Langs de weg van het hart

Colofon

Copyright © 2021 Lenie van Schie
Copyright © 2021 uitgeverij Samsara, Amsterdam
Opmaak binnenwerk: Ivar Hamelink
Vormgeving omslag: Ivar Hamelink
Beeld omslag: Ruvim Noga [beeldkeuze: Klaas Greydanus]
Foto Lenie van Schie: Vincent Schiphorst

ISBN 978 94 93228 11 5
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

‘Wie zich een eigen weg baant door het leven
Hoort in het leven eens zijn eigen lied.’

Adriaan Roland Holst

‘Happiness is the great work,
Though every heart must first become
A student

To one
Who really knows
About Love.’

Hafiz

Voorwoord

De basis voor dit boek ontstond in een gesprek met Meinhard van de Reep. Wij kennen elkaar al lange tijd. Hij was de uitgever van mijn eerste boek, Leven in beweging, dat in 1999 verscheen, en sinds een aantal jaren schrijf ik voor het tijdschrift InZicht, waarvan hij de oprichter en een van de inspirators is. Hij stelde mij in een gesprek die ene vraag: ‘Waarom ga je geen boek schrijven over je werk?’

Ik had die vraag niet verwacht. Dat had ik toch al eens gedaan, een boek schrijven over mijn werk? Maar vrijwel direct voelde ik hoe een nieuw boek anders zou worden, directer, kwetsbaarder. Het duurde nog even voor ik echt overtuigd was, maar vanaf het moment dat ik me eraan over kon geven, voelde het schrijven als een queeste.

Algauw tekende zich een globaal terrein af. Ik dook in mijn aantekeningen, kreeg ideeën aangereikt in en door sessies met cliënten, en in mijn hoofd begon een landschap vorm te krijgen. Er volgden ontelbare uren achter mijn laptop, vaak ’s morgens vroeg in bed. Tal van boeken zijn door mijn handen gegaan, maar vaak ook zat ik met diezelfde handen in mijn haar, omdat ik geen idee had hoe het verder moest. En telkens opnieuw – het lijkt een wonder – was daar ineens een ingeving, kwamen de volgende zinnen op en kon ik verder. Ik voelde hoe het boek zelf mij ging leiden, mij hielp om keuzes te maken: wat moet erin en wat niet. Het boek kreeg een ziel. Contact met twee redacteuren – nooit eerder ondervond ik een dergelijke liefdevolle en zorgvuldige begeleiding in mijn schrijven – hielp me dit boek verder te stroomlijnen.

Al haast mijn hele leven lijk ik op zoek te zijn naar de grond van het bestaan, naar de betekenis van het leven dat wij leiden. Rond mijn achttiende begon ik mij daarvan bewust te worden, en de dichtregel van Adriaan Roland Holst waarmee dit boek opent, draag ik sinds die tijd met mij mee. In het begin richtte die vraag zich vooral op mezelf: ‘Wat ligt er in mij verborgen?’ Al snel werd die vraag breder. Ik raakte gefascineerd door de groei en ontwikkeling van ons mensen; gefascineerd door de evolutie van mensen door de millennia heen.

Als ik terugkijk op het pad dat ik liep – wat je kunt doen als je mijn leeftijd hebt – dan is het een pad geweest met vele kronkelige afslagen. Ik werd geboren in een katholiek milieu vlak na de Tweede Wereldoorlog, en mijn jeugd stond in het teken van hard werken, je best doen en gehoorzaam zijn. De jaren zestig en vooral de jaren zeventig brachten ruimte in die normen en waarden. Het feminisme hielp mij me bewust te worden van mijn positie; het gaf me meer ruimte, en in de jaren tachtig leek alles mogelijk. Dit alles bood mij als vrouw perspectieven en ik begon te experimenteren met nieuwe vormen, zowel privé als in mijn werk. Als docent en therapeut maakte ik mijn eigen programma’s voor groepen die ik begeleidde. Ik werd ook moeder van twee dochters en combineerde werk en moederschap in een tijd dat een dergelijke combinatie eerder uitzondering dan regel was. Inmiddels heb ik vier prachtige kleinkinderen, waar ik superblij mee ben.

Wij leggen in ons leven allemaal een eigen weg af, met een eigen mooie, pijnlijke en bijzondere dynamiek. Al die routes worden aangeraakt door de tijd en het milieu waarin ze worden afgelegd, en geen van die wegen is hetzelfde. Ze zijn allemaal anders, een uitdrukking van de individuele tocht van jou, van mij, door dit leven. Een leven dat een expressie is van dat mysterieuze individuele zijn, dat in sommige tradities ‘ziel’ is gaan heten. De weg die wij volgen is een expressie van de individuele ziel die hier op Aarde is om te ervaren, te leren, te groeien en zich te ontwikkelen.

Een dergelijke groei en ontwikkeling zijn in mijn ogen alleen mogelijk binnen een school die kennis van de psychologie combineert met de kennis uit spirituele tradities. Ik vond zelf een dergelijke zienswijze in de Diamantbenadering.¹ Pas vanuit het spirituele perspectief, zoals dat onder andere is neergelegd in The Pearl Beyond Price van A.H. Almaas, de grondlegger van de Diamantbenadering, kon ik de psychologische theorieën begrijpen. In 1998 begon ik als student in deze school en vanaf 2007 volg ik ook de lerarenopleiding. Spiritualiteit is niet zweverig: ze geeft ons bestaan en onze visie op het leven de noodzakelijke bedding waardoor we dat leven niet alleen kunnen begrijpen, maar ook onszelf en de grond van ons bestaan ten diepste kunnen kennen.

Wat ik in dit boek aanbied is een pad, een visie die is ontstaan door mijn eigen innerlijk werk, mijn ontdekkingstocht in de Diamantbenadering, mijn studie van de ontwikkeling van het menselijk bewustzijn en van diverse spirituele tradities – waaronder het mystieke christendom – en mijn werk met talloze cliënten en studenten. De titel Langs de weg van het hart vat dat alles samen. Dit werk heeft mijn leven en dat van vele anderen verrijkt en verdiept. Dat wens ik ook jou, de lezer, toe: een verdieping van je leven waarin je hart zich steeds verder opent en zo een wegwijzer kan worden op je individuele levenspad.

Lenie van Schie, Havelte, 2020

Inleiding

‘Hoe leef ik mijn spiritualiteit?’ ‘Wat is de zin van het leven, en hoe geef ik zin aan mijn persoonlijk leven?’ Dat zijn vragen die mijn cliënten en studenten mij stellen. Ze komen van jonge mensen, sommige nog aan het begin van hun volwassen leven, die hun eigen weg zoeken in de wereld. Ze komen ook van mensen die veertig of vijftig jaar of ouder zijn, die wel een weg vonden maar zich leeg en moe voelen. Ja, wat is eigenlijk de zin van dit bestaan, van ons bestaan op Aarde? Die vraag komt gemakkelijker naar voren in een tijd waarin de traditionele godsdiensten steeds minder mensen trekken en het dagelijks leven door velen als drukkend wordt ervaren of niet langer voldoende bevrediging biedt.

Terwijl de interesse in religie terugloopt, neemt de interesse in spiritualiteit toe. Kloosters, ooit een domein voor hen die zich afkeerden van de wereld, hebben te kampen met leegloop, maar krijgen in deze tijd een nieuwe functie: ze organiseren retraites voor mensen die in de wereld leven, maar die op zoek zijn naar verdieping. Tijdschriften die aandacht besteden aan de kwaliteit van leven doen het goed, en er verschijnen tal van boeken over levenskunst, zingeving en spiritualiteit. Oude spirituele tradities herleven en er ontstaan nieuwe perspectieven op spiritualiteit. Ook in coaching en in sommige vormen van psychotherapie krijgen spirituele uitgangspunten meer aandacht.

Veranderingen zien we ook in de wetenschappen en de technologie. Uit wetenschappelijk onderzoek zou blijken dat het universum niet uit dode materie bestaat, maar een eigen bewustzijn heeft; bij het onderzoek naar het kleinste vaste deeltje ontdekten wetenschappers dat zo’n deeltje eigenlijk niet bestaat. Alles blijkt trilling te zijn, energie. De technologische ontwikkelingen nemen een hoge vlucht en ons bewustzijn wordt steeds mondialer. Er is zelfs een nieuwe naam geïntroduceerd voor de tijd waarin wij nu leven: het antropoceen, een tijdperk waarin de mens ingrijpt in het Aardse klimaat en de atmosfeer. Er lijkt zich een nieuwe wereld te ontvouwen, maar welke wereld is dat? Welke kant gaat dit op?

Een wind van verandering kan onze harten sneller doen kloppen; het is een uitnodiging om het oude vertrouwde achter ons te laten en de vernauwing en verkramping die we ervaren, te laten gaan. Tegelijkertijd is er ook de druk van de verandering. Het lijkt erop dat we geen keuze meer hebben; we moeten mee. Maar hoe doen we dat, meegaan? Een veranderende tijd brengt mogelijkheden en biedt perspectieven, maar roept ook onzekerheid, onrust, angst, machteloosheid en verzet op. Dan kan die wezenlijke vraag opkomen: ‘Waartoe zijn wij op Aarde?’

Deze eerste vraag uit de katholieke catechismus vraagt om een beter antwoord dan de gedrukte woorden van weleer, die luidden: ‘Wij zijn op Aarde om God te dienen en daardoor hier en in het hiernamaals gelukkig te zijn.’ Maar welke antwoorden zijn dat dan en waar kunnen we die vinden? Zo worden we zoekers.

Een traditie van zoekers

De zoekers onder ons wandelen in een rijke traditie: zoekers waren er in alle tijden. Zoeken, onderzoeken en ontdekken vormen de kern van onze ontwikkeling, als mensheid en als individu. Zo was het altijd al en zo zal het altijd blijven. Nu lezen we de verhalen van de oude zoekers opnieuw, we herontdekken hun mythen, legenden en parabels. We herlezen de geschiedenis van de grote spirituele en mystieke tradities; de grote zoeker Gautama Boeddha is opnieuw zeer geliefd. We verdiepen ons in de Advaita Vedanta – een van de oerbronnen van het hindoeïsme –, herlezen de mystieke teksten van de islam en de kabbala en bestuderen de ervaringen van de christelijke mystici.

Antwoorden, ze liggen overal. We vinden ze bij de filosofen en ook bij de alchemisten. Maar elk antwoord roept nieuwe vragen op. De joden vonden het beloofde land, maar moesten dat ook weer verlaten. De ridders van de Ronde Tafel zochten naar de heilige graal, een kelk waarin volgens sommige verhalen ooit het bloed van Jezus zou zijn opgevangen en die in andere verhalen stond voor het vrouwelijke principe.

Jezus van Nazareth was een zoeker, een man met een missie voor alle mensen, maar hij werd aan het kruis genageld omdat zijn leer te controversieel was voor de tijd waarin hij leefde. Dat gold ook voor Socrates, die de gifbeker moest drinken en dat deed te midden van familie en studenten. In de Keltische mythologie was de beker een cauldron, een kookpot met een toverdrank. Als je ervan dronk ging je meestal niet dood, maar verkreeg je magische krachten of zelfs onsterfelijkheid. Maar zeker wist je dat niet.

Wat maakte dat deze zoekers dit risico namen? Waar zochten ze naar? Kenmerkend in de verhalen is de zoektocht naar iets wat ontbreekt, iets wat, als de zoeker het vindt, hem verandert, de onrust doet verdwijnen en hem innerlijke vrede en rust geeft. Als we die ‘magische schat’ vinden, zo lijkt het, dan weten we weer wie we zijn.

De roep vanuit het binnenste

Wat doet jou op pad gaan? Wat maakt jou tot een zoeker? Voor ieder van ons is dat anders. Er lijkt iets te zijn wat ons in beweging zet, een roep vanuit het binnenste, een verlangen in ons hart of een innerlijk weten dat ons leidt. Het kan onrust zijn die ons voortdrijft, een crisis in ons leven. Deze innerlijke roep vraagt van ons dat we het bekende, de zekerheden en wat vertrouwd is, achter ons laten. Het is niet gemakkelijk om die roep te volgen; we aarzelen, deinzen ervoor terug, er is onzekerheid over wat ons te wachten staat.

Ooit was er werkelijk een risico verbonden aan dat wat men vond. In samenlevingen waar de macht berust bij een elite, wordt een controversiële mening niet op prijs gesteld, zoals we zagen bij Socrates en Jezus. Aarzelen wij daarom ook, zijn we bang als ons leven een wending krijgt die door onze omgeving niet op prijs wordt gesteld? Bang om afgewezen te worden?

De innerlijke drive kan zo sterk worden dat we er niet meer aan ontkomen. We hebben simpelweg geen keuze meer; het is alsof iets in ons de leiding neemt. Het vraagt tijd, maar dan is er toch die eerste stap: daar zit je zomaar tegenover een wildvreemd iemand, aan wie je over je zielenroerselen gaat vertellen. Spannend, ja, want: ‘Is er een klik? Durf ik hier mezelf laten zien? Die diepe kwetsbaarheid te tonen?’ Ik zie mijn cliënten aarzelen. Ik ken die aarzeling, zat zelf talloze malen tegenover een hulpverlener of een leraar. Naakt en onzeker kon ik me voelen.

Hoe we die eerste stap ook zetten – bij een hulpverlener, door het kijken naar een film, door deelname aan een workshop, tijdens het lezen van dat boek dat alles op zijn kop zet – dit is het moment dat we de drempel over gaan. Het is zoals het begin van de reis van de Keltische mystici, die in hun bootje stapten en de vaste oever verlieten.¹ We komen in een onbekende wereld terecht waar ons allerlei uitdagingen wachten.

De reis van de held

In de mythen moeten de helden en heldinnen draken verslaan, hun weg zoeken door doornige struiken en ontkomen aan giftige pijlen. In hun avonturen zijn in het algemeen drie fasen te onderscheiden.² De eerste fase draait om de bereidheid te gaan en beslaat de voorbereiding op de reis. De tweede fase vangt aan wanneer de reiziger met zijn of haar boot de vaste oever – de zekerheden – werkelijk achter zich laat. Deze fase, in de mythologie wel de ‘inwijding’ genoemd, brengt de protagonisten in pijnlijke en lastige situaties, waarin ze standvastigheid en moed moeten tonen. En er is altijd hulp ‘van hogerhand’. Vervolgens moeten de helden en heldinnen weer naar huis. Het is de derde fase; ze moeten weer landen in hun eigen omgeving.

Oude verhalen kunnen ons inspireren op het moment dat wij zelf een zoektocht ondernemen. Ze kunnen ons helpen om de juiste vragen te stellen en onze motivatie te onderzoeken. Als wij zoeken naar iets wat ontbreekt, hoe formuleren wij dat dan? De oude mythen spreken over een schat, die bewaakt wordt door een draak. Velen onder ons zeggen op zoek te zijn naar ‘zichzelf’. We willen vrij zijn om onszelf te kunnen zijn. Het is een innerlijke reis die we ondernemen om uit te vinden wie we in wezen zijn. Onszelf vinden, dat is wel een zoektocht waard.

Velen combineren de innerlijke reis ook met een uiterlijke reis. Steeds meer mensen maken lange wandeltochten in de natuur, en de pelgrimsroute naar Santiago de Compostela vindt elk jaar meer wandelaars op haar paden. Lopen heeft een positieve werking op ons brein en het geheugen.³ En als we niet letterlijk reizen, dan zoeken we de beweging in boeken en films, in de filosofie, de wetenschap of sciencefiction.

Ik ben ooit een halfjaar op reis geweest. Ik herinner me nog goed de spanning rondom dat besluit, dat ik meer dan een jaar eerder nam. De bevrijding toen ik los was, in mijn campertje zat op weg naar onbekende verten, de vrijheid. En vervolgens – op die lange reis – de confrontaties met mezelf, met de eenzaamheid en de natuur. De kracht en de innerlijke leiding die mij voortdreven. En toen waren de tijd en het geld op. Ik wilde niet naar huis, had het gevoel dat ik nog niet gevonden had wat ik zocht, maar ik moest terug. Thuisgekomen moest ik mijn leven opnieuw op de rails zien te krijgen. Ik had geen huis meer en geen werk. Het duurde jaren voor alle ervaringen waren geïntegreerd in mijn dagelijks leven.

We kunnen grote reizen maken en kleine. In feite is het leven zelf een reis, en gedurende die reis kunnen we telkens opnieuw keuzes maken en ons leven een andere wending geven. Ook ouderen onder ons doen dat steeds meer, las ik in een artikel in Trouw.⁴ Een man van vijftig laat zich omscholen tot onderwijzer, en geeft daarmee een nieuwe wending aan zijn leven. De vrouw van in de zestig die helderheid wil krijgen over haar moeizame relatie met haar dochter zoekt hulp. Iemand die aan het einde van haar leven staat, vraagt om een gesprek.

Ieders eigen reis

In dit boek stel ik voortdurend vragen. Vragen aan mezelf, vragen aan jou als lezer. Het is een boek geworden voor zoekers die op zoek zijn naar dat wat ontbreekt, zoekers die een bijdrage willen leveren aan een betere wereld, hulpverleners die meer willen begeleiden vanuit het perspectief van groei en ontwikkeling en die afstand willen nemen van de geijkte ‘ziektebeelden’.

Het boek beschrijft een min of meer universele groei en ontwikkeling, waarbij de ego-persoonlijkheid langzaam uitdunt. Hierdoor ontstaat in ons leven steeds meer ruimte voor Essentie en gaan wijzelf steeds meer vrijheid ervaren. Behalve uitleg vind je in de tekst tal van beschrijvingen van sessies met cliënten; de namen zijn veranderd, de beschrijvingen zijn authentiek en de cliënten hebben voor deze beschrijvingen hun toestemming gegeven. Je vindt er andere verhalen, uitnodigingen om zelf te onderzoeken en ik deel ook een aantal van mijn eigen ervaringen met de lezer.

Wat ik met dit boek beoog is dat jij jouw eigen pad gaat herkennen als een bijzonder en uniek pad waarop, vanaf het allereerste begin, dat wat en wie je bent al aanwezig was. Jij en niemand anders heeft dat pad gelopen en bewandelt het nog steeds. Jij loopt het niet alleen; je bent het ook. Het pad dat je loopt is met elke vezel verbonden aan jou, aan jouw ziel en jouw uniciteit. Hoe is het om dat pad, jouw leven, hoe het gelopen is en hoe je het loopt, te gaan omarmen?

Een drieluik

Het boek is opgebouwd als een drieluik, dat zich nagenoeg direct aandiende. De drie delen komen ruwweg overeen met de drie fasen van de reis die we in mythen en legenden terugvinden. Ze komen ook overeen met de wijze waarop een groeiproces zich vaak ontvouwt. Elk proces is anders en voor ieder van ons uniek, maar er is een universele ontvouwing zichtbaar in alle processen die ik in mijn leven heb mogen begeleiden.

We beginnen het eerste deel met een serie oefeningen en een verkenning van de tijd waarin we leven. Vervolgens kijken we naar gedrag, persoonlijkheid, de ziel en het onderbewuste. Hier vindt ook onze eerste kennismaking plaats met verschillende kwaliteiten van Essentie.

In het tweede deel gaan we op zoek naar het wezen van ‘God’. Om ‘God’ te ontmoeten moeten we ons ontdoen van de beelden die we hebben van God en van onze zelfbeelden. Wie denken wij te zijn? Waarmee identificeren we ons? Als dat helder is kunnen we ‘God’ ontmoeten en zien hoe die naam slechts een aanduiding is van iets wat onbenoembaar is. We gaan ‘God’ ontmoeten als Ruimte en Leegte, als Wil en Liefde, en al die aspecten zijn in onszelf aanwezig. We hoeven niet te ‘geloven’: we kunnen ‘God’ direct ervaren in onszelf.

In het derde deel keren we terug naar onze vertrouwde omgeving. Nu gaat het erom de rijkdommen van onze ontdekkingsreis in te brengen in de dagelijkse realiteit. Misschien is dit wel de grootste uitdaging, want hoe doe je dat? Alleen in het dagelijks leven kunnen we werkelijk een compleet mens worden, een ‘God’ in menselijke gedaante. Hier ontmoeten we de Liefde in haar meest wezenlijke kwaliteit: ze heft elke scheiding op zonder dat het onderscheid en de uniciteit verloren gaan.

Tot slot nog dit: omdat dit boek geschreven is als een reis die we samen ondernemen, spreek ik de lezer direct aan als ‘je’ en gebruik ik ook vaak de wij-vorm. Dat kan mogelijk op sommige momenten het gevoel geven dat je ingelijfd wordt in een groep waarbij je je niet thuis voelt. Kijk of je het in dat geval kunt laten voor wat het is.

Ik wens je een mooie reis toe.

Deel 1
De ontdekkingstocht op Aarde

‘Human beings are not on Earth to be citizens, or taxpayers,
or socially engineered pawns of other human beings;
rather they are here in order to grow,
to transform, to become their authentic selves.’

Stephan A. Hoeller

Ontdekkingsreizigers zijn van alle tijden. Ooit brachten ze de Aarde in kaart, verkenden ze exotische en wellicht levensgevaarlijke gebieden, ontdekten ze nieuwe dieren- en plantensoorten. De ontdekkingstocht waar dit boek over gaat heeft betrekking op onszelf, onze innerlijke dynamiek en onze relatie met onze omgeving. Waarom leven we dit leven op Aarde? Wat is de zin van ons bestaan? En hoe leven we een zinvol leven? Het zijn vragen die juist in de laatste decennia velen onder ons bezighouden.

De vragen die wij hebben zijn niet los te zien van de wereld waarin we leven. Net als de Aarde voortdurend in verandering is – onderhevig als ze is aan de dynamische krachten in het universum waarvan ze onlosmakelijk deel uitmaakt – veranderen wij, bewoners van deze planeet, ook voortdurend. We zien veranderingen in elkaar opvolgende culturen. We zien ze in de ontwikkeling van een breder bewustzijn en in de specifieke vragen die elke tijd met zich meebrengt. En we zien ze in ons eigen leven. In dit boek ga je op reis door jouw individuele universum. Wellicht zal deze ontdekkingstocht leiden tot nieuwe inzichten die jou veranderen.

In dit eerste deel van het boek bespreek ik de ontwikkeling van onze persoonlijkheid. We gaan zien hoe die ontwikkeling in hoge mate bepaald wordt door de wereld om ons heen, door de omgeving waarin we opgroeien. Specifieke normen en waarden proberen ons binnen gebaande paden te houden. Maar wie zijn we werkelijk? Wat gebeurt er met ons als we dieper gaan kijken?

1 Een goed begin

‘Is that all there is?
If that’s all there is, my friends,
then let’s keep dancing.
Let’s break out the booze and have a ball
If that’s all there is.’

Peggy Lee, ‘Is That All There Is?’

Als we besluiten om op reis te gaan, breken we uit ons gewoonteleven. Daar is moed voor nodig, moed die we vinden in de verwachting dat we mooie landschappen zullen gaan zien, nieuwe ervaringen zullen opdoen. Hier is de hoop dat het beter wordt, mooier, helderder. We hebben behoefte aan een nieuwe wind, een wind die de zeilen van ons schip bol doet staan.

Zeilen? Ja, onze reis wordt een zeereis, en die maken we met een zeilschip, net als in de tijden van weleer, toen helden en heldinnen zich inscheepten en naar het westen voeren, onbekend land tegemoet.

Elke reis begint met de voorbereiding, ook de onze. In oude tijden moesten de schepen voor vertrek waterdicht worden gemaakt en uitgerust worden met de juiste instrumenten. Ik stel mij voor dat er gesproken werd over de bestemming en wellicht ook over de gevoelens die bij de reizigers leefden. Maar meer nog zal er zijn gesjouwd met touwen en zeilen. Er zullen zakken met graan en ander voedsel aan boord zijn gebracht en stevige, warme kleding. De kapiteins zullen de stand van maan en sterren hebben bestudeerd en de getijden, die de zeestromingen beïnvloeden. De passagiers zullen hebben gebeden tot hun goden en godinnen om de zegen af te smeken voor een goede vaart.

Hoe gaan wij ons voorbereiden op onze reis? Welke hulpmiddelen hebben wij nodig om onszelf reisvaardig te maken? Onze voorbereiding bestaat niet zozeer uit het verzamelen van materiële spullen. Ons wordt gevraagd om stil te staan bij waar we nu zijn. We kunnen onze reis alleen maar beginnen bij het begin – en dat is Nu.

We beginnen dit hoofdstuk met de bespreking van een aantal oefeningen die ons op onze reis van pas zullen komen. Dit zijn de instrumenten die we meenemen aan boord. Je zult in dit boek telkens weer uitnodigingen tegenkomen tot onderzoeken en ervaren, en daarbij kun je gebruikmaken van ‘gereedschappen’ zoals gronden en je verticaliteit voelen.

Vervolgens bespreek ik de ‘land- en zeekaarten’. Tijdens onze reis door ons individuele universum krijgen we steeds weer te maken met de omgeving die ons beïnvloedt en heeft beïnvloed. Het is fijn om – net zoals op een reis naar een voor jou nieuw gebied – enige notie te hebben waar we ons bevinden. In ons geval is daarbij de geest van de tijd waarin wij leven van belang. Een korte schets kan ons helpen ons te oriënteren, zoals de oude kaarten de reizigers van weleer dienden.

Bijna altijd begin ik in mijn werk met mijn cliënten met gronden en zitten. Velen onder ons leven in ons hoofd: we proberen te bedenken hoe we ons leven anders kunnen inrichten. We vergeten dat we op Aarde zijn, dat we grond onder ons hebben, grond die ons kan steunen. We vergeten stil te staan bij onze ademhaling.

De gereedschappen die ik hier bespreek zijn basisprincipes die we direct kunnen toepassen en die ons meteen dichter bij onszelf brengen. Blader erdoorheen, kijk wat je aanspreekt. Dit is een plek in het boek waar je steeds weer kunt terugkomen.

GRONDEN, ZITTEN, ADEMEN

We zijn vaak zo gefocust op ons denken, dat we vergeten dat we ook een lichaam hebben. Een lichaam met ledematen, zodat we kunnen lopen en handelen. Een lichaam dat ademt, voedsel opneemt en verteert, bloed rondpompt. Dit functionerende lichaam is ons gegeven.

Als we onze aandacht naar ons lichaam brengen, gaan we iets nieuws ontdekken. We voelen de zwaartekracht, realiseren ons dat er grond is waarop we lopen, dat er een omgeving is die ons omhult. De grond geeft ons steun, en steun helpt ons bij het reguleren van spanning en emoties.

Hier is een serie oefeningen. Ze zijn beschreven voor het zitten op een stoel, maar je kunt ze ook zittend op een meditatiekussentje doen.

Steun

Ga zo zitten dat je je zitbotjes direct onder je kunt voelen. Voel je de zitbotjes in contact met de zitting van de stoel? Voel ook dat deel van je benen dat contact heeft met de stoelzitting. Hoe voelt dit directe contact?

Breng dan je aandacht naar je ademhaling en stel je voor dat je bij elke uitademing dieper in de stoelzitting zakt. Voel je verbinding daar. Kun je voelen hoe je zakt? Hoe je meer landt in het zitten?

Breng dan je aandacht naar je rug. Voel je ook de rugleuning van de stoel? Hoe is het contact tussen je rug en de stoelleuning? Kijk of je je kunt laten steunen. Zit je dan nog steeds rechtop? Als dat niet het geval is, stop dan een kussen in de holte in je rug. Voel de steun bewust.

Wat doet het met je als je voelt dat er steun is?

Ervaar het effect van deze oefening in je hele lijf en in je gevoelens.

Bekken

Ga vooraan op een rechte stoel zitten. Je rug is vrij van de rugleuning, je voeten staan vlak op de grond. Kantel je bekken naar voren en naar achteren over je zitbotjes. Wat doet die beweging met je?

Focus nu op je ademhaling: op de inademing kantel je de onderkant van je bekken naar achteren en maak je een holle rug. Op de uitademing laat je je bekken naar voren kantelen. Je rug wordt bol. Herhaal deze beweging op je ademhaling.

Pauzeer en ga na wat deze beweging met je doet. Zijn er lichaamssensaties? Voel je stroming, prikkeling, rust, opwinding... of nog iets heel anders?

Variatie: je kunt het tempo variëren door de beweging sneller of langzamer te maken, met zachte ademhaling of met hardere, fellere ademhaling.

Pauzeer tussendoor en neem tijd om te ervaren wat deze beweging met je doet.

In het midden

Ga opnieuw vooraan op een stoel zitten, los van de rugleuning, of op een meditatiekussentje. Breng je aandacht in je bekken en bij het zitten.

Wanneer je verbinding met je bekken ervaart, breng je de aandacht naar je ruggengraat. Kantel je bekken, net als in de vorige oefening, en let nu op de verandering van je bovenlijf.

Wat gebeurt er met je houding als je je bekken naar voren en naar achteren kantelt?

Maak kleinere en grotere bewegingen in het kantelen en voel de effecten op je hele houding.

Hoe is het om helemaal in het midden te zitten? En waar zijn dan je schouders?

Ruggengraat

Ga in het midden van je bekken zitten, voel je zitbotjes onder je en breng nu je aandacht naar je verticaliteit.

Voel je ruggengraat. Voel of visualiseer je heiligbeen. Dat bot in het onderste deel van de wervelkolom heeft een driehoekige vorm met de punt naar beneden, met onder aan die punt de staartbeentjes.

Wees je bewust van de aarde onder je en voel de steun onder je zitbotjes en je staartbeentjes.

Ga dan met je aandacht vanaf je heiligbeen wervel voor wervel langs je ruggengraat naar boven en langs je nekwervels binnendoor naar de kruin in je hoofd. Wees je bewust van de ruimte boven je.

Wat merk je op in je houding?

Deze oefening helpt je om je bewuster te worden van je verticaliteit.

Ervaar je dat je meer rechtop gaat zitten? Hier zitten we tussen aarde en hemel.

Hara, kath of gewoon buikcentrum

Er bestaan in ons lichaam op verschillende niveaus energiecentra. Gurdjeff, een spiritueel leraar die leefde in het begin van de twintigste eeuw, raakte bekend met een leer waarin vier centra worden onderscheiden, en een van die centra ligt in je buik. Dit centrum heet hara, tan ti’en of kath, afhankelijk van de spirituele traditie. Het helpt je om in je dagelijkse activiteit bij jezelf te blijven. Je kunt deze plek verder ontwikkelen door er met aandacht naartoe te gaan. Hoe sterker je hara, hoe meer je bij jezelf kunt blijven.

Het buikcentrum

Misschien kun je de plek voelen in je buik, en anders visualiseer je hem. Hij ligt ongeveer twee vingerbreedtes onder je navel en diezelfde afstand naar binnen.

Focus op die plek en laat je adem door die plek in en uit gaan. Volg de adembewegingen en doe dat een aantal minuten.

Wat voel je?

Voel je niets? Geen nood. Je kunt dit centrum ontwikkelen zonder dat je het kunt voelen. Dat vraagt wel aandacht. Ga regelmatig bij het zitten met je aandacht naar die plek. Neem de tijd om op het buikcentrum te focussen. Dat kan ook lopend, zittend achter je bureau, en aan het aanrecht terwijl je de groente schoonmaakt.

Maak er een gewoonte van om op die plek te focussen; zo gaat dit centrum wakkerder worden en jou steeds meer als basis dienen.

Verticaliteit

Als je de verticale verbinding in je ruggengraat kunt ervaren, kun je deze verdiepen.

Visualiseer een energetische verbinding met het middelpunt van de Aarde. Focus op je buikcentrum en adem een paar keer in en uit terwijl je focus op die plek blijft. Op de volgende uitademing volg je met je aandacht de lijn tot in dat middelpunt van de Aarde, en op de inademing breng je je aandacht langs de lijn weer naar boven, naar je buikcentrum. Herhaal dat een paar keer. Wat doet het in je lijf, in je bewustzijn? Voel je je meer gegrond? Steviger verankerd?

Als je dit een aantal keren hebt gedaan, adem dan opnieuw uit tot diep in de Aarde, adem in en laat je adem langs je ruggengraat omhoogkomen ongeveer ter hoogte van je navel. Op de volgende uitademing ga je die nu helemaal via je kruin de lucht in sturen. Adem in vanuit die lucht en laat je inademing weer landen in je buikcentrum.

Adem weer uit naar het middelpunt van de Aarde, voel de natuurlijke pauze daar, en op de inademing laat je je adem langs je ruggengraat omhoogkomen tot aan je navel – vanwaar je weer uitademt langs je ruggengraat en via je kruin, naar boven, de lucht in.

Hoe is het om deze ademhaling te herhalen tot de ademhaling vanzelf gaat en je niet meer bij elke stap hoeft na te denken?

Zitten en mediteren

Zitten kun je doen op tal van manieren. Zitten in je bekkenbodem, met je aandacht bij je gronding, bij je ademhaling en in je buikcentrum, is ook een vorm van meditatie.

Mediteren

Ga zitten en voel je zitbotjes op de stoel of het kussentje. Breng je aandacht naar je bekkenbodem, je gronding, je ademhaling, je buikcentrum. Neem er de tijd voor: tien minuten is een goed begin. Breid uit naar twintig minuten.

Mediteren betekent niet dat je geen gedachten meer hebt. Het betekent niet dat je niet meer wordt afgeleid. Mediteren is in de eerste plaats een oefening in concentratie. Telkens als je merkt dat je aan het denken bent, breng je je aandacht terug naar je buikcentrum, je ademhaling, het zitten, de grond onder je.

Let op je houding. Zit rechtop. Als je steun nodig hebt van de stoelleuning, zorg er dan voor dat je met een rechte rug kunt zitten, en oefen ook in het zitten zonder ruggensteun. Je rugspieren worden er sterker door. Kijk of je schouders ontspannen kunnen zijn, je kaken los, je mond mogelijk iets open, je handen op je knieën of over elkaar gevouwen op de plek van je buikcentrum.

We noemen ze oefeningen, maar in feite zijn het verschillende manieren om jezelf te ontmoeten en te ervaren. En wie wil dat nu niet?

Je kunt ze uiteraard zo vaak herhalen als je wilt. Je kunt bij de eerste twee beginnen en deze een tijdlang doen, en dan deze uitbreiden met een of twee volgende. Ga bij jezelf na wat ze met je doen, kijk waar ze je ondersteunen in je proces. Maak aantekeningen of houd de ervaringen bij in een dagboek.

Je zult merken dat je meer gaat zakken in jezelf. Contact met de Aarde brengt ons in contact met onze eigen grond en helpt ons landen in onszelf, daar waar we zijn. Je krijgt ook meer contact met je verticaliteit.

Veel van wat ons uit ons evenwicht haalt, komt voort uit onze omgeving of uit onze gedachten over die omgeving; wat de ander vindt of doet en onze reactie daarop. We zijn gewend om ons op de omgeving te richten, en dat is een horizontale oriëntatie. De verticaliteit helpt ons meer vrij te komen van die omgeving. We zijn wel aanwezig in onze omgeving, maar we zijn niet van de omgeving. Gronden, aandacht geven aan het buikcentrum en aan onze verticaliteit gaat ons helpen om onszelf en onze emoties beter te reguleren.

ZELFONDERZOEK

Zelfonderzoek is, naast gronden en meditatie, onze belangrijkste benadering. Zelfonderzoek gaat om onszelf, jouzelf. Wijzelf zijn hier de focus van het onderzoek. Het is een methode die werkt!

Gronden is de eerste stap. Maken je ervaringen met gronding jou nieuwsgierig? Dat is mooi, want nieuwsgierigheid hebben we nodig voor ons zelfonderzoek. Nieuwsgierigheid en verlangen om onszelf te kennen, te weten wie we zijn en wat we hier op Aarde doen, gaan ons onderzoek leiden. Het uitgangspunt is: zijn met wat zich aandient.

Zijn met wat is

Als we op zoek gaan, is dat meestal omdat we ergens last van hebben. Er is onrust, agitatie, frustratie, machteloosheid, leegte. Het idee dat er iets in ons niet werkt zoals we dat willen, geeft een onbehaaglijk gevoel, en meestal willen we dat zo snel mogelijk weg hebben. We zijn gewend om dan doelen te stellen, de stappen te bedenken die naar die doelen leiden. Die kunnen we dan uitvoeren en dan zijn we ‘klaar’, dus: ‘Vertel me, Lenie, wat ik moet doen!’

Maar hoe is het om te gaan zitten en te gronden? Om te beseffen dat die agitatie er is en die haar gang te laten gaan, zonder haar op te hoeven lossen? Wij zijn niet onze agitatie; er is een ervaring van agitatie. In de gronding en in onze verticaliteit worden we ons gewaar van het feit dat er agitatie is, en er is óók nog iets anders. Iets wat we aanwezigheid kunnen noemen. Dan hoeven we ‘het’ niet meer op te lossen. Dan kunnen we ermee zijn.

Het onbewuste

Het grootste deel van wat we in wezen zijn, ligt verscholen in het gebied van het onbewuste. Ben je bereid om een duik te nemen in dat wat ons beïnvloedt zonder dat we het kennen? ‘[B]ecoming a truly adult human being means taking responsibility for the unconscious,’ schrijft Jean-Yves Leloup.¹ Een volledig mens worden, heel en compleet – als dat is wat we willen, dan kunnen we dat zelfonderzoek wel aan.

Vragen die ons helpen in dit proces zijn bijvoorbeeld: ‘Wat maakt dat ik me voel zoals ik me voel?’, ‘Wat maakt dat ik zo over iemand denk?’, ‘Hoe komt het dat ik direct een oordeel heb als ik mensen met een bepaald uiterlijk zie?’, ‘Wat maakt dat ik denk dat ik de beste moet zijn, het beste jongetje in de klas?’ Of: ‘Wat maakt dat ik denk dat ik het toch niet kan?’ Er zijn oneindig veel vragen die je jezelf kunt stellen.² Ze gaan over jouzelf. Ze gaan over ons gedrag, onze gedachten en gevoelens, onze beweegredenen. En verstopt in dat gedrag, in gedachten en gevoelens, liggen onderdrukte ervaringen die ooit te pijnlijk waren om toe te laten. We moesten ze verbergen.

Een heel mens worden, worden wie we in wezen zijn, vraagt om onderzoek in de diepte. Vragen die met ‘waarom’ beginnen kun je beter vermijden; ze brengen je in je gedachten en dragen gemakkelijk een oordeel in zich.

Beginnen in het Nu

De vragen die je jezelf stelt kunnen je direct in je ervaring brengen, en die ervaring is er Nu. De reis begint niet in de toekomst, niet in waar je heen wilt, want in feite weet je dat niet. Je hebt je verlangens: je wilt ‘meer rust’, ‘niet meer zo’n last hebben van die boosheid’, ‘niet zo gevoelig zijn’, je wilt ergens vanaf. Maar interessanter is de vraag: ‘Hoe voelt de onrust? Kan ik in de onrust mezelf ontmoeten, erin ademen en erbij blijven?’ En: ‘Wanneer is die onrust er? Zijn er bepaalde situaties die mij onrustig maken?’

De reis is een ontdekkingsreis die begint bij waar jij bent in dit moment. Ze begint bij hoe jij jezelf ervaart en ziet in dit moment en in het volgende. Vragen in die richting brengen je bij de beelden die je hebt van jezelf en van anderen, van jezelf in relatie tot de wereld. Want dat is hoe we onszelf in eerste instantie kennen: via beelden. Zo kun je onrust ervaren in situaties waarin je je bekeken voelt. Een volgende vraag kan dan zijn: ‘Wie kijkt er eigenlijk naar mij? Is dat mijn nieuwe vriend of is het mijn vader, die ik door de ogen van mijn vriend naar mij zie kijken?’ Beginnen in het Nu brengt je dichter bij jezelf.

GROEI DOOR ZELFONDERZOEK

De reis die we ondernemen is een nieuwe fase in onze groei. Alles wat we tot nu toe leerden, de hele ontwikkeling die we tot nu toe doormaakten, heeft ons hier gebracht. Al onze ervaringen, bewuste en onbewuste, vormen ingrediënten voor onze verdere groei. In en door deze groei verandert onze persoonlijkheid; ze wordt getransformeerd. Hoe vindt dat proces plaats?

We gaan dat wat we denken te zijn, onderzoeken. We gaan kijken naar onze onderdrukte gevoelens en deze opnieuw toelaten. In het begin kan dat ons angstig en onzeker maken, maar we zijn niet langer jong en afhankelijk van onze ouders. Alles wat ons in ons leven raakt of opwindt, boos maakt of ons doet terugtrekken, is onderwerp van ons onderzoek. ‘Wat maakt dat ik boos word?’ ‘Waar doet me dat aan denken?’ We hebben tal van beelden van onszelf. Zijn die waar?

Elke stap gaat gepaard met inzicht. Hij gaat gepaard met specifieke gevoelens over die ervaring, met onzekerheden of juist grote zekerheden over onszelf, waarover we weer nieuw inzicht kunnen verwerven. Deze fase in onze groei is er een van ontdekken en herontdekken.

Groei kun je niet doen. Wat we wel kunnen doen is onderzoeken wat er speelt, wat zich aandient. Dat onderzoek wordt gemakkelijker naarmate we ons kunnen gronden in onszelf. In ons lichaam en in ons bewustzijn. Als we dat doen, gaat er iets in ons open. Wat dat iets is en hoe zich dat ontvouwt, weten we pas als het gebeurt. Dat maakt deze reis tot een echt avontuur.

We hoeven ook niets op te lossen, er is niets verkeerd aan hoe we zijn. Een kale boom denkt ook niet dat er iets fout is omdat hij nog geen blaadjes heeft. Hij laat zich leiden door de seizoenen. Hij denkt niet na over de hoeveelheid blaadjes, over de grootte en waar ze moeten komen. Hij houdt zich er ook niet mee bezig hoelang het duurt voordat zijn vruchten rijp zijn. Groei kent een eigen bewegingsimpuls, en hoe meer we die groei de ruimte kunnen geven, hoe makkelijker deze zich voltrekt.

Voor de doener in ons is dit heel erg lastig. Maar groeien is een proces van ontvouwing en rijping. Geen kind groeit op dezelfde wijze, geen enkele boom is hetzelfde en niemand van ons groeit en ontvouwt zich op eenzelfde manier. We zijn allemaal uniek, ook in dit proces.

Acceptatie

Een belangrijke voorwaarde voor groei is acceptatie. Werkelijke groei kan er alleen zijn als we onszelf niet afwijzen. We moeten bereid zijn om alles wat in ons leeft te ontmoeten, ook de lastige gevoelens, zoals schaamte en schuld, de pijnlijke en boze gevoelens. Groei vraagt van ons dat we onszelf omarmen in alles wat we zijn. En dat geldt, hoe vreemd dat ook klinkt, ook voor de afwijzing zelf. Ook die moeten we omarmen en bevragen: ‘Wat maakt dat ik dit gevoel niet accepteer, dat ik zo niet wil zijn?’ Een interessante vraag, toch?

Groei vraagt dat we blijven kijken naar al die bewegingen die we maken. Het wordt gemakkelijker om naar al die gevoelens te kijken als we dat doen vanuit de verbinding met de grond en met onze verticale verbinding. Hoe is het om dat nu te doen?

Ervaren

Ga rustig zitten. Neem iets in gedachten wat je lastig vindt, iets wat recent is gebeurd.

Wat neem je waar in je lichaam en je ademhaling?

Neem dan tijd om je te gronden en je te verbinden met je verticaliteit. Voel de verbinding tussen ‘hemel’ en ‘aarde’. Focus op je in- en uitademing en volg die een paar minuten. Breng je aandacht naar je buikcentrum.

Kijk dan opnieuw naar dat incident.

Wat gebeurt er met je adem, je gronding en je verticaliteit? Als je merkt dat je het contact daarmee verliest, laat dan je focus op het incident los en breng je aandacht terug naar je gronding. En kijk opnieuw naar het incident.

Wat zie je hier? Zijn hier normen aanwezig van waaruit gekeken wordt? Is hier een kritische stem die jou terechtwijst? Wat vind je daar eigenlijk van? Zie je hier verband met je kindertijd?

We laten vragen opkomen, niet om er mentaal mee aan de slag te gaan, maar om te kijken wat zich aandient. Er zijn tal van antwoorden die leiden naar nieuwe vragen. Zo doen we onderzoek naar onszelf.

Verlangen en leiding

Als je echt op zoek gaat en je laat je verlangen spreken, dan vind je richtingaanwijzers op je pad. Iets reageert op jouw verlangen, jouw vraag. We noemen het vaak ‘toeval’, maar in feite is deze reactie een antwoord op jouw zoeken, een gids op je pad. Leiding kan er zijn in de vorm van gebeurtenissen die iets met je doen, in de vorm van innerlijke strijd en inzichten of in antwoorden uit een serie tarotkaarten die je legt met een vriendin.

In het begin kan het lastig zijn om de leiding die voorhanden is, te herkennen. Het is vooral lastig om leiding te ervaren in verlies en tegenslag. Als een van onze acties niet het gewenste resultaat heeft, dan ervaren we dat gemakkelijk als een teken dat ‘we iets fout doen’, dat ‘we het over onszelf hebben afgeroepen’. Er zijn mensen die tegenslag ervaren vanuit het gevoel slachtoffer te zijn van de situatie, als iets ‘dat mij weer moet overkomen’. Ook ervaren we verschillende gebeurtenissen eerder als losstaand van elkaar en zien we niet zo gemakkelijk de onderliggende samenhang. Vaak herkennen we de werking van onze innerlijke leiding pas achteraf.

Onderzoek

Kijk eens terug in je leven. Waren er cruciale momenten die indruk op je maakten? Welke beslissingen heb je toen genomen en waarin heeft dat jou geholpen?

Leiding is er op vele manieren. In de Diamantbenadering, het pad dat ik al meer dan twintig jaar volg, wordt de innerlijke leiding gezien als een vriend die met jou meeloopt, altijd. Deze vriend is met ons, en als we dat beseffen voelen we ons minder alleen.

EEN TIJD VAN VERANDERING

Als we op reis gaan, oriënteren we ons meestal vooraf. We onderzoeken welke plekken we willen bezoeken, stippelen een route uit en kijken hoe we het beste op een bepaalde bestemming kunnen komen. De reis die wij hier maken, kunnen we niet op die manier voorbereiden. We weten wel – min of meer – waarnaar we verlangen, maar we weten niet hoe we daar gaan komen. Die grote vraag die mij als therapeut het vaakst wordt gesteld, ‘Hoe doe ik dat?’ of ‘Hoe kom ik daar?’, die kunnen we niet vooraf beantwoorden.

Wel is het mogelijk om de huidige tijdgeest – de normen, waarden en veranderingen – te onderzoeken om zo enig begrip te krijgen van de impact van deze tijd op onszelf.

Een turbulente tijd

Onderzoek heeft aangetoond dat nog nooit eerder in de ons bekende geschiedenis zo veel veranderingen in zo’n korte tijd hebben plaatsgevonden als in de laatste eeuw. En de versnelling gaat nog steeds door.³

De opkomst van het internet heeft velen van ons in zo’n twintig jaar tot wereldburgers gemaakt. Als gevolg daarvan worden we regelmatig opgeschrikt door nieuws over de vele excessen die overal op Aarde plaatsvinden. Terroristische groeperingen die in naam van God oorlog voeren, corrupte regeringen en banken, ondernemingen die economisch gewin boven schoon drinkwater en schone lucht stellen, die bewoners van hun land verjagen en zich hun bezittingen toe-eigenen, die regenwouden omhakken ook als ze beschermd zijn. Grote aantallen mensen zijn op de vlucht, leven in kampen dicht op elkaar of zwerven anoniem door de steden zonder enig uitzicht op een zinvol leven.

We ontdekken dat grootschalig seksueel geweld ook wordt gepleegd door hen die zeggen dienaren van God te zijn, door hulpverleners en mensen met een hoge levensstandaard. We zien de opkomst van totalitaire regimes en kijken toe hoe democratieën om zeep worden geholpen. En boven dit alles uit doemen de wereldwijde veranderingen in het klimaat op. We krijgen te maken met droogte en overstromingen waarin niet alleen veel mensen direct omkomen, maar waardoor ook de voedselvoorziening elders in gevaar komt.

Het zijn schrikbeelden waaraan we liever voorbijgaan, maar met ons mondiale burgerschap wordt het lastig om onze ogen hiervoor te sluiten. Velen onder ons worden geraakt door deze ontwikkelingen. Dit wordt nog pregnanter als een gezondheidscrisis in ons dagelijks leven ingrijpt en wereldwijd de economie lamlegt.

Gelukkig zijn dit niet de enige opvallende gebeurtenissen. We zien ook hoe er wél met menselijkheid geregeerd kan worden. Er zijn in de laatste vijftig, zestig jaar veel grote tegenbewegingen op gang gekomen die in deze tijd een nieuw elan krijgen. Deze bewegingen vallen nog wat minder op, maar ze zijn er wel.

Een spanningsveld

Wereldwijd zijn er actiegroepen en organisaties actief op het gebied van milieubescherming, van burgerschap en privacy. Ze stellen misstanden aan de kaak in het beleid van zowel regeringen als multinationals. Het gaat om de schending van mensenrechten – burgers die onterecht vastzitten, huishoudelijk personeel dat wordt uitgebuit, autochtone bevolkingsgroepen die van hun land worden verdreven. Ze ageren tegen de schending van klimaatafspraken, tegen clandestiene boskap, het aanleggen van oliepijpleidingen door beschermd natuurgebied, pesticiden die een bedreiging vormen voor de biodiversiteit. Met de hulp van talrijke mensen die geld schenken spannen deze organisaties gerechtelijke procedures aan en oefenen ze druk uit op regeringen om hun beleid mensen milieuvriendelijker te maken.

Er zijn hulporganisaties en hulpverleners die overal waar ze kunnen ter wereld te hulp schieten. Er zijn mensen die boodschappen doen voor hun bejaarde buurvrouw, belangeloos kinderen opvangen of zieke mensen begeleiden op uitstapjes. Mensen die zelf een buurthulporganisatie opzetten zonder dure managementlaag, of die een coöperatieve vereniging oprichten die het met sluiting bedreigde dorpscafé overneemt, om zo de sociale cohesie in de gemeenschap te ondersteunen.⁴ We zien de laatste jaren mensen ook weer massaal de straat op gaan om te protesteren tegen ongelijkheid, onvrijheid en klimaatverandering.

Als we die twee kanten van het verhaal – de falende instituties, corporaties, banken en overheden én de burgerinitiatieven en constructieve bewegingen – tegenover elkaar zetten, dan zien we hier een interessant fenomeen. De tijd waarin we gedomineerd werden door macht die van bovenaf de regels bepaalde – door koning, keizer, generaal of president, door de kerk, de dokter, de deskundigen; al die mensen die het beter wisten en die konden heersen over hen die het niet wisten – die tijd is voorbij. Aan de basis ontstaan alsmaar nieuwe, kritische initiatieven die zich verzetten tegen macht, onderdrukking en ongelijkheid. Vanuit de grassroots streven ze naar een betere wereld. En moderne technologieën die wereldwijde connecties mogelijk maken, helpen hen daarbij. Ook het aantal mensen dat uit vrije wil zzp’er wordt omdat ze hun creativiteit en inventiviteit op hun eigen manier in hun werk willen vormgeven, neemt toe.

De top-down macht is tanende en de bottom-up bewegingen winnen aan kracht en invloed. Als we ons voorstellen hoe vanaf de grond een nieuwe kracht opstaat, die weerstand biedt aan de kracht die van bovenaf eeuwenlang ons leven heeft gedomineerd, dan krijgen we enige notie van het spanningsveld waarmee we hier te maken hebben. Een nieuwe fase in de bewustwording van ons mensen is aangevangen. Het zijn ontwikkelingen die ons individuele veranderingsproces ondersteunen en die onlosmakelijk verbonden zijn met een verandering van waarden en normen.

Veranderende waarden

Terwijl vrouwen in Nederland nog maar iets meer dan honderd jaar kiesrecht hebben, zijn ze niet meer weg te denken uit het maatschappelijke leven en oefenen ze daar hun invloed uit. De tijd dat ‘mannelijke’ waarden – met overwaardering voor de ratio, regelgeving en gecontroleerde stappenplannen – de overhand hadden en ‘vrouwelijke’ waarden – zoals emotionaliteit, liefde, verbinding en zorg – het onderspit dolven en als minderwaardig beschouwd werden, is voorbij. Jan Rotmans, hoogleraar duurzaamheid en transities aan de Erasmus Universiteit, benadrukt dat we mensen nodig hebben die zich verbinden.⁵ Op zijn website lezen we: ‘Wij leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk.’ We zijn op weg naar een nieuw mens- en wereldbeeld.

Een paradigmaverschuiving

Als we Fritjof Capra en vele anderen moeten geloven, zijn we aanbeland in een grote paradigmaverschuiving.⁶ Het wereldbeeld waarin we millennialang hebben geleefd – en het is precies wat het woord zegt: een beeld – faalt en er breekt een nieuwe tijd aan.

Fritjof Capra, een natuurwetenschapper die ook veel over metafysica heeft geschreven, legde deze visie neer in zijn boek The Turning Point, dat hij in 1982 publiceerde. In dit boek beschrijft Capra hoe we het eindpunt naderen van onze cultuur. Dit ontstaat, aldus Capra, door een geleidelijk toenemend gebrek aan flexibiliteit. Nieuwe krachten staan op en verzetten zich tegen de verstarring.⁷ Dat gebeurde aan het einde van de Griekse en Romeinse cultuur, aan het einde van de middeleeuwen en in de Franse revolutie. En het is nu aan het gebeuren met de overkoepelende cultuur die een slordige vijfduizend jaar heeft bestaan.

In de huidige omwenteling spelen verschillende verschuivingen een rol. Capra noemt er drie. Voor ons is de derde het meest van belang. Die betreft de teloorgang van het patriarchale tijdperk. Deze is in gang gezet door een aantal opeenvolgende feministische bewegingen en is niet meer te stuiten. De traditionele machtsverhoudingen in de maatschappij staan onder druk; macht geeft zichzelf niet vrijwillig op. De veranderde positie van vrouwen ondermijnt de mannelijke overheersing en veroorzaakt maatschappelijke en psychische spanningen, aldus emeritus hoogleraar sociologie Abram de Swaan.⁸

Dit alles klinkt heftig – en dat is het ook. Maar juist in tijden van oproer ontstaan nieuwe kansen. Met ons zijn velen, op verschillende manieren, op weg naar een nieuw tijdperk.

EEN NIEUW PERSPECTIEF

We zijn op weg naar ‘een nieuw idealistisch waardesysteem dat veronderstelt dat de ware werkelijkheid zowel zintuiglijke als buitenzintuiglijke aspecten omvat’, aldus de socioloog Pitirim Sorokin.⁹ Het besef groeit dat we leven in een werkelijkheid waarin alles met elkaar samenhangt. Capra noemt het een ‘levensweb’. Wat betekent het feit dat we in een dergelijke grote overgang zitten voor onze persoonlijke reis op Aarde, onze persoonlijke zoektocht?

Deze overgang ondersteunt ons eigen proces van verandering en vernieuwing. We worden er welhaast toe gedwongen. Als waarden en normen gaan schuiven, komen we in de knoop met de patronen die we ontwikkelden in een periode waarin nog de oude waarden en normen golden. Dat brengt grote onzekerheid met zich mee, maar hier is ook ruimte en steun voor onze groei en ontwikkeling.

De scheidingen en splitsingen die in onze maatschappij zo prominent aanwezig zijn, zitten ook in onszelf. Nu de visie die deze scheidingen overeind hield, niet langer geldig lijkt te zijn en men het belang van onderlinge verbanden gaat erkennen, wordt het voor ons gemakkelijker om de innerlijke splitsingen te onderzoeken. En wonderlijk genoeg leidt een dergelijk onderzoek naar meer heelheid en verbinding, zoals we zullen zien.

Wat ons ook gaat helpen is erkenning van de visie dat het niet alleen belangrijk is wat we denken te zien of kunnen bewijzen, maar ook wat zich innerlijk aandient. Daarbij is ook aandacht voor het ‘boven-’ of ‘buitenzintuiglijke’. Zo gaan we gemakkelijker vertrouwen op onze eigen waarneming.

Wind mee

Om te spreken in zeiltermen: we hebben de wind van de tijd mee. Ik moet alsmaar denken aan dat liedje van Ramses Shaffy, waarin hij zingt over een nieuwe tijd. Het lied drukt de spirit uit van de jaren zestig en zeventig, én het is actueler dan ooit.

Zeewind, zuidenwind,
ik geloof dat nu een nieuwe tijd begint.
Waai het stof weg, al ’t gedoe.
Van die lamlendigheid zijn wij nu moe.
Want het gaat verder, het gaat door,
En ik heb je lief, oho.¹⁰

Ja, we hebben de wind mee. De veranderende cultuur ondersteunt onze reis, alleen al door de vele vormen van therapie, spirituele scholing, begeleiding en coaching die voorhanden zijn. Onze ouders en zeker onze grootouders kregen over het algemeen niet de kansen om te groeien en zich te ontwikkelen die wij hebben. Een nieuwe tijdgeest beïnvloedt velen die daar gevoelig voor zijn.

En wij werken ook zelf weer mee aan die veranderingen. Onze individuele reizen gaan bijdragen aan een andere – in onze ogen betere – wereld; het is een verlangen dat ik vele van mijn jonge cliënten hoor uitspreken. We staan aan het begin van een nieuw bewustzijn. Laten we meteen maar een van onze hulpmiddelen inzetten en kijken wat dit alles met je doet.

Onderzoek

Zoek een plek op waar je goed kunt zitten, of sluit gewoon direct je ogen.

Neem de tijd om de grond onder je te voelen, die planeet waarop we leven. Ook al zit je op een betonnen vloer op de vijfde verdieping, het gebouw waar je je in bevindt rust op de Aarde.

Hoe is het om te beseffen dat de Aarde ons draagt, dat hier steun is? Adem uit naar de grond onder je, en kijk of je kunt zakken.

Welke zinnen die je hierboven las, blijven in je doorklinken?

Merk je vooral bezorgdheid op, of angst? Vraag je je af hoe dit allemaal moet?

Vroeg je je tijdens het lezen af wat dit eigenlijk met jouw eigen reis te maken heeft?

Of voel je juist de ruimte, de potentie van de nieuwe tijd die zich aandient? Voel je de wind?

Wat gebeurt er in je lijf als je deze ervaringen toelaat? Is er spanning, opwinding?

Of weet je dat allemaal nog niet? Moet je het eerst nog laten zakken?

Adem door. Blijf bij dat wat zich in jou aandient. Het gaat om jou, om jouw gevoelens. Alles wat zich hier aandient is belangrijk, want jij bent belangrijk.

Richt je aandacht opnieuw bij de uitademing op de grond onder je, verdiep of vernieuw de verbinding met de grond die jou draagt. Hier is steun.

Wat zich hier ook aandient, jij hoeft niets op te lossen, niets te doen.

Je reis is begonnen! In het volgende hoofdstuk onderzoeken we wie jij bent en denkt te zijn, in relatie tot de omgeving waarin je opgroeide.

2 Het ik in deze wereld

‘There is a crack in everything.
That’s how the light gets in.’

Leonard Cohen, ‘Anthem’

De eerste hulpmiddelen hebben we inmiddels tot onze beschikking. Gaan we ze gebruiken? Of moeten we eerst nog al die andere taken van ons lijstje afwerken? We willen graag een nieuwe wending geven aan ons leven, maar ons gedrag is gevangen in patronen. We kunnen het niet helpen dat we uitreiken naar datgene waarvan we denken dat het ons het meeste oplevert. Van jongs af aan hebben we geleerd om terug te trekken van pijn en ongemak, ons te verzetten tegen wat we niet willen. Van oorsprong zijn dit natuurlijke bewegingen die ons helpen onszelf te reguleren. Maar deze bewegingen zijn gestold in een vorm die ons het beste paste. Die gestolde vanzelfsprekendheid moeten we nu doorbreken. Dat vraagt commitment. Het vraagt inspanning om onszelf ertoe te zetten te gaan zitten en te gronden. Te voelen waar we zijn en wat ons bezighoudt. Hier staan we te aarzelen. Welke richting kiezen we?

Als we geboren worden, landen we op Aarde. Maar wat voor Aarde is dat? De grond waarop we geboren worden is geen lege, vrije ruimte. Die is ingevuld, bepaald door de specifieke cultuur van de tijd en van ons geboorteland. We komen terecht in een gezin, met ouders die hun eigen motieven en achtergrond hebben. We zijn de eerste in een rij van kinderen, de laatste of het enige kind. Ons bewustzijn van onszelf en de wereld vormt zich in die specifieke omgeving, en onze blik op onszelf en op de wereld wordt bepaald door de blik van onze ouders of opvoeders. Zo ‘worden we iemand’, ontwikkelen we een persoonlijkheid. Wat voor iemand is dat? Is hier nog iets aanwezig wat helemaal van onszelf is?

Dat is zeker het geval! We hoeven maar om ons heen te kijken: er is geen mens, geen kind hetzelfde. Onze uniciteit, wie en wat we in wezen zijn, is er nog steeds. Ze wordt hier gegoten in een zekere vorm, die we ‘persoonlijkheid’ noemen. Deze ontwikkeling speelt zich grotendeels af in de eerste vijf à zes levensjaren. In deze periode vindt een bijzonder proces plaats, dat we in dit hoofdstuk en in het volgende nader zullen onderzoeken.

Wat betekent de persoonlijkheid voor ons? Ze geeft ons de mogelijkheid om in de wereld te functioneren en om er relaties aan te gaan. We leren en studeren, ontwikkelen ons, we sluiten vriendschap, wisselen ervaringen uit, delen de liefde, bouwen een gezin op, een mooie carrière. Het leven biedt ons tal van mogelijkheden.

De persoonlijkheid heeft ook beperkingen. Dit leven is zo gericht op de uiterlijke werkelijkheid, dat de vraag opkomt die Peggy Lee in 1969 al stelde in haar lied dat ik aan het begin van dit deel citeerde: ‘Is that all there is…?’ Want alles waar we ons in dit leven op richten is vergankelijk, tijdelijk. Zijn we alleen onze persoonlijkheid, of zijn we meer? Het antwoord op deze vraag lijkt te zijn: ja, wij zijn meer. We móéten meer zijn, toch? In ons is iets werkzaam dat we Zijn kunnen noemen of Universele Grond. Dat brengt ons bij de vraag: ‘Wie ben ik eigenlijk?’

Zitten en gronden is een begin. Ontdekken wat ons ervan weerhoudt om dat ook werkelijk te gaan doen, is een volgende stap. De kans is groot dat je dan de doener ontmoet. Ken je die? Degene in ons die voortdurend in actie komt, zowel in gedachten als in daden? De doener is het meest centrale aspect van de persoonlijkheid. We hebben al jong geleerd wat we moeten ‘doen’ om iets te bereiken, hoe we ons moeten verhouden tot anderen en hoe we ons moeten gedragen.

We zien de doener opereren in de manier waarop we ons bewegen, hoe we uitreiken naar de ander, ons terugtrekken uit contact of opkomen voor ons standpunt en onze grenzen aangeven. We zien de doener terug in ons gedrag.

GEDRAG

In het gedrag¹ kunnen we drie bewegingen herkennen. Behalve dat deze bewegingen de fundamenten vormen van ons handelen, dienen ze onze zelfregulatie. Ze zijn voor het eerst onderscheiden door Karen Horney, een psychoanalytica.²

In de beweging naar iets toe reiken we uit naar de ander. Dat kan zijn om iets te vertellen, om aandacht te vragen of juist te geven, om hulp te bieden. We reiken ook uit naar objecten, naar een boek of film, naar de natuur om ons heen, naar iets wat ons raakt. En we kunnen reikhalzend uitkijken naar een evenement. ‘Uitreiken naar’ is soms heel simpel, maar het kan ook heel spannend worden. Dat geldt voor alle bewegingen.

De beweging tegen iets in is, in de meest simpele vorm, nee zeggen: ‘Nee, dat wil ik niet,’ ‘Dat komt me niet uit.’ Het is het vermogen om grenzen te stellen en voor jezelf op te komen. Soms is dat makkelijk, maar je kunt ook de enige zijn in een team die niet mee wil met veranderingen: dan wordt het al spannender. Soms zul je boos worden, je heftig verzetten tegen iets wat jou simpelweg niet aanstaat.

De beweging van iets af is in de meest eenvoudige vorm: je terugtrekken. Om te rusten, omdat je behoefte hebt om alleen te zijn. Je kunt ook wegdromen, niet langer horen waar het in een gesprek over gaat. Of besluiten dat je niet meer mee wilt doen in de wereld.

Zelfregulatie, een natuurlijk proces

Deze drie bewegingen komen bij alle mensen voor. Ze zijn niet alleen een manier om te communiceren met de buitenwereld, ze reguleren ook onze behoeften en onze energie. We zien deze regulatie in haar meest pure vorm bij een jong kind. Het ene moment kruipt het bij je op schoot, het volgende moment kan het boos worden omdat het iets moet doen wat het niet wil. En het kan zich terugtrekken op zichzelf en volledig tevreden opgaan in zijn spel.

De impuls die ons tot een van deze bewegingen aanzet komt van binnenuit, uit ons organisme. Het kan een primaire impuls zijn, zoals honger, de behoefte aan beweging of de behoefte om op jezelf te zijn. Het kan ook een reactie zijn op iets wat van buitenaf komt: iets wat je hoort, wat je prettig vindt of wat jou juist niet aanstaat.

Dit proces begint met een prikkel. Vervolgens bouwt de energie zich in het lichaam op, zodat het lichaam in actie kan komen. Als het wat langer duurt voordat we die actie kunnen uitvoeren, neemt de spanning toe. De honger wordt sterker; de behoefte om in een gesprek eindelijk jouw mening te kunnen geven neemt toe. We worden ongedurig, vermoeid of geïrriteerd als we de energie niet kunnen omzetten in actie om de behoefte te bevredigen. Als we dan eindelijk ons zegje kunnen doen, als er eindelijk een einde komt aan die vergadering of we eindelijk naar buiten kunnen voor wat frisse lucht, dan zuchten we een paar keer diep en komt er ontspanning in ons systeem. We zien dit natuurlijke patroon in al onze acties terug. Het is het zelfregulerend vermogen van ons lichaam in werking.

Het autonome zenuwstelsel stuurt dit proces van zelfregulatie aan. Hierin werken twee takken samen. Het sympathische zenuwstelsel zet ons aan tot actie. Het parasympathische zenuwstelsel zorgt voor de ontspanning na de actie. Zo komen lichaam en psyche weer tot rust. In de ruststand worden de ervaringen verwerkt en geïntegreerd, en onze darmen spelen daarbij een belangrijke rol. Het kan zijn dat ze gaan borrelen. Dit geluid, waarvoor veel mensen zich generen, is de darmperistaltiek die in werking treedt, ervaringen integreert en overtollige spanning afvoert.³

De drie bewegingen worden bij elk van ons tot patronen, zoals we straks zullen zien. Maar er is in deze bewegingen meer te ontdekken. Laten we daar eerst naar kijken.

Drie Essentiële kwaliteiten bij de drie bewegingen

De drie bewegingen zijn niet alleen geassocieerd met fysiologische processen in ons lichaam, maar ook met kwaliteiten die in eerste instantie minder tastbaar zijn voor ons. ‘Essentie’ of ‘Zijn’ is voor ons meestal iets wat geen rol speelt in het dagelijks leven, iets wat ver weg is, boven ons of in de Andere Dimensie. Het voelt vaag en ongrijpbaar. We zijn tijdens onze reis op Aarde vaak afgescheiden geraakt van wat ook wel de ‘Universele Grond’ of de ‘Bron’ wordt genoemd. Maar Essentie is hier, ze is dicht bij ons, leeft in ons. Zonder die Universele Grond zouden we niet bestaan. Een van de manieren om Essentie te ontmoeten is in haar specifieke kwaliteiten.⁴ Meestal ervaren we deze kwaliteiten als gevoelens, maar ze zijn meer: ze geven je een dieper besef van Zijn als je ze gaat herkennen. Op onze reis zullen we Essentie en haar kwaliteiten nog veel uitgebreider ontmoeten. Hier noem ik de drie kwaliteiten die het duidelijkst waarneembaar zijn in de drie bewegingen.

Uitreiken is een natuurlijke beweging van het hart en een uiting van Liefde. De liefde van de moeder voor haar baby, van de dochter voor haar vader. We zien liefde in vriendschappen, in compassie voor het lijden van de ander, in zorg voor en geven om een ander. In het nee-zeggen en grenzen aangeven zien we de kwaliteit van Kracht, het vermogen tot separatie, zonder verzet of boosheid en zonder twijfel. En je terugtrekken en op jezelf zijn brengt rust en leidt tot een gevoel van Innerlijke Vrede.

Deze kwaliteiten zijn expressies van Essentie. Ze gaan gepaard met een gevoel van innerlijke zekerheid; ze zijn een expressie van de Waarheid.

De doener

De drie bewegingen zijn dus in wezen natuurlijke expressies van ons organisme. Maar de doener, een belangrijke factor in onze persoonlijkheid, neemt het meestal over. De wereld om ons heen is niet goed afgestemd op onze natuurlijke, zichzelf regulerende en in balans houdende realiteit. Er zijn eisen, regels, verwachtingen waaraan we moeten voldoen. We zijn afhankelijk van onze omgeving en stemmen ons af op de verwachtingen die daar leven.

De meesten onder ons proberen het vooral goed te doen, te presteren, iets te bereiken in het leven. Daar is niets mis mee, natuurlijk, integendeel. Maar prestaties en ‘het goed doen’ zijn maar een deel van wat en wie we zijn. Deze gerichtheid zorgt ervoor dat we de minder gewenste emoties, zoals woede en verdriet, vaak terugdringen of onderdrukken. Zo ontstaan er gedragspatronen.

GEDRAGSPATRONEN

In het proces van afstemming op onze omgeving raken de natuurlijke bewegingen, voortkomend uit onze primaire behoeften, gevangen in patronen. Hierdoor verliezen ze hun natuurlijke spontaneïteit. Gedragspatronen ontstaan vaak al op jonge leeftijd. Als jong kind zijn we gevoelig voor de aandacht en liefde van onze ouders. Zo leren we al snel hoe we mama blij kunnen maken en hoe we kunnen zorgen dat papa niet boos wordt. We stemmen ons af op onze omgeving, en in dat afstemmen onderdrukken we onze eigen gevoelens.⁵ Zo worden de patronen ook een bescherming tegen emoties die vaak dichter onder de oppervlakte liggen dan we beseffen. Dat is te zien in de bespreking van de volgende voorbeelden.

De beweging naar iets toe

Wanneer de beweging naar iets toe overheerst in iemands gedragspatroon, is diegene als het ware voortdurend aan het uitreiken. Deze beweging zien we onder meer bij de pleaser, iemand die vooral harmonie zoekt en conflicten probeert te vermijden. Mensen met dit gedrag nemen vaak te veel op hun schouders. Ze zijn erop gericht om het allemaal ‘goed te doen’ en raken gemakkelijk overwerkt. We zien dit vaak terug bij hulpverleners, maar ook bij anderen zoals managers in een organisatie.

Vele jaren was ik zelf een pleaser. De ander tegemoetkomen en voor haar of hem klaarstaan was mijn manier geworden om contact aan te gaan. Ik herinner me hoe ik ontdekte dat ik allemaal vrienden had die bij mij om raad kwamen vragen. Ik miste wederkerigheid. Als hulpverlener heb ik lang het gevoel gehad dat ik de ander moest redden. Iets dergelijks geldt ook voor Emma.

▼

Emma zit voor me. Ze is 55 en hulpverlener in de thuiszorg. Ze heeft een burn-out en last van angstaanvallen. Emma heeft de eerste maanden van haar leven doorgebracht in een couveuse, waar ze met tal van apparaten in leven werd gehouden. De kans dat ze zou blijven leven was gering. Het lijkt erop dat haar ouders haar al hadden opgegeven, en een emotionele band lijkt nauwelijks tot stand te zijn gekomen. Er was weinig steun van haar ouders en weinig invoelingsvermogen. Daardoor was Emma sterk op zichzelf aangewezen en heeft ze al jong geleerd om zichzelf te handhaven, door af te stemmen op de ander.

Emma is een intelligente vrouw, een volhouder en een doorzetter, een dienstverlener. Wie ze zelf is, wat ze zelf wil, wat haar eigen behoeften zijn, dat weet ze niet. Ze zit ziek thuis, voelt zich opgejaagd en kan niet tot rust komen. Ze heeft alsmaar het gevoel dat ze niet genoeg doet.

Ik luister naar haar, zie haar nood, haar onrust en ook haar wanhoop.

‘Het gaat niet meer, ik ben doodop.’

‘Hoe is het,’ vraag ik haar, ‘om te zitten?’

Ze kijkt me aan. ‘Zitten?’

‘Ja, hoe is het om echt te zitten, om te voelen dat je zit?’

Een diepe zucht, iets zakt, vindt steun. Een besef van grond.

Iets ontspant zich.

Het is een begin, en ik geef haar oefeningen mee om thuis te doen, oefeningen om te gronden.

Als je steeds gericht bent op de noden van de ander, dan is het belangrijk om je af te vragen: ‘Wat maakt dat ik dat doe en mezelf vergeet?’ We zien dit patroon vaak bij mensen die als kind weinig aandacht hebben gehad, zoals Emma. Zij zijn er niet aan gewend dat iemand er voor hen kan zijn, en de mensen die zij aantrekken, zijn vaak mensen die juist hulp nodig hebben. Zo sluiten de behoeften op elkaar aan.

Ook wanneer je dan zo moe bent dat je het niet meer kunt volhouden en stilvalt, is die innerlijke prikkel om te doen en te handelen nog niet zomaar uit je systeem. De energie schiet gemakkelijk omhoog, naar hoofd en handen, en wil ‘doen’, wil iets betekenen voor de ander. Want wie ben je als je dat niet meer kunt?

Het is alsof Emma in haar helpersrol zegt: ‘Geef het maar aan mij, ik kan het wel dragen.’ In die rol is ze iemand, wordt ze gezien en gewaardeerd. Hulp geven is haar tweede identiteit geworden en dient haar gevoel van eigenwaarde. Nu zit ze thuis, gespannen en onrustig, en voelt ze zich nutteloos.

Projectie

De primaire kwaliteit die in deze beweging verborgen ligt, die de helper drijft, is Liefde. We leren dat helpen al jong. We voelen de nood en de pijn van onze ouders, hun onvermogen om voluit te functioneren, en willen daar wat aan doen. Onderliggend is daar de hoop dat als moeder zich beter voelt, ze er voor ons zal zijn. Dat als vader tevreden over ons is, hij ons een compliment zal geven. Maar vaak blijven de reacties van onze ouders uit. Ook wanneer we ouder zijn, is het de nood van de ander die ons raakt. We reiken uit, gaan nood lenigen, proberen die op te lossen. En in dat uitreiken drijven we steeds verder weg van onszelf.

De behoefte om te helpen is een projectie van de behoefte om geholpen te worden, die ergens in jou verstopt ligt. Iets voor de ander willen oplossen is vaak een uiting van onopgeloste pijn in jezelf. Als onze eigen nood niet verwerkt is of voortdurend naar de achtergrond verdwijnt, gaan we onze eigen behoefte aan steun projecteren op de ander. We zien dan niet goed meer wat er echt nodig is. Het kan de hulpverlener in ons houvast geven, maar de hulpbehoevende in ons, een eenzaam kind, blijft in de schaduw achter.

Het is een bekend fenomeen bij hulpverleners, en in de jaren negentig kwam in dit verband het woord ‘compassiemoeheid’ in zwang. Maar echte Compassie kan nooit vermoeid worden, ze is een kwaliteit van Essentie. Compassie komt voort uit een vrij hart dat weet dat je de ander niet kunt en niet hoeft te redden.

Een andere cruciale vraag hier is: ‘Wat maakt dat wij menen te weten wat goed is voor de ander en denken dat het onze taak is om diens problemen op te lossen?’ Dit idee komt voort uit een gevoel van begaan zijn met de ander, maar als je goed kijkt, zie je hoe hier sprake is van een zekere vorm van macht en arrogantie. Want wie ben je eigenlijk als je denkt dat je andermans nood werkelijk kunt lenigen? Onze verantwoordelijkheid voor de ander is beperkt; ze omvat alleen wat we werkelijk kunnen doen, en dat is soms minder dan we zouden willen. We kunnen de ander niet ‘redden’.

De beweging tegen iets in

Als de beweging tegen iets in overheerst in iemands leven, noemen we dat ook wel de ‘verzetsstructuur’. We zien deze bij het koppige kind, dat weigert zich aan te passen aan de eisen van de ouders. Als er veel spanningen zijn in huis, kan woede een uitlaatklep zijn voor de spanningen. Het is vaak niet de meest veilige bescherming, maar woede geeft je het gevoel dat je sterk bent en dat jou niets kan overkomen. En ja, dat besef geeft houvast. Zo gaan we op den duur nee zeggen vóórdat we onderzoeken of we iets wel of niet willen aangaan.

Is er iets mis met boosheid? Nee. Het is een functionele emotie. Dat verandert als we ons ermee identificeren, als we ons eraan vasthouden als een vorm van bescherming. En soms is ze ons enige houvast.

▼

Fenna is een kleine, tengere vrouw van middelbare leeftijd, beeldend kunstenaar en docent in de ict. Haar haren zijn zwart geverfd en de laatste tijd gaat ze vooral in het zwart gekleed. Ik begeleid haar al een hele tijd. Ze is een van de velen die getroffen zijn door veel verlies. Verlies van het land waar ze woonde, haar huis, haar baan, de vrienden om haar heen, een goed inkomen en ten slotte, het grootste verlies, haar dochter. Toen ze met haar negenjarige dochter een tijdje in Nederland verbleef en om diverse legitieme redenen dit verblijf verlengde, werd ze door haar Amerikaanse ex-echtgenoot van ontvoering beticht. Er kwam een rechtszaak en de echtgenoot won. Fenna probeerde met haar dochter te vluchten. Ze trok rond door Europa, maar daar kon ze niet eindeloos mee doorgaan. Uiteindelijk werd haar dochter, tegen haar eigen wil en die van haar moeder in, door de kinderbescherming op het vliegtuig gezet naar haar vader.

Toen Fenna zich een jaar later bij mij aanmeldde, had ze last van angstaanvallen. Er was duidelijk sprake van trauma en van een traumatisch stresssyndroom. Het trauma was niet over, de situatie niet opgelost en vanaf het begin was duidelijk dat van een verwerking van het trauma in deze fase geen sprake kon zijn. Het is inmiddels vijf jaar later. Haar dochter is nog niet terug.

Fenna heeft gevochten als een leeuwin, heeft wet- en regelgeving bestudeerd, is in beroep gegaan, zowel hier als in het land waar ze zolang woonde – dat alles om haar kind terug te krijgen. Maar de macht van de overheid is groot, en haar kind groeit op zonder dat zij daarbij aanwezig is. Fenna heeft veel van haar kracht en energie gegeven aan de strijd tegen onrechtvaardigheid, en staat nu ook moeders bij die hetzelfde meemaken als zij. Als het over haarzelf gaat zijn boosheid en cynisme haar bescherming. Daar grijpt ze telkens op terug. We praten, ik luister naar haar, probeer haar contact te laten maken met haar gevoelens. Het verdriet is te groot, huilen maakt te wanhopig. Onderliggend is een trauma uit haar vroege kindertijd actief: een auto-ongeluk dat haar beide beentjes ernstig beschadigde, wat ervoor zorgde dat ze maandenlang in het gips in het ziekenhuis lag. Soms kunnen we daar even in duiken.

Van mijn kant is er vooral diep gevoelde Compassie. Bij haar is er vooral verzet en cynisme. Dat houdt haar, samen met het vechten, overeind.

We zien hier dat woede een verdediging is tegen het gevoel van hulpeloosheid. Woede geeft ons een gevoel van macht, het gevoel iemand te zijn. We hebben een mening, durven onszelf neer te zetten. Boosheid leidt voor Fenna ook tot afstand van de wereld die ‘corrupt is’ en niet deugt en waar ze niets meer mee te maken wil hebben. Dan heeft ze de woede nog harder nodig, want met deze overtuiging sluit ze zichzelf buiten.

Herken je dit patroon? Misschien onderliggend aan een patroon van uitreiken? In woede ligt een enorme levenskracht, maar zolang woede een verdediging is, zit deze kracht gevangen in reactiviteit.

Woede, schuld en angst

We houden vast aan onze woede om de angst eronder te houden en onze hulpeloosheid en pijn niet te hoeven voelen. Bij Fenna is het gedurende lange tijd haar enige bescherming.

Woede en verontwaardiging over wat haar is aangedaan gaan bij haar gepaard met een diep gevoel dat ze al het verlies uiteindelijk over zichzelf heeft afgeroepen. ‘Had ik maar niet…’ Om dat gevoel te overschreeuwen belandt ze opnieuw in de woede. Het is een gesloten cirkel.

Ik voel haar onderliggende pijn, dat immense verdriet, maar in de sessies huilt ze nauwelijks. ‘Thuis wel, hoor, maar wat schiet ik ermee op? Ik word er alleen maar depressief van.’ Onderliggend is er de angst dat ze in een peilloos diep, zwart gat zal vallen, wat haar ervan weerhoudt om het verdriet toe te laten.

Lijden en verdriet kunnen we alleen verwerken als er troost is, en troost is er alleen als we Compassie kunnen hebben met onszelf, mededogen voor wat we moeten doorstaan. Dat wordt lastiger als we denken dat we het leed over onszelf hebben afgeroepen. De overtuiging dat je je eigen werkelijkheid creëert is een bescherming tegen dat zwarte gat, maar leidt ook tot grote eenzaamheid.

De beweging van iets af

Iemand bij wie de beweging van iets af overheerst, heeft de neiging zich terug te trekken. In gezelschap zal diegene vooral stil zijn en zich niet snel ergens mee bemoeien. Het is vaak lastig om met zo iemand contact te krijgen. Op vragen komt slechts een kort antwoord, en wat de persoon echt voelt en denkt houdt hij of zij voor zich. Het lijkt soms alsof zo iemand in een ivoren toren zit, ver weg van het gekrioel op Aarde, en zich heeft afgewend van de verbinding met het volle leven.

Terugtrekken kan ook verborgen liggen bij personen met een uitgesproken mening. Hun waarheid, waaraan ze consequent vasthouden, dient als een façade en dat wordt meestal niet opgemerkt.

Als mensen bij wie het terugtrekpatroon dominant is, hulp zoeken, ligt de aanleiding daarvoor vaak in problemen die ontstaan in een relatie. Dat is ook het geval bij de vrouw die nu voor me zit.

▼

Als ik Anja voor de eerste keer ontmoet, lijkt ze nog het meest op een bange muis. Ze is in de vijftig, een tengere vrouw die enigszins gebogen op de bank in mijn werkkamer zit. Anja werkt met asielzoekers en ze heeft een relatie met een vrouw; deze stuurde haar naar de therapeut. Volgens haar partner is zij, Anja, degene die problemen heeft. De directe aanleiding is het feit dat Anja haar partner de mond snoert als deze aan anderen verhalen vertelt over het werk met asielzoekers. Het zijn algemene verhalen, maar het is háár werk en ze vindt het niet fijn dat haar partner daarover uitweidt. Daarover – én over meer zaken – krijgen ze steeds ruzie. Anja wordt soms boos, maar vaker trekt ze zich terug, loopt weg naar haar kamer en geeft geen antwoord. Op de verwijzing van de huisarts staat: depressie.

Ook ik krijg op mijn vragen aanvankelijk nauwelijks antwoord van Anja, maar ze heeft het intakeformulier wel heel uitgebreid en consciëntieus ingevuld. Daaruit weet ik dat haar moeder haar en haar broers en zusjes op het hart drukte om nooit iets te vertellen aan anderen, zelfs niet over wat ze hadden gegeten. Ze beschrijft het gezin als heel gewoon, maar in de loop van de sessies blijkt het niet zo’n gewoon gezin te zijn geweest. Moeder was erg dominant en een van de broertjes is op vierjarige leeftijd overleden. Anja was toen nog niet geboren. Over het overleden broertje werd niet gesproken. Hij was op een foto in de huiskamer stilzwijgend aanwezig.

Uiteindelijk begeleid ik Anja een aantal jaren. Ik vraag door over haar gevoelens, en samen kijken we naar de impact van haar opvoeding. Ik vraag haar om haar lichaam te voelen en haar adem te volgen. Onder de beweging van terugtrekken blijken een groot verdriet en grote onzekerheid te wonen. Anja heeft niet alleen geleerd om niets van zichzelf te laten zien, ze betrekt bovendien de problemen in haar relatie en ook gebeurtenissen op het werk gemakkelijk op zichzelf en geeft zichzelf de schuld. Zo blijkt haar partner er niet tegen te kunnen als Anja weinig over haar werk vertelt; haar partner heeft het nodig om bij zaken betrokken te worden, anders voelt ze zich buitengesloten. Maar Anja wijt dat niet aan haar partner: ze veroordeelt haar eigen terugtrekgedrag.

Onder de beweging van terugtrekken ligt vaak een grote gevoeligheid. Dat zie ik met enige regelmaat bij mensen die ik begeleid, ook bij mannen. Ze komen bij mij vanwege problematiek in de relationele sfeer: ze hebben van hun vrouwelijke partner te horen gekregen dat ze nooit ergens over spreken en hun gevoelens niet delen. Deze mannen komen uit hardwerkende, gesloten gezinnen en hebben al jong geleerd om niet te huilen, hun gevoelens niet te uiten. Ze pikten veel indrukken op uit hun omgeving, indrukken die hen diep raakten, maar hebben nooit geleerd om erover te spreken. Al pratend blijkt dat ze wel degelijk contact kunnen maken met hun gevoelens; ze krijgen ook steeds meer verbinding met hun lichaam.

Gevoelig, dromerig of arrogant

Gevoeligheid zien we ook vaak terug bij de dromers onder ons. Het is alsof ze in een andere werkelijkheid leven, en een vraag of opmerking dringt niet gemakkelijk tot hen door. Ze zijn er niet echt, zijn nooit echt geland op Aarde. Ergens missen ze de aansluiting met het werkelijke leven.

We vinden veel dromers onder de kunstenaars. Een van mijn vrouwelijke cliënten heeft een dergelijke partner, en hij is weleens met haar mee gekomen. Een zeer aimabele man, heel lief en vriendelijk, maar ‘niet van deze wereld’. Het is niet altijd makkelijk voor haar om hem als partner te hebben.

Maar ook leven met de hooghartige terugtrekkers is vaak niet makkelijk, met hun neerbuigende houding ten opzichte van hun omgeving. Een van mijn cliënten vertelt over de communicatie met haar ex. Als zij hem enkele dagen voor zijn vakantie met hun kinderen vraagt waar ze heen gaan, antwoordt hij: ‘Dat beslissen we pas op het laatste moment.’ En als ze zegt dat ze het toch wel graag wil weten: ‘Ja, sommige mensen kunnen niet tegen onzekerheid.’

Je vastbijten in normen en van daaruit neerkijken op anderen is een dominante vorm van terugtrekken. Mensen die dat doen, leven in een soort bubbel, en dat is een perfecte manier om onzekerheid te verbergen.

JE EIGEN PATRONEN ONDERZOEKEN

Drie bewegingen en tal van variaties in die bewegingen – we kennen en gebruiken ze allemaal. Als een van deze patronen dominant is, is een ander ergens min of meer onderdrukt aanwezig. Iemand die zich verzet, trekt zich ook gemakkelijk terug op de bank, en de redder draagt onderdrukte woede in zich.