MIJN LICHAAM.

MIJN BABY.

MIJN KEUZES.

© Milli Hill 2019
Oorspronkelijke titel Give Birth Like a Feminist: Your Body. Your Baby. Your Choices.
Verschenen bij HQ, een imprint van HarperCollins Publishers Ltc, London, UK
© 2020 Nederlandse uitgave uitgeverij Samsara, Amsterdam
Vertaald door Minou op den Velde
Inhoudelijk eindredacteur: Annemiek Verbeek
Opmaak binnenwerk: Ivar Hamelink
Vormgeving omslag: Erik Thé, erikthedesign.com

ISBN 978 94 93228 17 7

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

Inleiding

Bevallen is een feministische kwestie. En het is de feministische kwestie waar niemand over praat. Dit boek wil dat gesprek aanjagen.

Tijdens het schrijfproces van dit boek heb ik me een aantal maal afgevraagd: waarom ik? Mijn Innerlijke Criticus (vertel me nou niet dat jij die niet hebt) zei tegen mij: ‘Milli? Wil je deze beerput echt openen? Praten over bevallen was al hachelijk, en nu wil je de F-bom droppen?! Ben je gek geworden? Dat is letterlijk de slechtste mix van onderwerpen die je kunt kiezen. Ze zullen je op de brandstapel zetten, althans in figuurlijke zin.’ Met mijn Innerlijke Criticus is het lachen geblazen.

Toegegeven, het is niet altijd makkelijk om te praten over bevallen, en het is niet altijd makkelijk om feministische kwesties aan te kaarten. Mensen kunnen zelfs ruziën over wat feminisme nou eigenlijk is, maar voor mij is het simpel: feminisme betekent gewoon opmerken wanneer vrouwen oneerlijk worden behandeld, en daartegen in actie komen. En daar zit het probleem met bevallen. Te weinig mensen hebben door dat vrouwen er bekaaid vanaf komen, en te weinig mensen komen in actie. We hebben geen oog meer voor de waanzinnige machtsongelijkheid in de bevalkamer, en we zijn op een of andere manier gaan accepteren dat bevallen inherent onprettig en onwaardig is, of zelfs traumatisch, vernederend en gewelddadig. ‘Zo is het nu eenmaal!’ Nou, ik wil dat dit boek je vertelt dat het niet zo hoeft, en als feministen moeten we deze gang van zaken niet langer tolereren.

Feminisme hoeft niet ingewikkeld te zijn, en ook niet exclusief. Baren als een feminist betekent niet dat je op een bepaalde manier moet bevallen, net zoals andere zaken – carrière, relaties, ouderschap – aanpakken ‘als een feminist’ geen instant benadering vereist. Je kunt bevallen als een feminist in iedere omgeving en op elke manier, van een vrijwillige keizersnede in een privéziekenhuis tot een vrije bevalling in zee. Het enige dat nodig is, is dat je op een of andere manier afstand hebt genomen van een passieve houding waarbij je bevallen ziet als iets dat je overkomt en waar je geen controle over hebt, en je committeert aan het begrip dat je bij deze ervaring benadeeld zult worden als je niet wakker wordt en zelf achter het stuur gaat zitten. Het komt hierop neer: neem de leiding, neem het heft in eigen handen, en kies bewust.

Als ik spreek bij publieksevenementen over het moederschap, ben ik vaak geschokt door het feit dat simpelweg vertellen dat vrouwen en hun partners in de bevalkamer rechten en keuzes hebben, vaak al een openbaring blijkt. Veel mensen zien zichzelf niet als autonome en krachtige personen tijdens de bevalling, en hebben niet het gevoel dat ze iets kunnen doen of laten om te beïnvloeden hoe het proces verloopt. Vaak worden ze vals voorgelicht en, om het nog erger te maken, hun overtuiging dat ze weinig tot geen zeggenschap hebben verhindert vervolgens dat ze zelf op zoek gaan naar wat informatie. Wat heeft het voor zin om te weten wat je mogelijkheden zijn in een context waarbij de zinsnede ‘mag niet’ zo verontrustend vaak valt? Veel zwangere stellen geloven dat de meeste keuzes niet aan hen zijn. In praktische zin betekent dat dat er dagelijks vingers binnendringen in de vagina’s van vrouwen die niet weten dat ze dat kunnen weigeren. Hoe kan dat in hemelsnaam acceptabel zijn? Zelfs het meest progressieve geluid over moederschap benadrukt ‘informed consent’, met de stilzwijgende aanname dat toestemming, niet ‘besluitvorming’ of misschien zelfs ‘welbegrepen weigering’ het doel is. Geboortezorgprofessionals spreken over hoe ze vrouwen ‘toestemmen’ – en gebruiken het als een werkwoord, ‘ik ga haar even toestemmen’, alsof de professional de actieve partij is bij deze uitwisseling, en de vrouw zelf de passieve partij. Het is tijd om een systeem aan te vechten dat deze mythe van stilzwijgende medewerking en vrouwelijke onmacht laat voortbestaan.

Als je een klacht indient over een ervaring van een vrouw, word je vrij vaak voorgehouden hoe ongewoon, buitenissig of zeldzaam het probleem is, en hoe goed talloze vrouwen het hebben. Deze accentverlegging wordt briljant samengevat in de hashtag #nietallemannen – die wordt gebruikt om vrouwen in te prenten hoeveel mannen er in de wereld zijn die het goed menen, zodra ze aandacht vragen voor een bepaald onderwerp, van mansplaining tot verkrachting. ‘#nietallemannen zijn verkrachters. #nietallemannen denken seksistisch. #nietallemannen slaan hun vrouwen, dat weet je toch!’ Wacht even, zeggen vrouwen, we willen helemaal niet praten over het grote percentage geweldige mannen die vrouwen respecteren – we willen het hebben over die andere groep, die dat niet doet. Maar in alle consternatie is de oorspronkelijke kwestie al ondergesneeuwd, waarbij de agressor opeens het slachtoffer lijkt te zijn. Deze afleidingstactiek doet zich ook voor in gesprekken over bevallen. Pogingen om te klagen over wat dan ook, van het gebrek aan expliciete toestemming en het feit dat er niet voldoende wordt geluisterd naar vrouwen tijdens de bevalling, tot geïnstitutionaliseerde vrouwenhaat en racisme in de geboortezorg, worden vaak beantwoord met protesten van zorgprofessionals in de vorm van ‘zo gaat het helemaal niet op mijn werkplek!’ of ‘niet alle verloskundigen zijn zo, je moet niet generaliseren’, enzovoorts. Dus voordat we beginnen aan onze reis door dit boek, wil ik benadrukken dat mijn focus door alles heen niet ligt op individuen, maar op de systemen waarin zij opereren. Geboortezorg is een systeem dat stevig moet worden bevraagd, omdat het is geconstrueerd door en binnen een ander systeem dat moet worden uitgedaagd – het patriarchaat. Leid de aandacht niet af van deze essentiële kwestie als je het gevoel hebt dat je zelf werkt op een manier die vrouwen volledig accepteert als autonoom, of als je eersteklas zorg hebt gekregen tijdens je eigen zwangerschap. Dat is natuurlijk prachtig, maar daar gaat het hier niet om.

Net zo goed wordt er soms geprotesteerd dat we meer moeten doen om de geweldige mannen in het zonnetje te zetten – en de geweldige geboortezorgprofessionals net zo goed – die het ‘goed doen’. Zeker, er bestaan geweldige verloskundigen, artsen en verloskundigenafdelingen en organisaties die de meest fantastische, verfrissende individuele geboortezorg leveren waarbij de vrouw centraal staat – en natuurlijk is het goed om complimenten te geven, en jawel, een aantal van hen staan in dit boek. Maar moeten we echt bij herhaling juichen voor mensen die gewoon bieden wat vrouwen nodig hebben en verdienen? Hebben mannen die vrouwen met respect behandelen een stevig schouderklopje nodig? Nee – ze gedragen zich gewoon normaal, met de noodzakelijke standaard hoeveelheid vriendelijkheid en compassie. Daar zouden geen medailles voor nodig moeten zijn, en daarom heb ik niet eindeloos veel pagina’s in het boek besteed aan goede, fatsoenlijke rechtvaardige geboortezorg. Luisteren naar vrouwen, voor ze zorgen als de individuen die ze zijn, en ze respecteren als de belangrijkste beslissers in de bevalkamer moet niet langer worden gezien als een lichtend baken in de duisternis, maar als de basisnorm.

Op dit moment doen we bevallen tekort. Dat is met name belangrijk omdat bevallen een essentiële menselijke ervaring is die tot in alle details zal worden herinnerd door een vrouw, en haar partner, voor de rest van hun leven. In dit boek heb ik geprobeerd om een aantal moeilijke vragen te stellen over het soort bevallingen die vrouwen momenteel doormaken versus het soort bevallingen die mogelijk zouden zijn of gewenst zouden zijn. Dat zijn geen makkelijke gesprekken, allereerst omdat alle vrouwen verschillend zijn en verschillende dingen willen en op de eerste plaats zetten. Daarbij spelen er zware emoties bij vrouwen die al zijn bevallen en traumatische of machteloze ervaringen hebben doorgemaakt. Ondanks de complexiteit van het onderwerp en de ingewikkelde gevoelens dat het bespreken daarvan losmaakt, hoop ik oprecht dat dit boek vrouwen samen zal brengen om aan dit probleem te werken, door echt naar elkaar te luisteren in de waarachtige feministische geest van solidariteit. We zijn het verschuldigd aan de vrouwen die nog moeten bevallen om te zorgen dat we collectief onze goedkeuring verlenen aan de kant die de belevenis van het bevallen opgaat.

De hoeveelheid interventies tijdens bevallingen neemt snel toe, en daar zouden we ons allemaal zorgen over moeten maken. Dat is niet louter mijn persoonlijke standpunt. Vooraanstaande overheidsorganen zoals de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) hebben zorgen geuit dat de medicalisering van het bevallen, met haar focus op hoe de bevalling kan worden gemonitord, gemeten en gecontroleerd, de vraag hoe vrouwen zich werkelijk voelen over hun bevalling volledig negeert, en ze zodoende mogelijk berooft van een levensveranderende ervaring.¹ Het meest prestigieuze medische tijdschrift ter wereld, The Lancet, heeft aandacht gevraagd voor de ‘te veel te snel’-benadering bij bevallen, die het meest wordt aangetroffen in landen met veel hoge inkomens, waarbij behandelingen die oorspronkelijk waren ontwikkeld om complicaties te beteugelen inmiddels overmatig worden ingezet, waarbij vrouwen de kans wordt ontnomen om zich sterk en capabel te voelen.² Waarschijnlijk zal je in dit boek opvallen dat ik volop aandacht schenk aan de kwesties rond ‘natuurlijke’ of ‘fysiologische’ bevalling, omdat ik echt vind dat dit een hoofdthema is dat feministische focus behoeft. Bij het schrijven over natuurlijk bevallen had ik vaak het gevoel dat ik ‘opkwam voor de underdog’. Omdat we moeten accepteren dat op dit moment natuurlijk bevallen – waarbij een vrouw een kind krijgt zonder farmaceutische interventies zoals inleiding, opwekking of medicijnen om de placenta uit te drijven – een zeldzaamheid is. Nog zeldzamer zijn wat ik hands-offbevallingen noem, waarbij vrouwen in plaats van ‘aangestuurd’ worden, vertrouwen op hun eigen instinct, de signalen van hun lichaam volgen, en niet worden aangespoord bepaalde houdingen aan te nemen of worden opgedragen wanneer en hoe ze moeten persen. Vrouwen die hun kind op deze manier krijgen, en die zich volledig verzekerd weten van liefdevolle ondersteuning (en, zo nodig, medische hulp) waarvan ze weten dat die op de achtergrond aanwezig is, terwijl ze naar eigen inzicht kunnen bevallen, spreken vaak over die ervaring in evangelische termen, als levensveranderende momenten waarbij ze zich seksueel, sensueel, sterk, vitaal en krachtig voelden. Je gaat je bij het horen van hun verhalen vanzelf afvragen hoe de wereld zou kunnen veranderen als meer vrouwen deze transformatieve krachtstoot zouden krijgen op de drempel van het moederschap. In plaats daarvan wordt het steeds ‘normaler’ om een bevalling te hebben waarbij je je niet gesteund, onmachtig en getraumatiseerd voelt. Daarom heb ik het idee dat het van essentieel belang is om te praten over de waarde voor vrouwen van deze vorm van een ‘rechtdoorzee’, ‘fysiologische’ of ‘natuurlijke’ bevallingservaring, die nu op het punt van uitsterven staat.

We moeten ook praten over de vrouwen die geen rechtlijnige vaginale bevallingen willen of kunnen hebben. Er is letterlijk geen enkel geboorteplan waarbij een grotere empathie voor de vrouw, het luisteren naar haar stem, het respecteren van haar besluiten, en het eerbiedigen van deze bijzondere dag in haar leven niet gelden. Er is letterlijk geen vorm van bevallen die we niet kunnen verbeteren. De beste manier om hier meer over te ontdekken is opnieuw luisteren naar vrouwen. Ik heb zoveel geleerd over wat vrouwen willen bij het bevallen door te praten met degenen die een keizersnede hebben meegemaakt, en in het bijzonder, een keizersnede onder algehele narcose – doorgaans de moeilijkste bevallingen om te verwerken en van te herstellen. Van hen heb ik meegekregen dat de kleinste gebaren het grootste en meest levensveranderende verschil kunnen maken. Even de tijd nemen voor een paar foto’s van de pasgeborene op de borst van de moeder bijvoorbeeld, zelfs als ze nog niet bij bewustzijn is, brengt iets tot stand wat zij levenslang zal koesteren, een tastbaar tegengif voor haar trauma. Vrouwen herhalen telkens weer hoeveel het voor ze betekent om te weten dat hun handen een van de eerste waren die hun baby’s aanraakten, zelfs als ze er niet ‘bij waren’ om het bewust mee te maken. Elk klein gebaar doet ertoe, en we kunnen het altijd beter doen.

Twee radicale ideeën liggen ten grondslag aan dit boek. Ten eerste dat de bevalling een ervaring in het leven van een vrouw is die er werkelijk toe doet, en dat het hoog tijd is om te stoppen met vrouwen te vertellen dat het ‘maar een dag’ is waarin ze ‘hun waardigheid even opzij moeten zetten’ omdat ‘een gezonde baby het enige is dat ertoe doet’. Dit zijn ouderwetse ideeën, doordrongen van een gebrek aan respect voor vrouwen, voor hun autonomie, en voor hun gevoelens als zelfbewuste mensen, waar geen plaats meer voor is in de 21e eeuw. Dit boek zal deze ideeën proberen te ontrafelen door te kijken naar een deel van de geschiedenis van het bevallen, naar verschillende feministische perspectieven, naar de verbanden tussen bevallen, vrouwelijke seksualiteit en macht, en naar de huidige cultuur van angst en onmacht die deze uitgesleten ideologieën overeind blijft houden. Tegelijkertijd zal dit boek proberen om deze achterhaalde standpunten te vervangen met nieuwe overwegingen omtrent rechten van vrouwen bij de bevalling, met name hun lichamelijke integriteit in het licht van #metoo, en met een frisse blik te kijken naar wat we letterlijk en figuurlijk zouden kunnen aantreffen in een bevalkamer die is ingericht naar de behoeften van vrouwen.

De tweede radicale suggestie die dit boek zal doen is dat zwangere vrouwen de rol moeten krijgen van belangrijkste beslisser en machtigste persoon in de bevalkamer. Op grond van een decennium lang praten met vrouwen over hun geboortezorg kan ik je vertellen dat, terwijl er regelmatig wordt verzekerd dat dit allang het geval is, het mensen in werkelijkheid ongemakkelijk maakt. Dit zien we het duidelijkst als vrouwen tegen de stroom in proberen te gaan, willen bevallen buiten de richtlijnen of weigeren om in te stemmen met het standaardprotocol of de standaard benadering. Deze vrouwen, en vaak ook de verloskundigen of doula’s die hun keus onvoorwaardelijk ondersteunen, krijgen vaak te maken met enorme tegenwerking en riskeren sancties of zelfs straf, zoals we zullen zien bij verschillende verhalen in dit boek. We hebben een verschuiving in het bewustzijn nodig, in de richting van het vertrouwen dat vrouwen juiste keuzes maken voor zichzelf en voor hun baby. We moeten accepteren dat het beeld van een losgeslagen, slecht geïnformeerde, onverantwoordelijke of zelfs ‘gekke’ vrouw, die niet het belang van haar baby vooropzet, een schadelijk en vrouwvijandig stereotype is, dat wordt gebruikt om de beteugeling van vrouwen te rechtvaardigen, en dat zelden een basis vindt in de realiteit.

In dit boek zul je verschillende verwijzingen vinden naar zogeheten ‘freebirths’, vrije bevallingen waarbij vrouwen ervoor kiezen om geen enkele medische professional aanwezig te laten zijn en gewoon zelfstandig bevallen. Laat ik eerlijk zijn en zeggen dat ik persoonlijk nooit zou kiezen voor een bevalling zonder medische back-up. Toch steun ik volledig het besluit van andere vrouwen om deze keus te maken. Doe jij dat ook? Want ik geloof dat de sleutel tot in vrijheid bevallen, voor ons allemaal, ligt in het steunen van vrouwen wier keuzes wij zelf niet zouden maken, of die zelfs keuzes maken die volgens ons ronduit ‘verkeerd’ zijn. We moeten vrouwen vertrouwen. Ironisch genoeg, als het ons lukt om die kant op te bewegen, zou het zomaar kunnen dat we zien dat het aantal vrouwen dat ‘vrij’ wil bevallen of wil ‘baren buiten het boekje’, begint af te nemen. Steeds meer vrouwen willen, nogal begrijpelijk, niet bevallen binnen een systeem dat niet naar ze luistert, ze niet respecteert en ze niet vertrouwt.

Of je dit boek nu leest als zwangere vrouw, als medisch professional, of als persoon die geeft om vrouwenkwesties, ik hoop dat dit boek bij jou een lichtje zal doen opgaan. Allereerst hoop ik dat bevallen voor jou opeens wordt belicht als feministische kwestie, zoals dat mogelijk nooit eerder is gebeurd. Ik hoop dat het je laat nadenken over alle manieren waarop bevallen ertoe doet, over de kracht van vrouwen, zeggenschap en autonomie bij de bevalling en over wat we anders of beter zouden kunnen doen. Ik hoop dat je enthousiast of geïnspireerd raakt door sommige dingen die je leest op deze pagina’s, en ik ben er net zo zeker van dat er passages zullen zijn waar je het vurig mee oneens zult zijn, die moeilijk zijn om aan te horen, of die je zelfs woedend maken. Dat is helemaal oké. Zoals ik mijn lieftallige Innerlijke Criticus blijf vertellen, zullen er allerlei verschillende reacties komen op dit boek, maar uiteindelijk zullen ze allemaal, ‘goed’ en ‘slecht’, broodnodige stemmen zijn, die bijdragen aan de dialoog over bevalling als een feministische kwestie, en deze dialoog verder vooruitbrengen. En dat is essentieel als we een toekomst willen creëren waarin vrouwen de positieve bevallingservaringen krijgen die ze zo graag willen, de medische hulp die ze werkelijk nodig hebben, en de kracht, het respect en de autonomie die ze volledig verdienen. Laten we het gesprek op gang brengen.

Hoofdstuk 1

‘Mag ik?’: de ongelijke machtsbalans in de bevalkamer

De vaakst voorkomende manier waarop mensen hun macht opgeven is door te denken dat zij geen macht hebben.

Alice Walker¹

Het is 1975. Een vrouw in een ziekenhuishemd, wat wiebelig op haar benen, dwaalt door de gang buiten de kraamafdeling en gebruikt de muur als steuntje. Het is drie uur ’s nachts. Ze zoekt naar iets dat ze is kwijtgeraakt: haar baby.

Gisteren zijn haar een aantal dingen overkomen die ‘routine’ waren. Als ik ‘routine’ zeg, bedoel ik eigenlijk dat niemand haar om toestemming heeft gevraagd. Ze werd ingeleid omdat haar uitgerekende datum was verstreken. Haar schaamhaar werd afgeschoren. Ze kreeg een klysma. Kort voor de bevalling werd het opiaat pethidine in haar dij geïnjecteerd. En haar perfect gezonde baby werd overhandigd aan haar en haar echtgenoot om even vast te houden, voordat hij voor de nacht werd overgebracht naar de kraamafdeling van het ziekenhuis. Voor geen van deze dingen had ze actief toestemming gegeven. ‘Zo ging het nu eenmaal.’

Mijn moeder werd terug naar bed gedirigeerd door de strenge maar vriendelijke hoofdverpleegster en zette geen vraagtekens bij haar bevallingservaringen totdat ze, vele decennia later, een nieuw verhaal hoorde, van de baby die ze destijds naar de kraamafdeling hadden gebracht – mij. Midden in mijn eigen zwangerschapsreizen begon ik vragen te stellen. ‘Hoever was je na de uitgerekende datum?’, ‘Waarom werden vrouwen geschoren – was deze gewoonte wetenschappelijk onderbouwd?’, ‘Had je om de pethidine gevraagd?’, ‘Hebben ze mij op de kraamafdeling kunstvoeding gegeven?’

‘Ik weet het niet. Destijds stelde je geen vragen.’

‘Waarom zei je niet gewoon tegen ze dat je je baby bij je wilde houden?’ ‘Nou… Volgens mij lieten ze dat niet toe. Dat was gewoon niet toegestaan.’

‘Dat lieten ze niet toe’, ‘dat werd mij niet toegestaan’… Je zou denken dat deze twee zinsneden zich zouden beperken tot de geschiedenisboeken. En toch zouden ze 32 jaar later deel uitmaken van het geboorteverhaal van mijn eigen eerste dochter, toen mij geen thuisgeboorte ‘werd toegestaan’ maar ik in plaats daarvan ‘moest’ worden ingeleid omdat mijn uitgerekende datum was verstreken, en vervolgens een tangverlossing ‘moest’ krijgen omdat het huidige beleid ‘niet toestond’ dat ik langer dan twee uur zou persen. Er waren talloze andere kleine incidenten tijdens mijn zwangerschap en bevalling waarbij wat mij te gebeuren stond werd gepresenteerd als ‘beleid’ of ‘procedure’. De professionals die ik ontmoette waren vriendelijk en zorgzaam, maar ik had niet het gevoel dat ik zelf wat te kiezen had.

Als nieuwe moeder mijmerde ik over al deze dingen terwijl ik op mijn hechtingen zat en mijn pasgeborene voedde in de lange, geïsoleerde uren die zo typerend zijn voor het moderne moederschap. Ik vroeg me af – als een goed opgeleide vrouw die een ‘eigenzinnige’, ‘volhoudende’ en zelfs ‘vervelende’ reputatie heeft (naargelang het perspectief van de waarnemer) – hoe dit had kunnen gebeuren. Ik had mijn weeën vrij en naakt beleefd, zoals ik wilde, in een nest van dekens en kussens op de ziekenhuisvloer. Ik had gegromd en gechant, ongehinderd door medicijnen. Ik was in de afgrond afgedaald en had gevochten met mijn demonen, zoals veel vrouwen tijdens hun weeën doen. En terwijl ik op die vloer lag, had ik me verbonden met de wilde vrouw binnen in me, met mijn moederlijke stamboom, en met alle vrouwen die voor mij deze epische reis hadden ondernomen om hun baby te ontmoeten.

Maar op een of andere manier was ik wakker geschud uit deze diepe, bijna hallucinatoire trance, en was van die plek weggehaald. Er was een man gekomen die me vertelde dat mijn tijd op was. Ik was naar het bed geleid. Ik moest een shirt aandoen en mijn borsten bedekken. Mijn voeten waren in de stijgbeugels geplaatst. Tegen al die dingen had ik nee gezegd, maar mij was verteld dat ik wel ‘moest’.

Op het moment dat mijn dochter ter wereld kwam, had ik op bijna seksuele toon geroepen: ‘Oh, ja!’ terwijl mijn dochters lichaam er eindelijk uitgleed. Ja, het voelde als de meest perfecte, extatische verlossing, maar de manier waarop ik dat verklankte was vrij bewust en opzettelijk. Het was een heldere boodschap. Ik wilde de arts laten weten dat hij mij niet van dit plezier had beroofd. Men had mij schoongemaakt, bedekt, in de pas laten lopen en me laten conformeren: deze uitroep van genot was mijn laatste rebelse daad.

De herinnering aan deze nogal wonderlijk getimede middelvinger richting mijn gynaecoloog is voor mij het bewijs dat ik, nu ik een decennium later terugkijk op deze dag, zelfs op dat moment al wist dat ik was belazerd. Hoewel ik naar het ziekenhuis was gegaan met een academisch begrip van de talrijke feministische kwesties rond het moderne bevallen, en met de wens om onnodige interventie te vermijden, was ik toch met mijn voeten in de stijgbeugels beland. Het voelde bijna alsof ik een levende metafoor was geworden: de getemde wilde vrouw, de aangeklede naakte vrouw, de rebel die de pas was afgesneden, de gekkin die resoluut terug naar zolder was geduwd. Nogal logisch dat ik die laatste protestkreet slaakte.

De taal van de toestemming

In de maanden en jaren die volgden begon ik aandachtig te luisteren naar bevallingsverhalen van andere vrouwen, nieuwsgierig naar het kantelpunt waarop ze hadden gezegevierd of, net als ik, in de vloedgolf waren verdwenen. In ieder verhaal van over de hele westerse wereld hoorde ik telkens weer dezelfde woorden: ‘ze lieten me niet’, ‘ik mocht niet’. Ik hoorde het zo vaak dat ik dit fenomeen zijn eigen naam gaf: ‘de taal van (de) toestemming’.

‘Ik moest een vaginaal onderzoek krijgen zodra ik aankwam in het ziekenhuis, om te controleren of mijn weeën waren begonnen.’

‘Ik wilde een waterbevalling, maar ik mocht het geboortecentrumI niet gebruiken vanwege mijn BMI, dus moest ik op de verloskundige afdeling blijven.’

‘Omdat ik probeerde een VBACII te krijgen, mocht ik tijdens de weeën niet eten of drinken, voor het geval ik uiteindelijk nog een keizersnede zou krijgen.’

‘Mijn partner wilde voor dat stuk bij me blijven, maar dat mocht niet.’ ‘Ze laten je na een keizersnede in mijn ziekenhuis geen huid-op-huidcontact hebben met je baby.’

‘Ze vertelden me dat ik niet mocht persen terwijl ik dat wanhopig wilde.’

… En zo ging het maar door.

Ik begon me af te vragen hoe het kwam dat deze zinnen ons als vrouwen van de 21e eeuw zo makkelijk ontglipten? We zouden nooit accepteren om zo te worden ingeperkt in onze relaties of huwelijken, in onze onderwijskeuzes, of bij ons carrièrepad. Waarom, als het ging om bevallen – een aantoonbaar nogal belangrijk moment in een vrouwenleven – gebruikten we zulke passieve taal, plaatsten onszelf in de rol van ‘toestemmingvragers’, in plaats van de ‘toestemminggevers’?

Ik heb ontdekt dat het antwoord op de vraag waarom we kampen met deze machtsongelijkheid complex en emotioneel is, maar dat het als je het in een grote pan stopt en lang laat pruttelen, inkookt tot een aantal onderling verbonden essentiële kwesties:

_________

I IN HET VERENIGD KONINKRIJK BIEDT HET GEBOORTECENTRUM, OOK WEL MIDWIFE LED UNIT (MLU) GENOEMD, EEN ‘THUIS WEG VAN THUIS’-OMGEVING, MET EEN RUSTGEVENDE VERLICHTING EN INRICHTING, BEVALBADEN EN ZORG VAN VERLOSKUNDIGEN. ALS ER GYNAECOLOGISCHE ZORG NODIG IS WORDT ER EEN ZIEKENHUISOPNAME GEREGELD (SOMS LETTERLIJK EEN DEUR VERDEROP).

II VAGINALE BEVALLING NA EEN KEIZERSNEDE

_________

Angst voor de bevalling is nooit groter geweest.

Verwarring over de rechten van de foetus kunnen maken dat ‘risico’ het wint van ‘autonomie’.

En tot slot leven we in een patriarchaat.

Laten we beginnen met angst. In de bevolking van de 21e eeuw is iedereen – zowel vrouwen als partners, verloskundigen en artsen – bewust of onbewust doodsbang voor de bevalling. Deze angst, die er honderd jaar geleden misschien uitzag als lichte onrust of gezond respect, is in de afgelopen decennia getransformeerd tot totale paniek. Terwijl bevallen ooit een grote loslopende hond was waarvan je wist dat hij meestal aardig was maar die je toch behoedzaam benaderde, lijkt hij nu veranderd in een veelkoppig blaffend monster, dat ergens diep in het bos schijnt los te lopen en waarvan sommigen fluisterend beweren het ooit te hebben gezien. Bevallen is, net als de dood, iets geworden waar we niet meer vertrouwd mee zijn, dat niet langer plaatsvindt binnen onze gemeenschap en waar we zodoende zelden iets van zien of horen. Vrouwen gaan naar het ziekenhuis en keren terug met een baby, en wat er in de tussenliggende dag of twee gebeurt blijft een wat afschrikwekkend mysterie. Als we toch een bevalling zien, is dat waarschijnlijk een weergave op televisie, die, zoals we verkennen in hoofdstuk 6, soms verre van accuraat is.

Op alle vlakken van het leven kan angst bezit van ons nemen, en dat geldt ook voor bevallen. Onze angst kan ons gedrag en onze verwachtingen gestalte geven, en daarmee onze werkelijkheid gaan bepalen. Uit angst bereiden we ons misschien niet voor op de bevalling, omdat we geloven dat het ‘onvoorspelbaar’ is, of we stellen geen vragen, omdat we denken dat we toch machteloos zijn. In de moderne geboortezorg nemen medische professionals en aanstaande ouders allemaal vaak het zekere voor het onzekere, en dit defensieve gedrag kan ten koste gaan van de persoonlijke vrijheid. Wat ons brengt tot het overlappende probleem van punt twee, de veiligheid van het ongeboren kind, de andere hoofdrolspeler binnen de machtsongelijkheid in de bevalkamer. Moderne geboortezorg is terecht gefocust op geboorte-uitkomsten, maar een goede uitkomst wordt vaak niet afgemeten aan de toestand van de vrouw, haar gevoelens, haar ervaring, en haar postnatale geestelijke gezondheid, maar aan het idee van de ‘gezonde baby’ – want vrouwen wordt regelmatig verteld dat dat het enige is dat ertoe doet.

Natuurlijk IS voor de meesten van ons het welzijn van onze baby het belangrijkste aspect van de bevalling, maar het is interessant hoe het idee dat dat er als enige toe doet in de afgelopen decennia bij iedereen zo makkelijk van de tong is gaan rollen. Het is een mantra geworden, en daaronder schuilt een nogal duistere, onuitgesproken boodschap: vrouwen doen er niet toe. In een machtsdynamiek waarbinnen je de boodschap krijgt – hoe subtiel ook – dat jouw behoeften en gevoelens van secundair belang zijn, kan het lastig zijn om vermeende autoriteitsfiguren tegen te spreken, of zelfs maar je ongemak uit te spreken. Nieuwe moeders die wat de feministe Naomi Wolf ‘gewone nare bevallingen’ noemt doormaakten – of zelfs last hadden van ernstig trauma – werd bij herhaling verteld om zich ‘te richten op een gezonde baby’ omdat dat is ‘wat er werkelijk toe doet’, en hoewel dit een goedbedoelde geruststelling kan zijn, bevat het voor velen ook de subtekst: ‘zwijg nu alsjeblieft eens over je vervelende bevalling’, of nog erger, ‘ben je niet dankbaar dat je een baby hebt – houd je niet van hem?’

Er bestaat ook een aanname dat ‘veiligheid’ en ‘gezondheid’ simpelweg beginnen en eindigen bij het hebben van een hartslag. Maar zoals veel vrouwen die een bevalling hebben meegemaakt die er aan de buitenkant vrij ongecompliceerd uitzag zullen beamen, kan het gevoel dat je veilig bent heel subjectief zijn, en is gezond zijn veel gecompliceerder dan er aan de oppervlakte gewoon oké uitzien. Traumagevoelens, verdriet, schaamte, schuldgevoel, machteloosheid, geweld en spijt dringen door tot de postnatale ervaring en hebben tot ver in de toekomst gevolgen voor het geestelijke en emotionele welzijn van vrouwen, en per definitie voor hun relaties, niet alleen met zichzelf maar ook met hun partners en kinderen. De statistieken lopen uiteen, maar alleen al in het Verenigd Koninkrijk krijgt bijna een op de drie vrouwen per jaar² te maken met een traumatische bevalling, waarbij veel van hen – tussen de 4 en 18% – vervolgens PTSS (posttraumatisch stresssyndroom)³ ontwikkelen. Evengoed geven andere misschien niet direct aan dat zij last hebben van een heel trauma, maar vertellen ze je, als je ze vraagt naar hun bevalling, over een reeks gemiste kansen om hen vriendelijk, respectvol of zacht te bejegenen, en soms over een afschuwelijke behandeling waarvan ze geen moment voelden dat ze het recht hadden om daarover te klagen.

Tijdens de zwangerschap zelf wordt vrouwen voortdurend verteld dat hun verwachtingen over de bevalling moeten draaien om een gezonde baby, vaak zodra zij laten merken dat zij zelf onderzoek hebben gedaan en erop uit zijn om bij de besluitvorming een actieve rol te spelen. ‘Geboorteplannen’ vormen bij dit fenomeen een vuurproef – zodra een vrouw zo ver gaat dat zij op papier zet wat ze hoopt dat er tijdens de bevalling met haar zal gebeuren, wordt zij op zijn best ontmoedigd, maar soms zelfs openlijk belachelijk gemaakt, zoals we in november 2017 zagen toen een groep artsen verontwaardiging ontketende op Twitter toen ze grapten dat ‘de lengte van het geboorteplan direct correleert met de lengte van de incisie bij de keizersnede’, en dat gelamineerde geboorteplannen alleen bruikbaar waren als de vrouw een flinke bloeding kreeg.

Verdomd moeilijke vrouwen

Inderdaad, ‘gelamineerde’ geboorteplannen (die ik overigens in het echt nog steeds moet tegenkomen) lijken te functioneren als metafoor voor een goed georganiseerde en vastberaden vrouw, die abusievelijk meent dat ze wat macht kan uitoefenen in de bevalkamer. In zijn succesvolle memoires This is Going to Hurt⁴ beschrijft voormalig verloskundige Adam Kay een vrouw met een ‘geboorteplan van negen pagina’s, full colour en gelamineerd’ die dat heeft losgelaten – ‘hypnotherapie heeft plaatsgemaakt voor lachgas en zuurstof heeft plaatsgemaakt voor een ruggenprik’ – en die nu naar de operatiekamer wordt gereden vanwege een ‘niet vorderende ontsluiting’. Dit, zo stelt hij, verrast hem niet: ‘Twee eeuwen aan verloskundigen hebben nog geen manier gevonden om het verloop van een bevalling te voorspellen, maar een bepaalde groep moeders in fladderjurkjes lijkt te denken dat ze dat prima kan aansturen,’ aldus zijn samenvatting.

De moderne geboortezorg is doordrongen van dit soort houdingen. Ik hoor dagelijks hoe ze zijn verankerd in de bevallingsverhalen van vrouwen, maar als je me niet gelooft, hoef je alleen maar te kijken naar de reactie van media op bevallingen van beroemdheden om meer van hetzelfde te zien. Voor mijn eerste betaalde klusje ooit als journalist moest ik schrijven over hoe de pers Kate Middleton zat te pesten met haar plannen voor een natuurlijke bevalling en hypnobirthing, en in de aanloop naar de bevalling van haar eerste baby zagen we dezelfde spotternij rond Meghan Markle. ‘Een doula en een wilg,’ grapte een vooraanstaande gynaecoloog kennelijk, ‘nou, we zullen zien hoe dat gaat!’⁵ De wilg, net als de fladderjurk, is een poging om de draak te steken met ‘oermoeders’ die alles ‘natuurlijk’ willen, en schildert Meghan af als veeleisend genoeg om een bepaald soort boom bij haar bevalling te willen hebben. Het is allemaal grappig bedoeld, maar onder de oppervlakte schuilt het huiveringwekkende idee dat het een bepaalde voldoening of gevoel van triomf geeft om te zien dat er niets terechtkomt van de hoop van een vrouw op een ideale bevalling.

In Ierland is het Achtste Amendement – dat de zwangere vrouw en de foetus gelijke rechten geeft – onlangs ingetrokken, maar de erfenis van honderden jaren innige verstrengeling van de kerk en de overheid betekent dat vrouwenrechten tijdens de bevalling nog een lange weg te gaan hebben. Verloskundigen in Dublin vertellen me, in vertrouwen, dat een vrouw hier met een geboorteplan en sterke ideeën over wat ze wil doorgaans een ‘lastige vrouw’ wordt genoemd door haar zorgteam. Inderdaad beschreef dr. Aoife O’Malley, een gynaecoloog op een verlosafdeling in Dublin, begin 2018 vrouwen die een geboorteplan maken als ‘birthzillas uit de middenklassen’, en voegde toe dat haar collega’s in het geboorteveld ‘deze vrouw ongetwijfeld kenden, want we kennen ze allemaal’, die types die ‘denken dat ze de enige vrouw zijn die ooit is bevallen en in elk geval denken dat zij de enige vrouw zijn die die dag op de verloskamers aan het baren is’⁶.

Egoïstisch, eigenzinnig, bazig en lastig: vrouwen worden vaak als stoute kinderen behandeld als ze dit volwassen document proberen op te stellen. Advocaat en bestuurslid van Human Rights in Childbirth, Bashi Hazard, heeft het geboorteplan beschreven als ‘meest nauwkeurige uiting van informed consent die een vrouw kan aanbieden aan haar zorgverlener voor het begin van de bevalling’. Hazard houdt ons ook voor dat de medische instituten waar we bevallen altijd zelf een geboorteplan zullen hebben; ‘een die uitsluitend wordt gedreven door zorgverleners en ziekenhuisprotocollen, zonder overleg met de vrouw’.⁷ Een intelligente beschouwing van geboorteplannen maakt duidelijk dat ze een fantastische kans voor vrouwen bieden om na te denken over hun verschillende mogelijkheden bij de bevalling, en een manier zijn om een betekenisvolle dialoog te beginnen met hun zorgverleners over hun keuzes. Je vraagt je af waarom iemand dat problematisch zou vinden.

Er bestaat zelfs controverse over het label ‘geboorteplan’ zelf, waarbij sommige geboorteprofessionals beweren dat ze helemaal geen ‘plannen’ zouden moeten worden genoemd, omdat dat ze een te rigide status geven in een situatie waarbij het juist altijd belangrijk is om flexibel te zijn. ‘Vrouwen moeten tijdens de bevalling altijd meegaan in de flow,’ zo wordt ons vaak verteld, alsof we de instelling van een vijfjarige hebben. ‘Voorkeuren’ is het meest gesuggereerde alternatief, maar het is interessant om te bedenken waarom het woord ‘plan’ de bron is van zoveel bezorgdheid, in een wereld waarin vrouwen op andere terreinen van hun leven plannen kunnen maken en worden verondersteld perfect in staat te zijn zich aan te passen, rekening te houden met onvoorziene omstandigheden of, inderdaad, om te gaan met de emotionele nasleep van teleurstelling zelf. Waarom moeten we onze behoeften en wensen voor een bevalling presenteren als een soort Oliver Twist, waarbij we aarzelend en verontschuldigend onze lege kom naar voren steken, terwijl we het wettelijke en morele recht hebben om de leiding te nemen bij elke keus omtrent onze bevalling? Stel je voor dat zakenmensen of onze politici spraken over hun ‘voorkeuren op de korte en lange termijn’ – we zouden al snel ons vertrouwen verliezen in hun kracht en leiderschap. Daarbij hebben dezelfde ziekenhuizen waarin wij bevallen allerlei ‘beleid’ en ‘protocollen’ en vraagt niemand hun om daarin eens een toontje lager te zingen.

Ongeacht de naam die een vrouw haar geboorteplan besluit te geven, kan ze verwachten dat ze bij elke gelegenheid subtiel ontmoedigd wordt, omdat bevallen ‘onvoorspelbaar’ is en je ‘daar nu eenmaal sowieso niets voor kunt plannen’. Ze zal worden aangespoord om ‘mee te gaan in de flow’, in plaats van te proberen ‘te controleren’ wat er met haar gebeurt tijdens de bevalling: maar om wiens ‘flow’ gaat het hier eigenlijk? Zoals verloskundige en wetenschapper dr. Elizabeth Newnham het stelt is ‘het prima om mee te gaan in de flow, zolang het de mentale flow is, niet de institutionele flow’⁸. Debby Gould en Melissa Bruijn, oprichters van de Australische geboortetraumaorganisatie Birthtalk zijn het daarmee eens: ‘De interpretatie van “met de flow mee gaan” betekent voor de meeste vrouwen “dat we ons lot leggen in de handen van onze zorgverleners, en de interventies die zij suggereren accepteren als onvermijdelijk, onbetwistbaar en in ons beste belang”. En nu nemen ze met ons contact op voor steun na een traumatische bevalling.’⁹

De aanmoediging om een passieve rol aan te nemen bij de bevalling is alomtegenwoordig, maar als een vrouw wel doorzet en een geboorteplan opstelt merkt ze soms dat de culturele voorspelling dat het ‘zinloos’ is wordt bewaarheid: in een onderzoek uit 2016 van de Positive Birth Movement en Channel Mum meldde bijna 75% van de ondervraagden dat ze een geboorteplan hadden gemaakt, maar zei slechts de helft van deze groep dat hun geboorteplan door professionals was gelezen, en 42% gaf aan dat hun plan niet was nageleefd.¹⁰ In sommige gevallen moeten plannen nu eenmaal worden aangepast: je kunt bijvoorbeeld niet thuis een waterbevalling hebben als je een laag liggende placenta (placenta praevia) hebt, maar vrouwen begrijpen deze situaties, en als ze klagen dat hun geboorteplannen zijn genegeerd, is dit niet het soort voorbeeld dat ze geven. In plaats daarvan vertellen ze dat plannen niet worden gelezen vanwege een dienstwissel in het ziekenhuis of omdat ze ‘te lang’ zouden zijn. Of omdat sommige onderdelen van hun plan die in vrijwel iedere situatie stand hadden kunnen houden, zoals het uitkloppen van de navelstreng, zo min mogelijk praten in de bevalkamer, of het bewaren van hun placenta, niet worden eerbiedigd, of dat hun op het allerlaatst wordt verteld dat hun verzoek niet mogelijk is, of zelfs niet is toegestaan.

EEN GEBOORTEPLAN MAKEN ALS EEN FEMINIST

Het heeft zin om een geboorteplan te maken

Laat niemand je wat anders vertellen. Er zijn ook manieren om het plan zo op te stellen dat het een geldig en bruikbaar document wordt. Allereerst moet je weten dat jij ertoe doet. Wat jij wilt doet ertoe. Je bent belangrijk en je behoeften zijn dat ook. Het is jouw lichaam, en jouw bevalling.

Kennis is macht

Het maakproces van een plan zal je op zichzelf leren wat je mogelijkheden zijn en laat je nadenken over wat JIJ wilt – dat alleen al is een reden om het te maken.

Denk maximaal maar vergeet het kleine niet

Net zoals je een strandfeest kunt plannen maar weet waar het dichtstbijzijnde café is voor het geval dat het regent, kun je ook denken over geboorteplannen. Maak een plan A met alles waarop je hoopt voor je ideale bevalling. Wees niet bang om krachtig naar voren te brengen wat je wilt – bij een bevalling, net als met andere gebieden van je leven, kan een sterke visie je helpen om je doel te bereiken – maar het biedt geen garantie. Dus maak zodra je die visie voor ogen hebt, ook wat noodplannen – een plan B (en misschien een plan C en een plan D). Bedenk wat je zou willen als de bevalling op een of andere manier afwijkt van plan A. Denk over zoveel mogelijk scenario’s na.

Vraag om wat je wilt, zelfs als dat niet is wat anderen willen

Maar één persoon kan deze baby krijgen, en dat ben jij. Daarom mag jij absoluut bepalen hoe en waar je het wilt laten plaatsvinden. Dit draait om jou, en om wat jij nodig hebt. Als je denkt dat je je geliefd en veilig zal voelen als je moeder in de kamer is, prima. Als je denkt dat je je daardoor opgelaten en angstig gaat voelen, is de bevalkamer voor haar verboden terrein. Als je een bepaald soort bevalling wilt – een thuisbevalling of een keizersnede – maar familieleden zijn het daar niet mee eens, toon ze dan het bewijs voor je keuze, en blijf bij je besluit. Het is jouw feestje.

Een geboorteplan is geen kwestie van ‘alles of niets’

Sommige onderdelen van een plan zou je alleen moeten schrappen in uitzonderlijke omstandigheden. Als je bijvoorbeeld direct na de bevalling huid-op-huidcontact wilt met je baby, of de navelstreng wilt laten uitkloppen, zou dat in vrijwel iedere situatie mogelijk moeten zijn. Zorg dat je je partner en je zorgverleners duidelijk maakt dat zelfs als je bevalling helemaal anders loopt, er nog steeds een aantal keuzes zijn die je in ere wilt houden, wat er ook gebeurt.

Maak een compleet plan voor een keizersnede, of je die nu hoopt te krijgen of niet

Je kunt allerlei keuzes maken als je bevalling plaatsvindt in een operatiezaal. Informeer zelf over de ‘vrouwgerichte keizersnede’ en bedenk wat je bij een chirurgische bevalling belangrijk zou kunnen vinden. Maak vervolgens een compleet plan voor de keizersnede.

Maak een plan voor na de bevalling

Bedenk hoe je wilt dat het eerste uur na de bevalling eruitziet en zet uiteen wat je belangrijk vindt voor dat tijdsbestek, als onderdeel van je plan.

Misschien is het ook een goed idee om een afzonderlijk kraamplan te maken, met een helder idee over hoe je wilt omgaan met de eerste paar weken met je baby, plus een lijst met bruikbare telefoonnummers voor hulp en steun bij het geven van borstvoeding.

Laat het lezen en laat het tekenen!

Zorg dat iedereen die betrokken is bij je bevalling je geboorteplan leest in de aanloop naar je bevalling. Je partner, je doula en andere mensen die je steunen bij de bevalling moeten een helder idee krijgen van wat jij wilt op die dag. Bespreek je plan vooral van tevoren met zorgverleners als je specifieke behoeftes of verzoeken hebt die afwijken van de norm. Vraag ze om delen van het gesprek, alsmede de besluiten die je hebt genomen, vast te leggen in je dossier, en om een handtekening te zetten onder je geboorteplan. Deze gesprekken helpen je zorgverleners om aan te tonen dat ze hun plicht hebben vervuld om een uitgebalanceerde en persoonlijke discussie met je te voeren over je persoonlijke situatie en risicofactoren, en zo kun je ook laten zien dat je de informatie die is verstrekt hebt begrepen en dat je wensen zijn gedocumenteerd. Je geboorteplan zal geen juridische status hebben, maar het dient nog steeds als bewijs dat je standpunten en voorkeuren zijn besproken en genoteerd. In het slechtste geval kunnen geboorteplannen – en de verzoeken aan zorgverleners die daar doorgaans mee gepaard gaan – worden geïnterpreteerd als een teken van gebrekkige zorg of kwade wil richting het ongeboren kind, een teken dat de vrouw een ‘slechte moeder’ is, want natuurlijk, zoals een vrouw herhaaldelijk wordt verteld, is het onbelangrijk wat er gebeurt tijdens de bevalling, zolang deze aan het eind een gezonde baby oplevert. Laura uit het Verenigd Koninkrijk vertelde me: ‘Ik wilde meer weten over de reden waarom ze me wilden inleiden, maar uiteindelijk zei dr. B gewoon: “Je wacht toch al heel lang op deze baby?” Hij trok mijn kinderwens in twijfel, hij vroeg zich af in hoeverre ik gaf om mijn baby, en zelfs hoezeer ik wilde dat hij zou leven. Het was afschuwelijk, maar op dat moment besloot ik toe te geven aan de wensen van het ziekenhuis.’

Sommige geboortewerkers noemen deze gewoonte ‘het spelen van de dode-babykaart’,¹¹ en het is beslist een aspect van het huidige op angst gebaseerde klimaat dat een vrouw effectief de mond kan snoeren als zij opkomt voor haar recht om zelf keuzes te maken over haar lichaam. Michelle Quashie, een moeder van vier kinderen uit Londen, herinnert zich ook hoe haar verloskundige haar bestookte met doemscenario’s omdat ze vastbesloten was haar derde baby middels VBAC te krijgen: ‘Hij vroeg me op nogal dramatische toon: “Wat vind je belangrijker, een natuurlijke bevalling, of moeder zijn voor je andere kinderen?”, waarbij hij ondertussen nadrukkelijk naar mijn echtgenoot keek alsof hij wilde zeggen “neem het van haar over”.’ Michelle’s verhaal doet denken aan de opmerkingen van de Ierse gynaecoloog dr. Donal O’Sullivan die controverse veroorzaakte toen hij in 1996 tijdens een radio-interview zei dat als een vrouw een thuisbevalling wilde, haar echtgenoot haar een tuig om moest doen en als vee naar het ziekenhuis moest rijden.¹²

Een deel van mij kon, zelfs toen, geen passiviteit verdragen, maar dat deel zag ik als ‘onvrouwelijk’ terwijl ik door moeder te worden wilde bevestigen dat ik een ‘vrouwelijke vrouw’ was. Als er passiviteit was vereist, zou ik mezelf schikken naar die verwachting.

Adrienne Rich, Of Woman Born¹³

Tegen vrouwen zeggen dat ze niet moeten proberen hun bevalling te plannen, maar zich in plaats daarvan moeten richten op het eindresultaat, geeft de onderliggende boodschap mee dat als een vrouw baart, ze zich uiteindelijk moet opofferen – haar hoop, behoeften, wensen, waardigheid of zelfs haar leven – om zo haar baby te redden. Dat is interessant omdat, hoewel je misschien aanneemt dat de meeste vrouwen graag hun leven zouden geven ten gunste van hun ongeboren baby als dat zou moeten, dat niet altijd het geval is. Als je zwangere vrouwen – en hun partners – deze nogal onprettige vraag stelt: ‘Als je maar één iemand kunt redden, wie red je dan?’ dan zullen ze met overgrote meerderheid zeggen ‘de vrouw’. En toch kan geboortezorg om historische, morele en zelfs religieuze redenen die we later in dit boek zullen verkennen, worden overschaduwd door het idee dat de veiligheid van de baby altijd de voorkeur geniet.

Veiligheid eerst?

In een aantal opmerkelijke zaken kunnen we een inkijkje krijgen (hoewel we dat liever niet zouden krijgen) in wat er gebeurt als het leven van de baby de absolute prioriteit krijgt boven de wensen van de moeder. In april 2014 had ik de eer om te mogen spreken¹⁴ – via een tolk – met Adelir Carmen Lemos de Goes, een 29-jarige Braziliaanse vrouw die, toen ze haar derde baby verwachtte na twee eerdere keizersneden, onderzoek had gedaan naar VBAC en geïnteresseerd was geraakt in een natuurlijke bevalling, met behulp van een doula. In het eerste stadium van haar weeën bezocht ze het ziekenhuis voor controle en kreeg te horen dat haar baby in stuitligging lag (met de billen omlaag in plaats van met het hoofd). De artsen eisten dat ze bleef en haar baby via een keizersnede zou krijgen, maar ze tekende formulieren om zichzelf uit het ziekenhuis te ontslaan en vertrok, waarbij ze aangaf dat ze zou terugkeren als haar weeën om de vijf minuten kwamen.

Later op de avond, terwijl haar weeën sterker werden, zocht ze net een jurk uit om in het ziekenhuis te dragen toen ze door het raam koplampen zag opdoemen. Ze vertelde me dat ze na het horen van de ongelovige uitroepen van haar echtgenoot en doula besloot zelf naar buiten te gaan. ‘Daar werd ik aangesproken door de agent die recht voor me kwam staan en zei dat ik moest worden overgebracht naar het ziekenhuis, op grond van een gerechtelijk bevel dat hij in zijn hand had.’

Die middag hadden de artsen een gerechtelijk bevel geregeld voor het uitvoeren van een verplichte keizersnede.

‘Het hele gesprek was zo surrealistisch, alles was zo onvoorstelbaar, en we probeerden te begrijpen wat er gebeurde. Er waren zo’n negen agenten ter plaatse en die probeerden allemaal mijn echtgenoot tegen te houden… zodat ze mij gewoon weg konden halen.’ Adelir, die inmiddels sterke weeën had, stemde ermee in om met ze mee te gaan: ‘Ik kon niet weigeren – als ik niet het gerechtelijk bevel zou opvolgen hadden ze me in de boeien geslagen. En ik was zo bang – ik was doordrongen van angst… en ik rilde over mijn hele lichaam.’

Adelir werd naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis gereden, en hoewel ze 9 centimeter ontsluiting had en bijna klaar was om te persen, werd haar baby via een keizersnede geboren zoals het gerechtelijk bevel had voorgeschreven. Haar echtgenoot werd niet toegestaan om bij haar te zijn en zij kreeg hem pas zes uur later te zien. Ze vertelde me: ‘Alles was zo plotseling gebeurd, en ik voelde me in feite beroofd en gekidnapt.’

Het verhaal van Adelir is extreem, en is misschien nog schokkender vanwege het feit dat haar ‘bekwaamheid’ niet eens ter sprake kwam – men vond dat zij bij zinnen was, maar gewoon ‘fout zat’ met haar besluit om te proberen natuurlijk te bevallen. Het is interessant dat toen ik destijds het verhaal van Adelir met anderen besprak, twee vragen voortdurend opkwamen: ‘Wat waren op dat moment de risico’s van een VBAC?’ en ‘Hoe zat het met de stuitligging, maakte dat het niet veel gevaarlijker?’ Dit soort vragen zijn naast de kwestie: door te proberen de juistheid of onjuistheid van haar besluit te beoordelen, trappen we in dezelfde val als de Braziliaanse autoriteiten – door te stellen dat er een grijs gebied bestaat waarin een zwangere vrouw kan worden gedwongen tot een besluit dat volgens anderen voor haar het beste is, ongeacht wat zij zelf zou kiezen. Zoals Elizabeth Prochaska, mensenrechtenadvocaat en de oprichter van de Britse liefdadigheidsinstelling Birthrights, het ten tijde van Adelirs verhaal tegen mij verwoordde:

‘Het woord risico klinkt misschien lekker wetenschappelijk en rationeel, maar dat is het niet. Als het wordt gebruikt om vrouwen te dwingen tot het ondergaan van medische interventies, is dat een uiting van gewelddadig patriarchaat, en niets anders. Zou een Braziliaans gerechtshof een man dwingen om een invasieve niertransplantatie te ondergaan om zijn stervende kind te redden? Nee. Alleen de lichamen van vrouwen worden behandeld als publieke objecten die zijn onderworpen aan de grillen van de medische stand, geschraagd door de dwingende macht van de staat.’

Sommige mensen menen misschien dat een zwangere vrouw niet het recht zou moeten hebben om een besluit te nemen dat haar baby ‘in gevaar’ brengt, maar helaas, hoe vervelend dat ook klinkt, kan en mag het ongeboren kind nooit rechten worden toegekend – en zodra we daar een centimeter op toegeven, dwalen we af naar een situatie waarbij een vrouw door de politie uit huis kan worden gehaald en tegen haar zin kan worden gedwongen tot het ondergaan van een zware operatie. Zo’n standpunt draagt een sluipend gevaar in zich – zodra we voorzieningen treffen voor de gevallen waarin artsen of de staat een zwangere vrouw die volledig bij haar verstand is terzijde kunnen schuiven, bevinden we ons wel degelijk op een hellend vlak. In plaats daarvan moet bij herhaling duidelijk worden gemaakt dat we erop moeten vertrouwen dat vrouwen bij de bevalling de uiteindelijke beslissers moeten zijn, wat er ook gebeurt. Dit is verankerd in de wet, en in de algemene uitgangspunten van mensenrechten, die ik in hoofdstuk 7 nauwkeuriger zal toelichten.

Maar voor nu deel ik hier simpelweg de woorden van het Britse Hof van Beroep in de zaak MB in 1997, die het niet duidelijker hadden kunnen omschrijven dan zo:

‘Een capabele vrouw, die het vermogen heeft besluiten te nemen, kan omwille van religieuze redenen, andere redenen, rationele of irrationele redenen of om geen enkele reden ervoor kiezen om geen medische interventie te ondergaan, zelfs als de consequentie kan zijn dat het kind dat zij draagt sterft of een ernstige handicap krijgt, of dat zij zelf overlijdt.’¹⁵

Dat klinkt nogal onherroepelijk – en toch vragen meer dan twintig jaar later vrouwen nog steeds ‘Mag ik?’ tijdens hun bevalling. De reden dat deze ongelijke machtsverhouding nog steeds bestaat, en de wortel vormt van alles wat in dit hoofdstuk al is uiteengezet, kan worden verklaard door het feit dat we leven in een patriarchaatIII. Doordat de hashtag #metoo eind 2017 een sneeuwbaleffect veroorzaakt op sociale media, heeft een plotselinge opstand van vrouwen collectief aangegeven: ‘Blijf voortaan met je handen van ons af, tenzij WIJ zeggen dat het mag.’ Er is een essentieel en openbaar gesprek op gang gekomen over de lichamelijke autonomie van vrouwen, expliciete toestemming, en de machtsongelijkheid en patriarchale structuren die mannen te lang in staat hebben gesteld zich zo te gedragen dat vrouwen een heel spectrum aan gevoelens moeten doormaken, van licht ongemakkelijk tot ronduit misbruikt. We moeten het spotlicht van #metoo nu richten op de bevallingservaring.

#metoo: de kracht van het NEE

Tegenwoordig erkennen we nog maar net dat we een groot en aanhoudend probleem hebben met de manier waarop we in onze cultuur vrouwen behandelen, als het gaat om onze collectieve verhouding tot hun lichamen, ons respect voor hun lichamelijke autonomie, en als het gaat om toestemming. We zouden wel gek zijn om te denken dat de ervaring van vrouwen met geboortezorg daar vrij van zou zijn.

Laten we kijken naar vaginale onderzoeken. Tijdens de bevalling plaatst een verloskundige of arts met enige tussenpozen – gemiddeld om de vier uur – de vingers in jou om in te schatten wat de ontsluiting van je baarmoedermond is. Op deze manier kan de snelheid waarmee je lichaam zich opent om de baby geboren te laten worden keurig worden bijgehouden op een grafiek en kan je voortgang – of het gebrek daaraan – snel worden beoordeeld.

_________

III PATRIARCHAAT – EEN MAATSCHAPPIJ DIE IS GEBOUWD EN WORDT AANGESTUURD DOOR MANNEN DIE DE BEHOEFTEN VAN MANNEN BOVEN ALLES STELLEN – BEÏNVLOEDT DE STRUCTUREN, GEDRAGINGEN EN GEDACHTEN VAN IEDEREEN DIE DAARBINNEN LEEFT, MAN EN VROUW. ZELFS IN EEN DOOR VROUWEN GEDOMINEERD VAKGEBIED ZOALS VERLOSKUNDE, ZAL DE INVLOED VAN HET PATRIARCHAAT KRACHTIG EN ALOMTEGENWOORDIG ZIJN.

_________

Misschien zal je worden gevraagd om achterover op je rug te gaan liggen voor het vaginale onderzoek, of om uit het bevalbad te stappen. Als er enig ‘oponthoud’ is tijdens je bevalling, kan een vaginaal onderzoek een heel handige bron van informatie zijn, maar de gangbare praktijk is om regelmatig een vaginaal onderzoek uit te voeren, zelfs als de weeën ‘flink op gang zijn’ en er geen problemen spelen voor de vrouw of de baby. Sommige vrouwen vinden deze onderzoeken niet erg, andere willen graag weten hoe groot hun ontsluiting is, en andere vinden ze ingrijpend, afleidend, onprettig of een inbreuk. Hoe je je ook voelt over deze onderzoeken, ze zijn een onderdeel van het standaardpakket, en je krijgt ze evengoed.

Het interessante van vaginale touchers is dat ze volledig optioneel zijn – maar slechts weinig mensen weten dit. Je zou denken dat het nogal logisch is – natuurlijk kan niemand zomaar vingers in je vagina steken als je dat niet wilt, toch? Maar de meerderheid van de vrouwen weet niet dat ze het recht heeft om te weigeren. Daarbij melden sommige vrouwen het knagende gevoel dat ze wel degelijk het recht hebben om te weigeren, maar niet de mogelijkheid om die weigering te uiten, terwijl andere het wel voor elkaar krijgen om te weigeren maar vervolgens direct of indirect tot het onderzoek worden gedwongen, bijvoorbeeld omdat hun wordt verteld dat ze niet kunnen worden toegelaten tot de afdeling of het bevalbad tenzij ze gehoorzamen, of omdat ze gewoon wordt verteld dat ze ‘moeten’ – wat natuurlijk onjuist is, omdat je niet ‘hoeft’ toe te staan dat er iets met je lichaam gebeurt tegen je wil. Nog altijd geven anderen toestemming voor het vaginale onderzoek maar krijgen vrouwen na afloop te horen dat de verloskundige of arts ze heeft ‘gestript’ of hun vliezen heeft gebroken ‘omdat ze er toch al in zaten’. Vrouwen die dit overkomt, melden dat ze het een enorme inbreuk vinden maar daar toch zelden formeel over klagen, mogelijk omdat er een wijdverbreide en onuitgesproken acceptatie heerst dat geboortezorg vereist dat je ‘je waardigheid bij de deur achterlaat’, en dat kan op zich al voelen als een inbreuk.

Natuurlijk kan het ook zo zijn dat je actief prijs stelt op een vaginaal onderzoek, of een andere interventie tijdens je bevalling. Bevallen als een feminist gaat niet over alles weigeren, het gaat erom dat je weet dat je dat kunt, en over de verschuiving in machtsdynamiek die dat met zich meebrengt. Om een ander voorbeeld te gebruiken – je weet binnen je seksuele relatie hopelijk dat als je nee zegt tegen je partner op enig moment, hij of zij je wensen zal respecteren. Misschien ben je nog maar een paar jaar samen met je partner, of al enkele decennia, en heb je in al die tijd geen nee gezegd, nooit. Misschien heb je tegen alles wel ja, ja, JA gezegd! Maar al die tijd heb je geweten dat als je nee wilde zeggen, je dat gerust kon doen, en dat je zou worden gerespecteerd. Ga eens na hoe de machtsbalans binnen je relatie zou veranderen als deze fundamentele en vaak onuitgesproken afspraak niet zou gelden? En toch is dat precies de dynamiek waarbinnen de meeste westerse vrouwen bevallen.

Brave meisjes

Er speelt een grotere kwestie rond gehoorzaamheid aan ‘de witte jassen’ die ons allemaal kan treffen en niet louter een vrouwenkwestie is. De meesten van ons, man of vrouw, zijn geconditioneerd om zonder aarzeling te accepteren dat ‘de dokter het het beste weet’ en om zijn ‘bevelen’ op te volgen. Maar er is iets aan de hand met het vrouw-zijn dat het aanvechten van autoriteit op welk vlak dan ook bijzonder lastig maakt, misschien omdat we, als we als jonge opgroeiende meisjes om ons heen kijken, zien dat de meeste ‘autoriteit’ mannelijk is. Politici, advocaten, wetenschappers, artsen, kunstenaars, filosofen: het standaard mensop-een-voetstuk is vrijwel altijd mannelijk, en we kijken al opgroeiend tegen ze op en maken het ons, bewust of onbewust, eigen om mannelijkheid gelijk te stellen aan ‘leider’. De feministische voorvechtster Caroline Criado Perez heeft dit zonder omhaal aangepakt door te zorgen dat het eerste standbeeld van een vrouw – Millicent Fawcett – een plaats kreeg op Parliament Square, samen met Jane Austen die werd herdacht op het nieuwe tien-pond-biljet, maar zelfs in de 21e eeuw zijn dit opmerkelijke uitzonderingen – en het is ook belangrijk om niet te vergeten dat Criado Perez in de media is afgemaakt¹⁶ en zelfs doodsbedreigingen ontving vanwege haar activisme op dit terrein.

Voor vrouwen gaat de sociale conditionering van een wereld die wordt gedomineerd door mannen gelijk op met de aanhoudende boodschap dat gehoorzaamheid van ons sympathiekere mensen maakt. Vanaf onze geboorte, of zelfs daarvoor nog, moedigt onze cultuur ons aan om meisjes speelgoed, boeken en films aan te bieden die suggereren dat een meisje zijn op enige manier verband houdt met passief zijn in plaats van actief, en conformistisch in plaats van confronterend. Zelfs als we hier als ouders aan proberen te ontkomen, zullen onze dochters ongetwijfeld speelgoed krijgen dat draait om huiselijkheid en schoonheid, zoals spiegels, schoonmaakapparatuur en plastic voedsel, en wordt hun vaak geleerd om keurig met de benen bij elkaar te zitten, zodat ze letterlijk minder ruimte innemen dan hun mannelijke tegenhangers. Schoenen, tassen en zelfs dekbedovertrekken worden gericht op specifieke genders en bevatten dezelfde boodschappen: het symbool van een meisje is het verlegen en lieflijke vlindertje, terwijl jongens dinosaurussen en haaien hebben als hun dierlijke afgoden. Zelfs de kleding die ons in sociale context wordt aangeraden voor onze dochters, en waarvan wordt gestimuleerd dat ze die ook voor zichzelf uitkiezen, houdt ze letterlijk tegen – en dat zeg ik als een moeder die talloze uren in parken heeft toegezien hoe kleine meisjes met moeite in een jurk op het klimrek worstelen, terwijl de jongens al vooruit zijn gesprint in hun meer praktische en onverslijtbare stoffen. Misschien vanwege deze vroegtijdige conditionering zijn meisjes zodra ze de schoolleeftijd bereiken doorgaans beter in ‘zelfbeheersing’ dan jongens¹⁷ en worden zodoende stelselmatiger geprezen om hun ‘braafheid’, wat doorgaans betekent ‘rustig’, ‘stil’ en niet ‘uitdagend’.¹⁸