoefte ergens wat leven te vinden. In de hoop iets van leven te vinden, ging ik de tuin in en keek rond. Ik wist dat daar leven was, maar ik kon het niet voelen, dus liep ik rond als een blinde en raakte alles aan: de bladeren en de bloemen, ik reikte naar de takken van de dennenbomen en liet ze door mijn handen glijden, ik bukte me om met mijn handen door de grond te woelen. Toen ging ik op de grond liggen met mijn handpalmen naar beneden en ik keek omhoog naar de dennentakken; ik voelde hoe de wind over mij heen waaide. Het was goed om daar te zijn; alles was in orde. Ergens voelde ik overal leven om mij heen, zelfs al was er geen leven in mijzelf.

Later die avond, voordat de zon was ondergegaan, ging ik naar een plek die ik altijd bezocht in tijden van crisis – het plaatselijke vogelreservaat. Het lag maar een paar straten van mijn huis verwijderd en de weg erheen bood prachtige uitzichten op de zee met zijn kilometers lange kustlijn en op de heuvels die achter het reservaat oprezen. Doorgaans liep ik maar een klein eindje het reservaat in, want voorbij de boomstronk waar ik altijd op ging zitten lag een moeras, dat natter en modderiger werd naarmate je een van de vijvers naderde die werden gevormd door de rivier die hier in zee uitmondde. Vandaag trok ik echter mijn schoenen en sokken uit en ik klauterde naar het midden van het reservaat waar ik een rots had ontdekt die maar net boven de modder uitstak. Hier, tussen het riet en de lange grashalmen, ging ik zitten en ik verdween – ik zonk letterlijk weg in het leven dat mij omringde en dat ook mij spoedig omsloot.

Ik had me hier steeds thuis gevoeld. Het was een plek van grote vrede en mysterieuze rust. Uit ervaring wist ik dat nadenken over de problemen van het leven nooit oplossingen bracht. Slechts hier, door mijn aanwezigheid in de buitenlucht te midden van het echte leven, werden automatisch hoofdzaken van bijzaken gescheiden, zodat op mijn terugweg naar huis alle irrelevante zaken werden weggewist en ik duidelijk zag welke weg ik moest gaan. Zo wist ik ook op die bewuste dag dat ik hier thuis was, meer wellicht dan ooit tevoren. Rond de kleine rots tierde het leven welig en dit vormde in die mate een compensatie voor het gebrek aan leven in mijzelf dat de gebeurtenissen vroeger op de dag niet leken te hebben plaatsgevonden. Zeker, hier was ik thuis, omringd door de veilige beslotenheid van het onvatbare, moeilijk te lokaliseren ding dat “leven” wordt genoemd. Per slot van rekening, zo dacht ik, is wellicht geen mens beter dan de elementen waaruit hij is samengesteld, want deze elementen vormen zijn eigenlijke leven – maar hoe dit in elkaar zat, wist ik niet. Het enige wat telde was daar te zijn.

De volgende weken bracht ik grotendeels buiten door. Het leven in huis was bijna ondraaglijk geworden, zo routinematig, levenloos en verstoken van persoonlijke energie, dat ik tot niet meer in staat was dan tot het hoogst nodige huishoudelijke werk. Maar buiten stroomde ergens het leven - vredig, achteloos, onkenbaar – en daar moest ik zijn. Ik zwierf door de heuvels, langs de oevers van de rivier en het strand, terwijl ik alleen maar toekeek, observeerde en aanwezig was.

Hoewel ik heel mijn leven gekeken en geobserveerd had, was het deze keer anders, omdat ik in de bomen, de wilde bloemen en het water meer leven kon ontdekken dan in mijzelf, en toch was er overal leven. Het is vreemd hoe de geest dit onkenbare fenomeen dat leven wordt genoemd, wil lokaliseren en precies wil aanwijzen, en als aan deze eis is voldaan, vaart hij blind op deze kennis en blijft hij voor altijd verstoken van de enige zekerheid die een mens heeft – dat was althans wat ik weldra zou leren. Voor het ogenblik zocht ik echter naar deze zekerheid, maar ik kon haar niet vinden. Hoewel alles even leeg leek als ikzelf was er ergens leven in de natuur en voorlopig wilde ik alleen daar zijn en er deel van uitmaken.

Op een klif boven de zee die uitkeek over een inham waar vaak zeehonden lagen te slapen, stond een knoestige, door de wind vervormde cipres. Het was een van mijn favoriete plekjes, tot een opzichter zei dat ik er weg moest, zodat de bodem niet nog meer zou eroderen. Tussen de geteisterde wortels die geen andere begroeiing toelieten, was er een plekje waar je kon zitten zonder ook maar één paardenbloem te vertrappen of de gevarieerde flora te verstoren die deze klif zo uitzonderlijk mooi maakte.

Het was hier dat de natuur ten slotte haar geheim aan mij prijsgaf op een eenvoudig, stil moment waarop ik zag hoe het allemaal in elkaar zat. God of het leven zijn niet ergens in te vinden. Het is net omgekeerd; alles is in God. En we zijn niet in God als druppels water die je kunt scheiden van de zee, maar meer zoals… tja, het enige wat ik kon bedenken was het idee een stukje uit een opgeblazen ballon te trekken; als je er een stukje uittrekt en het probeert af te snijden, barst alles uit elkaar, want dat is onmogelijk. Je kunt niets scheiden van God, want zodra je het idee van afgescheiden zijn loslaat, keert alles terug tot de totaliteit van God en het leven.

Zien hoe het in elkaar zit en dat uitleggen zijn twee heel verschillende dingen. Eén ding staat echter vast: zolang wij gevangenzitten in woorden, definities, en alles waaraan de geest zich vastklampt, zullen wij nooit zien hoe het in elkaar zit. En zolang wij onze opvattingen omtrent de ware aard van het leven niet achter ons laten, zullen wij ons nooit realiseren hoe volmaakt veilig wij in werkelijkheid zijn en hoe alle strijd om overleving en persoonlijke veiligheid een verspilling van energie betekent. Dit inzicht opende een nieuwe deur voor mij. Ik begon de dingen anders te zien en bovenal hield ik op rond te zwerven op zoek naar leven – klaarblijkelijk is het overal; we bevinden ons erin, en het is het enige wat er is.

Nu ik erop kan terugkijken, zou ik een bepaalde les willen vermelden die ik tijdens deze tocht heb geleerd. Ik heb geleerd dat één enkel inzicht niet genoeg is om een werkelijke verandering teweeg te brengen. Gaandeweg wordt ieder inzicht op de een of andere manier opgenomen in ons normale referentiekader en als we het daar eenmaal hebben ingepast, gaat het verloren in de veelheid van gedachten – het denken heeft de neiging elk inzicht te vertroebelen. Het geheim om een inzicht tot een blijvende manier van weten en zien te maken, is eraf te blijven, ons er niet aan vast te klampen, er geen dogma van te maken en er zelfs niet over na te denken. Inzichten komen en gaan, maar als we willen dat ze blijven, moeten wij ons erdoor laten meevoeren, anders is er geen enkele verandering mogelijk. Het is een vergissing te menen dat wij, omdat wij de bal toegespeeld hebben gekregen, weten in welke richting wij moeten lopen. Wellicht gaan onze grootste inzichten op deze manier verloren: we duwen ze in ons referentiekader en komen zo geen stap vooruit. Als wij werkelijk klaarstaan als de bal komt, zal de vaart zelf van de bal ons meenemen en ons in de stroming doen terechtkomen, waarheen die ons ook voert. Ik vertel dit alleen omdat ik het door bittere ervaring heb moeten leren. Wanneer de stukken niet in elkaar pasten of wanneer een inzicht buiten mijn referentiekader viel, voelde ik mij meer verloren dan nodig was. Ik had mijzelf al het geworstel kunnen besparen met vragen waarop toch geen antwoord komt.