Moeiteloos ontwaken

Copyright © 2021 Alex van Galen
Copyright © 2021 Deze uitgave: uitgeverij Samsara, Amsterdam
Omslagontwerp: Hester van Toorenburg, www.studiohes.nl
Vormgeving binnenwerk: Erik Thé, erikthedesign.com

ISBN 978 94 93228 15 3

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd zonder de uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

Voor Aydin

Voorwoord

Buiten woedt de coronacrisis, de collectieve mislukking van al onze mooie plannen en ideeën. Ik zit hier binnen aan de keukentafel en kijk naar het dennenboompje in mijn kleine tuin. Daar zitten twee mussen iedere ochtend samen op een tak, heel vredig. In het vogelhuisje bouwen twee koolmeesjes samen een nest: ze vliegen de hele dag af en aan. De mensenwereld is tot stilstand gekomen, maar ik voel de natuur opgelucht ademhalen. In de stilte is het gemakkelijker geworden om contact te maken met de aarde, de planten, de bomen en de vogels. De zon verwarmt mijn tafel en dompelt me onder in een onbeschrijfelijk geluk.

Alex van Galen, Heeze, 2020

Inleiding

‘Wie kennis zoekt, verzamelt iedere dag meer en meer.
Wie de tao volgt, laat iedere dag iets los.’

LAOZI, TAO TE CHING

Ontwaken is een natuurlijk proces. We zijn als bloemen die naar het zonlicht toe groeien. Eerst zoeken we het geluk nog buiten onszelf, maar als we ouder en wijzer worden, beseffen we dat we het niet vinden in de zoveelste nieuwe relatie of mooie carrière. We willen een vorm van geluk die niet steeds uit onze handen glipt en gaan op zoek naar de bron zelf. We worden ‘spiritueel’. Maar zodra we bewust willen ontwaken of de verlichting willen bereiken, gaat het vaak mis. We beginnen onszelf tegen te werken en blokkeren daarmee onze natuurlijke groei.

We hebben allerlei ideeën over hoe ontwaken eruitziet en hoe we dat moeten aanpakken. We volgen leraren die ons naar het beloofde land zullen leiden en we mediteren ons suf. Vooral mannen zijn er goed in om ‘het project verlichting’ systematisch aan te pakken. Het wordt een echt ego-ding. Hoe meer onze knieën pijn doen bij de meditatie, des te meer verdienen we dat nieuwe inzicht, die doorbraak naar het uiteindelijke geluk. Tenminste, dat denken we.

Af en toe vangen we een glimp op van zo’n inzicht. Dan voelen we ons heel even één met alles wat leeft en denken we dat we er eindelijk iets van begrijpen. We verwachten dat dit gevoel voor altijd zal blijven. Maar dan vallen we weer terug. We landen weer in ‘de harde werkelijkheid’. Oude patronen, waar we maar niet van af komen. Dat knagende gevoel dat er meer moet zijn dan dit leven, dit ongemakkelijke ‘nu’, dit vermoeiende ‘ik’. Waarom lukt het niet om ons geluk vast te houden? Wat is het ontbrekende inzicht? Het moet haast wel aan ons liggen. Dus gaan we nog harder werken om onszelf te fiksen.

Hoe kan iets wat zo natuurlijk is, zo ingewikkeld worden?

Je kunt niet ontwaken zonder echt contact te maken met jezelf en met je eigen lichaam. Want echt ontwaken begint juist in je lichaam. Daar sla je alle emoties op die je niet kunt verwerken en stop je alle gevoelens weg waar je eigenlijk bang voor bent: je boosheid en angst, je seksuele verlangens en diepste instincten. Als je je daarvan afkeert, snij je jezelf af van de enorme levenskracht die je in je hebt. Hoe kan verlichting volledig zijn als die alleen maar in je hoofd zit? Spiritualiteit zonder je lichaam erbij te betrekken is bijna automatisch een vorm van spiritual bypassing: je gebruikt je spiritualiteit om je echte problemen uit de weg te gaan.

En dan wordt ontwaken een heel moeizaam proces.

Ik heb deze frustraties meer dan vijfentwintig jaar gehad. Ik mediteerde intensief onder begeleiding van een gerealiseerde yogi. Toch bleef ik het gevoel hebben dat ik ‘er’ niet was. Dat ik ‘iets’ miste en dat ik dus faalde. Ik had wel diepe ervaringen in mijn meditaties, zogenaamde samadhi-ervaringen, maar die kon ik nooit lang vasthouden. Een halfuur later stond ik alweer tegen mijn kinderen te schreeuwen. Ook had ik overgewicht en allerlei kwalen en zat ik niet lekker in mijn lichaam. Ik merkte dat veel mensen die mediteerden niet in balans waren, of naar mijn smaak iets te ‘blij’ waren, terwijl ze ondertussen niet aan hun echte issues werkten en elkaar de tent uit vochten.

Ik besloot het anders aan te pakken. Ik leerde taoïstische technieken die me in contact brachten met mijn lichaam en mijn emoties. Ik leerde me beter te aarden en mijn seksualiteit te integreren in mijn spirituele pad. Daarbij moest ik alle vastgeroeste concepten over mezelf loslaten. En toen kwamen er opeens diepere ontwakingservaringen die ik helemaal niet zag aankomen, waar ik niet naar op zoek was geweest. Soms besefte ik pas maanden later dat ik me niet alleen ‘heel erg lekker’ had gevoeld, maar dat het authentieke momenten van ontwaken waren geweest die me voorgoed veranderd hadden. En het vreemdste was: het leek wel of ik er helemaal niks voor had hoeven doen.

Het was moeiteloos gegaan.

Ontwaken is de werkelijkheid accepteren en ervaren zoals die echt is. En je eigen lichaam is het meest directe contact met die werkelijkheid. Als we alleen maar in ons hoofd zitten, maken we geen contact met het leven in onszelf, dringen we nooit door tot de diepte van onze eigen natuur. De ideeën die we dan hebben over ontwaken, hebben niets meer met de werkelijkheid te maken.

De meeste traditionele paden maken het alleen maar erger. Ze richten zich alleen maar op het hoofd of het hart. Dat was logisch in een tijd dat mensen een zwaar fysiek bestaan leidden waarin je eerst een boom moest omhakken om een kopje thee te kunnen zetten. Contact met hun lichaam hadden de mensen in die tijd vanzelf. Maar wij in het moderne Westen gebruiken onze lichamen nauwelijks nog en zitten de hele dag vooral in ons hoofd. Daarom is een geaarde en lichaamsgerichte vorm van spiritualiteit voor de meeste mensen de enige manier om moeiteloos te ontwaken.

Als je te veel in je hoofd zit, zit je waarschijnlijk ook vast in allerlei ideeën die je natuurlijke groei tegenhouden. En juist onze ideeën over verlichting staan de echte verlichting in de weg. Nergens kunnen onze fantasieën over volmaaktheid, perfectie en ultiem geluk zo megalomaan uitgeleefd worden als in onze spiritualiteit. We denken dat verlichting ons van al onze problemen af zal helpen. We denken dat verlichting een doel is dat in de toekomst ligt, en buiten onszelf. We denken dat spirituele paden of tradities een soort succesformules zijn die we stap voor stap moeten doorlopen. We idealiseren een leraar of methode zonder ons eigen instinct te volgen. Als we maar goed vasthouden aan dat pad, zijn we op de goede weg. Ooit zullen we er misschien komen, alleen niet nu. Nooit nu.

Je kunt je geen enkel beeld vormen van een echte ontwakingservaring voordat je die zelf gehad hebt. Het wordt dus tijd dat je ego het roer uit handen geeft en de mentale constructies in je hoofd loslaat. Maar zo makkelijk is dat niet. Want echt ontwaken is een bedreiging voor alles waar je ego voor staat en waar je heel je leven zo hard voor gewerkt hebt. Daarom houdt je ego je spirituele beoefening vaak stevig in de wurggreep. En daardoor blijf je nog meer in je hoofd zitten en aan jezelf sleutelen en denken dat jij dit niet verdient. Daarmee houd je je eigen ontwaken alleen maar tegen.

Hoe kun je je valse ideeën over spiritualiteit loslaten en moeiteloos je natuurlijke pad bewandelen? De oude taoïsten wisten duizenden jaren geleden al dat echt ontwaken begint in je eigen lichaam. Diep in onze buik en ons bekkengebied kunnen we niemand anders zijn dan onszelf. Ook onze seksualiteit speelt daarin een belangrijke rol. Seks is namelijk de prettigste en snelste manier om terug te keren naar je natuurlijke staat. Bovendien kunnen we van onze fysieke en seksuele energie een krachtige brandstof maken om gezonder te worden en veel dieper te mediteren. Als we met die energie niet zorgvuldig omgaan, zoals bij de meeste methodes, branden we onszelf volledig op.

De inzichten en technieken die ik in dit boek bespreek hebben de afgelopen eeuwen hun nut bewezen voor talloze mensen. Ze hebben mij enorm geholpen en ze kunnen ook voor jou werken. Of je nu aan mindfulness of zen doet, een soefi bent of een boeddhist.

Echt ontwaken is geen vlucht. Het is juist acceptatie van alles wat leeft. En vooral van onszelf, inclusief onze obsessieve persoonlijkheid en ons lichaam met al zijn vetkwabben. Om te ontwaken moet je eerst leren je minder te focussen op een abstract doel in de toekomst en meer op het nu. Je leert die ervaring te verbinden met wie je echt bent.

In dit boek wil ik je helpen om af te dalen in je buik en je bekkengebied, waar je helemaal jezelf kunt zijn. Waar hoogdravende concepten en fantasieën geen plaats meer hebben. Je wordt dan één met de aarde en de natuur. Je leert je mislukkingen te omarmen in plaats van ze weg te stoppen. Je krijgt compassie met jezelf en leert je ervaringen te belichamen en te integreren. Zo groei je langzaam toe naar een meer volwassen houding op je spirituele pad. Je doet niet meer alleen aan waking up, zoals Ken Wilber het zegt, maar ook aan growing up. Ontwaken heeft pas echt zin als je het kunt integreren in je dagelijks leven.

De wereld heeft nu meer dan ooit behoefte aan verandering. Echte verandering. We beseffen dat onze relatie met de aarde, de natuur en ons eigen lichaam belangrijker is dan ooit. We beseffen dat onze spiritualiteit anders moet. Maar als we tijdens onze meditatie vasthouden aan methodes die ons niet inspireren, hoe kunnen we dan ooit veranderen? We worden de hele dag gebombardeerd met adviezen om onszelf te fiksen. Veel van die ideeën blijven alleen maar in je hoofd hangen en brengen je daardoor verder af van wie jij bent. Maar als je hoofd, hart en buik op één lijn zitten, kun je bergen verzetten.

In het eerste deel van dit boek vertel ik over mijn eigen worsteling bij het volgen van een traditioneel pad. Ik denk dat mijn verhaal typerend is voor de innerlijke strijd die veel mensen doormaken. Misschien ben je niet in de leer geweest bij een gerealiseerde yogi, maar heb je wel te lang vastgehouden aan de autoriteit van anderen. Misschien weet je niet hoe een samadhi-ervaring voelt, maar je hebt vast weleens piekervaringen gehad. Waarschijnlijk heb je vruchteloos geprobeerd die vast te houden, want dat doet iedereen.

In het tweede deel vertel ik hoe ik meer balans heb gevonden door dieper in mijn lichaam te zinken en me te verbinden met de aarde en de natuur. Ik geef je daarbij de oefeningen die voor mij het meest effectief zijn geweest en die bij anderen ook diepe transformatie teweeg hebben gebracht.

In het derde deel leg ik uit hoe je de weg kunt terugvinden naar jouw natuurlijke pad. Ik noem het terugvinden, want ergens weet je al hoe het moet. Je hebt alleen zoveel ruis in je hoofd dat je het contact ermee bent kwijtgeraakt. Je echte pad is niet een weg die voor je ligt en die door andere mensen is aangelegd. Het doel van je reis ligt binnen in jezelf.

Je hoeft geen bijzondere kwaliteiten te hebben om te ontwaken. Ook dat is een fout idee dat vrijwel iedereen in de weg zit. Het bijzondere aan ontwakingservaringen is nou juist dat ze zo gewoon zijn. Terugkeren naar je natuurlijke pad betekent dat je niet meer streeft naar iets exotisch wat altijd buiten jouw bereik zal blijven. Je bent onderdeel van de natuur, en groei is de essentie van je leven: die gaat automatisch. Je hoeft niet in te grijpen in je eigen ontwaken. Het enige wat je hoeft te doen, is in een staat van ontspanning en liefdevolle acceptatie komen waarin je je natuurlijke groei toelaat en koestert als een kind.

Jouw natuurlijke pad volgen betekent dat je eindelijk weer jezelf kunt zijn. Jezelf zijn is de meest bevrijdende ervaring die je ooit zult hebben.

Dat is moeiteloos ontwaken.

DEEL I

EXTASE ZOEKEN

Een kiezel in je schoen

Je leven moet eerst ‘mislukken’ voordat je spiritualiteit serieus gaat nemen. Er moet iets gebeuren waardoor je beseft dat je niet echt gelukkig bent. Aan de buitenkant lijkt je leven misschien in alle opzichten geslaagd, maar vanbinnen weet je dat je iets mist. Een vaag ongemak begint aan je te knagen, ik noem dat de kiezel in je schoen. Sommige mensen worden zich al snel bewust van die kiezel. Anderen moeten eerst door een scheiding, een groot verlies of een slopende ziekte heen om tot dit besef te komen. Maar er komt een moment in je leven dat je er niet meer omheen kunt: je wilt van die kiezel af.

Dit is de allereerste illusie die je moet loslaten: je huidige manier van leven zal nooit leiden tot een diepgaand en bevredigend geluk. Dit is wat Boeddha ervoer toen hij als prins voor het eerst in aanraking kwam met ziekte, lijden en dood. Toen hij inzag dat lijden onlosmakelijk onderdeel uitmaakte van het leven, ging er een knop om in zijn hoofd. Als je eenmaal dat inzicht hebt, zal je leven nooit meer hetzelfde zijn. Misschien komen er periodes waarin je weer in slaap sukkelt en denkt dat alles prima is in je leven. Maar die kiezel kun je nooit meer helemaal wegdenken.

Je merkt dat je vanaf dat moment anders omgaat met spiritualiteit. Eerst mediteer je misschien alleen maar om je te ontspannen of om je op te laden. Maar op een gegeven moment word je een spirituele zoeker. Soms gebeurt dat zonder dat je het zelf doorhebt, soms juist met een schok.

Ik kan me nog goed herinneren hoe dit besef als een bliksemschicht bij me binnenkwam. Het was in november 1988. Ik was 23 jaar oud en zat in het laatste jaar van mijn studie. Ik kwam thuis, zette mijn fiets tegen de lantaarnpaal voor ons studentenhuis en probeerde met mijn verkleumde handen het kettingslot vast te maken. De fiets viel om. Het regende en het was koud. Ik zette de fiets weer overeind, deed hem op slot en wilde naar binnen gaan. Maar mijn tas met boeken was zo zwaar dat ik de sleutel niet in het slot van de voordeur kreeg. Ik liet de sleutelbos vallen en raapte hem zuchtend op. De regen was door mijn veel te dunne tweedehands regenjas gedrongen. Mijn handen deden pijn. En daar, voor die deur, kwam er opeens een heldere gedachte in me op.

Er moet meer zijn in het leven dan dit.

Het was geen oppervlakkige ingeving; dit inzicht drong door tot in de kern van mijn bestaan. Ik ben niet gelukkig. Hoe jong ik ook was, ik besefte dat ik moest handelen, dat ik iets moest doen als ik ooit echt gelukkig wilde zijn.

Maar wát?

Ik wist vaag dat het antwoord iets te maken had met spiritualiteit, maar ik weet niet eens of ik dat woord destijds kende. Het was een tijd zonder internet. Je had nog niet op elke hoek van de straat een yogastudio. Het enige wat je had, was een bibliotheek en een telefoonboek.

Terwijl ik voor die deur stond, kwam er een beeld in me op. Het was de held uit mijn jeugd: de hoofdpersoon van de tv-serie Kung Fu. Hij heette Kwai Chang Caine. Als Caine op jonge leeftijd zijn ouders verliest, wordt hij na een lange uithoudingsproef toegelaten tot een Shaolin-klooster. Daar krijgt hij onderricht van Meester Po, een oude blinde monnik. In de eerste aflevering geeft Meester Po de jonge Caine de opdracht om hem aan te vallen met een stok. De jongen aarzelt, omdat hij geen blinde wil aanvallen. Maar als hij een poging doet, blijkt de oude meester hem met groot gemak te ontwijken. De jongen probeert nog eens aan te vallen, dit keer met meer kracht. Maar Po gooit Caine in een vloeiende beweging op de grond en pakt de stok van hem af.

MEESTER PO

Denk nooit dat een man die geen ogen heeft niet kan zien. Sluit je ogen. Wat hoor je?

CAINE

Ik hoor water. Ik hoor de vogels.

MEESTER PO

Hoor je je eigen hartslag?

CAINE

Nee.

MEESTER PO

Hoor je de sprinkhaan bij je voeten?

De jongen kijkt verbaasd naar zijn voeten, waar inderdaad net een sprinkhaan wegspringt.

CAINE

Oude man, hoe kunt u deze dingen horen?

MEESTER PO

Jonge man, hoe kun jij ze niet horen?

Ik had geen idee wat ik precies zocht, maar ik wist dat het iets te maken had met Meester Po en zijn leerling ‘Grasshopper’. Ik kon in 1988 alleen met geen mogelijkheid bedenken waar ik zo’n wijs iemand kon vinden. Tegenwoordig gaat het gelukkig een stuk makkelijker: met een druk op de knop zijn er tienduizenden spirituele leraren beschikbaar. De enige vraag die je je dan nog hoeft te stellen bij het gigantische aanbod van methodes en online cursussen, is: hoe vind ik een goede?

De leraar

Ontwaken kan niemand anders voor je doen. Daarom is het spirituele pad een eenzaam pad. Het is een reis naar een onbekend land die we in ons eentje moeten maken. Maar we komen er nooit als niemand ons de weg wijst. Dus als je echt verder wilt komen in je spiritualiteit, is het zinvol om je te verbinden aan een goede leraar. Dat hoeft niet per se een zogenaamde ‘goeroe’ te zijn. Maar als je concertpianist wilt worden ga je niet in de leer bij iemand die alleen een online beginnerscursus heeft gedaan. Bij een zen-retraite heb je weinig aan een leraar die constant zijn telefoon zit te checken of die zijn mond niet kan houden. Je zoekt dus een leraar die de staat van bewustzijn belichaamt die jij graag wilt bereiken.

Dan nog hebben we vaak twijfels. In onze cultuur staat individualisme hoog in het vaandel. Daarom hebben we steeds meer moeite om autoriteit te accepteren. We zoeken het liever zelf uit. Met Google komen we al een heel eind. Bovendien had Boeddha het toch ook gezegd? Wees een licht voor jezelf. Een boodschap die we maar al te graag aannemen, zonder erover na te denken wat hij daarmee bedoeld kan hebben. Want in het boeddhisme neemt de leraar juist vaak een centrale plaats in.

In Nederland bestaat nog minder respect voor autoriteit dan in andere westerse landen, en ik ben er van nature ook niet mee gezegend. Die kritische houding is heel nuttig in een tijd waarin spirituele leraren bij bosjes sneuvelen in me too-schandalen. Veel mensen vinden goeroes en leraren een ouderwets symbool van patriarchale onderdrukking dat zo snel mogelijk de wereld uit geholpen moet worden. Ik ben het hier voor een deel mee eens. Zelfs bij ons oprecht goedgezinde goeroes of lama’s zie je denkpatronen die niet meer van deze tijd zijn. Ik ben ervan overtuigd dat er nieuwe, gezondere vormen van onderwijs moeten komen, die meer gebaseerd zijn op gelijkheid.

Toch kunnen we het niet alleen, hoe graag we dat ook zouden willen. Ik heb er maar liefst elf jaar over gedaan om dat simpele feit te accepteren, terwijl ik dagelijks mediteerde en allang toegewijd was aan kriya yoga. En toen ik eindelijk zover was, heb ik er nog jaren over gedaan om mijn vooroordelen jegens mijn eigen leraar los te laten.

Ik heb veel goede leraren gekend in mijn leven, maar er is maar één persoon die ik echt zie als mijn leermeester. Ik ontmoette hem in 1990.

Ik was een jaar eerder begonnen met kriya yoga, nadat ik de Autobiografie van een yogi van Paramahansa Yogananda had gelezen. Yogananda was in 1920 naar de Verenigde Staten gekomen om westerlingen in te wijden in de oeroude techniek van de kriya yoga. Zijn werk had een diepgaande invloed op het leven van miljoenen westerlingen, onder wie George Harrison, Elvis Presley en Steve Jobs. Bij de begrafenis van Steve Jobs kregen alle bezoekers zelfs een exemplaar van de Autobiografie van een yogi mee naar huis.

Kriya yoga lijkt niet op andere vormen van yoga, die meer lichamelijk zijn. Afgezien van een paar houdingen is het een methode waarbij je vooral veel moet zitten om diep in meditatie te komen. Je zit dus voornamelijk in je hoofd – dat geldt voor de meeste paden die zich richten op ‘verlichting’ of ‘ontwaken’.

Het volgen van een traditioneel pad zoals kriya yoga heeft een aantal voordelen: de methode is vaak eeuwenlang uitgeprobeerd en verfijnd, en heeft haar nut dus bewezen voor talloze andere mensen. Ook hebben de traditionele paden vaak diepgewortelde gebruiken en gedragsregels die de leerlingen beschermen tegen de grillen van hun leraren.

Je zou een traditioneel pad kunnen zien als een soort succesformule die wordt gedragen door een gemeenschap van mensen die jou op je pad kunnen helpen. Je hoeft het wiel niet meer helemaal opnieuw uit te vinden. Dat heeft natuurlijk ook z’n nadelen. De gebruiken zijn vaak cultuurgebonden, ouderwets en niet geschikt voor onze manier van leven. Ook wordt het bijna onmogelijk om iets ter discussie te stellen, zodat iedere vorm van spontaniteit en individuele voorkeur de kop wordt ingedrukt. Je moet het geluk hebben een leraar te vinden die oog heeft voor jouw unieke behoeften. Toch is het vaak verstandig om te beginnen op een traditioneel pad en dan later te kijken welke elementen en technieken bij je passen. Het is net als leren fietsen: als je genoeg vaart hebt, heb je geen zijwieltjes meer nodig. Dan vertrouw je op jezelf.

Als je een traditioneel pad wilt volgen, moet je meestal eerst worden ‘ingewijd’. Een inwijding is een soort contract waarbij jij je verbindt aan een leraar. Daarna volgt er meestal een energietransmissie waarbij je chakra’s gereinigd worden, zodat je lichaam in staat zal zijn om de energieën te verwerken die bij de technieken worden opgewekt. Bij een inwijding in de kriya yoga wordt de spirituele energie direct van leraar op leerling overgebracht. Dat noemen we shaktipat. Je krijgt als het ware een voorraadje energie cadeau om je te helpen in een diepe meditatie te komen. Dat openbaart zich bij die eerste inwijding vaak direct in drie manifestaties: je ziet licht, hoort een geluid en voelt vibratie door je hele lichaam stromen.

Tenminste, dat is de theorie.