FATA PERSONA

© 2021 Erik van Zuydam
© Deze uitgave: uitgeverij Samsara, 2021

Redactie: Justus Kramer Schippers en Hetty Roqué-de Hoyer
Omslagontwerp: Gent Vranovci
Opmaak binnenwerk: Ivar Hamelink

ISBN 978 94 93228 45 0

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

Laat alle bewegingen van het denken los

en wees simpelweg stil.

In de stilte heb je geen naam, geen verleden,

geen nationaliteit, geen relaties, geen geslacht,

geen mening, geen spijt en geen bezwaar.

Er is enkel een stil en probleemloos Zijn.

Laat het leven zich vanuit deze plek ontvouwen.

Inleiding

Dit boek is niet zozeer een boek met instructies voor de spirituele zoeker, maar verwijst voornamelijk naar de illusoire aard van de zoeker en de spirituele reis die door hem of haar wordt ondernomen. De meeste mensen leven in de veronderstelling dat hun lichaam wordt bewoond door een persoonlijk ‘zelf’. Er lijkt zich daar een regisserend centrum te bevinden, een afzonderlijk ‘ik’ met een vrije wil en in staat om autonoom te handelen en keuzes te maken. Hoe overtuigend het ook voelt, dit persoonlijke zelf is puur imaginair, het heeft niet meer realiteit dan een droom. Dit betekent dat alles in ons leven simpelweg gebeurt, er is nooit werkelijk iemand geweest die de dingen ‘deed’. Zelfs het idee een spiritueel zoeker te zijn die op weg is naar een hoger doel, is gewoon wat er gebeurt. Of beter gezegd: het lijkt te gebeuren, want een illusie gebeurt niet werkelijk.

Deze boodschap is het laatste wat de persoon wil en kan horen, omdat het tornt aan basale, zeer gekoesterde geloofssystemen waarop niet alleen het individu, maar ook de wereld zoals hij die meent te kennen zijn gestoeld.

Als dit boek bij de lezer resoneert, dan is het niet de persoon die resoneert en ook niet het intellect waarmee hij of zij probeert om de boodschap te begrijpen. Wat resoneert is een onbenoembaar dieper weten dat voorbijgaat aan het verstand.

Inherent aan het imaginaire zelf is een basaal gevoel van gemis. Het is het verlangen om terug te keren naar onze natuurlijke staat, de toestand van niet-zoeken, de toestand van zijn, die we allemaal hebben ervaren voordat de ego-identiteit tot ontwikkeling kwam. Door dit gevoel van gemis ontstaat er een zoekbeweging, een gerichtheid op de toekomst, waar we hopen te vinden wat lijkt te ontbreken. De universele overtuiging van de persoon is dat ‘dit’, wat er nu is, het niet is. Er ontbreekt iets, en dus moet er iets veranderen. De uiteindelijke vervulling waar ‘ik’ naar verlang is niet hier, dus ik moet op reis in de tijd om die te vinden. Er moet iets veranderen, er moet iets gebeuren en het is aan ‘mij’, het individu, om dat te doen. Maar het individu is een gedroomd personage. Waar anders kan de zoektocht van een droompersonage toe leiden dan een imaginaire zoektocht?

Als zoeker lijden we aan een hardnekkige universele overtuiging: ‘Ik’ ben ‘er’ nog niet. Ieder heeft zo zijn eigen concepten over hoe dat ‘er’ eruit zou moeten zien, maar hoe dat uiteindelijke doel er ook uitziet, de zoeker is voortdurend op weg naar iets ‘beters’.

De suggestie die in dit boek wordt gedaan, is dat zowel de ‘ik’ als de ‘er’ niet werkelijk bestaan. Er is geen ‘ik’ en er is geen ‘er’. Er is namelijk alleen maar dit, wat er nu is.

Er is niets anders.

Waar we als zoeker het diepst naar verlangen, is niet de perfecte partner, de hoofdprijs in de loterij, het ideale lichaamsgewicht of het tweede huis in Zuid-Frankrijk. Waar we het meest naar verlangen is de totale afwezigheid van het zoeken. We verlangen naar de vrijheid die dat geeft. Hoe zou je rust kunnen ervaren als je gelooft in het idee dat je ‘er’ nog niet bent? Hoe zou je rust kunnen ervaren als je gelooft in het idee dat er eerst nog iets moet veranderen? Onmogelijk, want er is voortdurend dat knagende gevoel dat er iets ontbreekt. Zoeken leidt niet tot vinden, zoeken leidt tot nog meer zoeken. Zoeken kan onmogelijk leiden tot het einde van het zoeken. Het spirituele pad is niet een reis met een eindbestemming, het is een eindeloze vicieuze cirkel. De zoeker is als een hamster in een loopwiel die maar door blijft rennen zonder ook maar een stap verder te komen. Er is geen ‘verder’. Er is alleen maar dit ene ondeelbare tijdloze moment.

Wat blijft er over als het zoeken stopt, als die voortdurende neurotische gerichtheid op straks en later tot een einde komt? Al wat er overblijft is ‘dit’, de ervaring van dit moment, zonder het idee dat dit moment tot een beter volgend moment zou moeten leiden. Met andere woorden dit, wat er nu is, is waar we feitelijk naar verlangen.

De zoeker leeft in tijd en kan niet anders dan spiritualiteit zien als een lineair traject met aan het einde die felbegeerde eindstreep. Als die eenmaal gepasseerd is, zo denken we als zoeker, zal de grote spirituele hoofdprijs in de vorm van blijvende vervulling, geluk en vrede ons ten deel vallen. Het is een wortel waar we achteraan hollen, meer niet.

Doordat de zoeker denkt dat er iets moet veranderen om compleet te zijn, is hij op zoek naar instructies die hij kan toepassen. Wanneer gezien wordt dat de persoon, in de vorm van zoeker, volkomen fictie is, wordt duidelijk dat iedere vorm van spirituele oefening futiel is. Niet dat er iets mis is met het beoefenen van wat dan ook. Ook in dit boek worden in antwoord op bepaalde vragen zekere instructies gegeven. Deze hebben echter voornamelijk een therapeutische waarde en zijn daarmee een concessie aan het schijnbare individu.

De neiging tot zoeken en dingen veranderen uit zich voor het overgrote deel in de behoefte om alles te begrijpen en op die manier controle te krijgen. De persoon voelt een sterke noodzaak om dingen te weten. In dat weten ligt de belofte verscholen dat het uiteindelijk tot vrijheid zou kunnen leiden. Maar het leven valt niet te begrijpen, het is een compleet mysterie. Kennis vergaren leidt niet tot vrijheid, het leidt tot meer kennis. De verslaving aan kennis is juist onvrijheid. Het verstand kan niet anders dan de boodschap reduceren tot een verzameling concepten en zal het daar vervolgens al dan niet mee eens zijn. Maar het wel of niet instemmen met deze boodschap door het verstand is van geen enkele waarde. Het enige wat het doet is dat je het gevoel hebt een ‘iemand’ te zijn die het wel of niet eens is met bepaalde concepten. Het is het subtiel versterken van de droomidentiteit.

De boodschap van dit boek is niet werkelijk te begrijpen voor het verstand, maar is in feite ook niet gericht aan het verstand. Het verstand kan er hooguit op conceptueel niveau intellectuele bevrediging uithalen, meer niet. Maar tijdens het lezen van de woorden kan het gebeuren dat er op een dieper intuïtief niveau iets gaat meetrillen, een woordloze herkenning die voorbijgaat aan het intellect.

De inhoud van dit boek is grotendeels gebaseerd op de respons op vragen die zijn gesteld tijdens retraites en online sessies. Het zijn geen letterlijke transcripties van de opnamen daarvan. De vragen en antwoorden zijn puur gebruikt als uitgangspunt.

De gedroomde spirituele zoektocht

Er lijkt in mijn leven steeds meer discrepantie te zijn tussen enerzijds de vaker voorkomende ervaring van ‘thuiskomen’ en anderzijds nog steeds getriggerd worden door de buitenwereld. In mijzelf, als ik alleen ben en in stilte, dan voelt het vaak heel goed, maar zodra ik de wereld van bijvoorbeeld mijn werk instap, dan verlies ik de rust heel snel en zijn er allerlei pijnlijke patronen waar ik niet tegen opgewassen lijk. ’s Nachts, wanneer ik slaap, is het heel vredig voor me, maar als ik ’s morgens wakker wordt dan bekruipt me vaak een heel zwaar gevoel waardoor ik eigenlijk erg opzie tegen de dag die komen gaat.

Je spreekt over de ‘buitenwereld’, maar het heeft niet veel met de buitenwereld te maken. Er zijn feitelijk geen uiterlijke gebeurtenissen, er zijn enkel innerlijke gebeurtenissen, in die zin, dat het allemaal perceptie is. Er spelen zich objectief gezien uiteraard wel dingen af buiten je, maar hoe je die gebeurtenissen ervaart is een volslagen innerlijke aangelegenheid. Je eigen beeldvorming en conditioneringen bepalen hoe je de gebeurtenissen in je leven ervaart en hoe je daardoor getriggerd wordt. Over iets waar jij overstuur van raakt, zal iemand anders zich misschien amper druk maken. En het is ook nog eens onderhevig aan de schommelingen van je eigen gemoed op het moment dat iets gebeurt. Als je al in een wat sombere stemming verkeert, dan zullen bepaalde gebeurtenissen een veel negatievere impact op je hebben dan op een moment waarin je lekker in je vel zit. Stel, je hebt net de liefde van je leven ontmoet, de vlinders dansen in je buik, je voelt je intens blij en vervuld; dan kijk je opeens door een heel zonnige bril naar het leven en er zullen weinig dingen zijn die je op dat moment van streek kunnen maken, nietwaar? Is de buitenwereld opeens veranderd? Nee, het is enkel de manier waarop je naar de buitenwereld kijkt die veranderd is. Je kijkt door een ander filter naar de wereld. De buitenwereld is gewoon wat die is, je zou kunnen zeggen dat de dingen die erin gebeuren neutraal zijn. Fundamenteel kan de buitenwereld niet verstoren wat je ten diepste bent. Wat er ook gebeurt, iemand die iets onaardigs tegen je zegt, jou afkeurt, jou niet serieus neemt, het maakt niets uit voor wat jij wezenlijk bent. Het blijft daar gewoon stil.

Pas als je er vanuit een bepaald perspectief naar kijkt, bijvoorbeeld door de bril van goed of slecht, veilig of bedreigend, moreel of immoreel, dan is de neutraliteit weg en is er een bepaalde stellingname over de gebeurtenissen. Zonder stellingname is het gewoon wat er gebeurt. Het zijn niet zozeer de gebeurtenissen die je triggeren, het zijn je eigen geconditioneerde reacties die dat doen. Het enige dat geagiteerd, gekwetst of gefrustreerd raakt, is het beeld dat we van onszelf hebben, het is het psychologische zelf dat van slag raakt. Op dat moment ben je helemaal afgeleid door het van slag zijn en het verhaal dat je eraan verbindt. Allemaal, omdat je de positie hebt ingenomen van een puur imaginair persoon. Het ego is een contractie, een verdichting, je kunt dat heel goed voelen als het ego sterk opspeelt, bijvoorbeeld op momenten dat je boos bent of je afgewezen voelt. Je zou het kunnen vergelijken met de lucht waarin we leven, een ijle substantie die echter allerlei vastere vormen kan aannemen zoals wolken, regen of sneeuw. De lucht zelf in haar meest pure vorm is onzichtbaar, vormloos en kleurloos, maar kan een meer grofstoffelijke vorm aannemen zoals die van een hagelsteen, een regendruppel, of een sneeuwvlok. Iets wat volkomen vrij en vluchtig is, verdicht en beperkt zichzelf tijdelijk tot een vaste vorm. Al deze vormen komen voort uit een en dezelfde substantie en ze zullen ook altijd weer terugkeren naar de oorspronkelijke, vormloze substantie. De lucht is een mooie metafoor voor bewustzijn omdat zij een aantal treffende gelijkenissen vertoont. Ook bewustzijn is vormloos en transparant en kan allerlei vormen aannemen, uiteraard veel complexer dan een regendruppel of een windvlaag. De ik-gedachte is zo’n energetische verdichting waarmee bewustzijn zichzelf tijdelijk begrenst en beperkt tot een gelokaliseerde identiteit. Zodra jij, als bewustzijn, jezelf aanziet voor die gelokaliseerde entiteit, leef je in een toestand van vernauwing en schijnbare afgescheidenheid, waardoor je altijd in een toestand van ‘heimwee’ naar je oorspronkelijke staat verkeert, want ergens voelt het leven vanuit het egoperspectief volkomen wezensvreemd, hoezeer we er ook vertrouwd mee zijn geraakt. Het is een uiterst kwetsbare en wankele positie waarin je jezelf al snel aangevallen, bedreigd, of gekwetst zult voelen door de dingen die je in de buitenwereld meemaakt. Dat zijn de dingen waarvan je zegt dat je er niet tegen opgewassen lijkt. Maar nogmaals, het zijn niet de omstandigheden in je uiterlijke wereld waar je niet tegen opgewassen bent, het zijn de reactieve patronen van het fictieve zelf waardoor je je uit het veld geslagen voelt en waardoor je ’s morgens met zo’n zwaar gevoel wakker wordt. Maar de vraag is: ‘Ben je echt wakker?’

Iedere ochtend worden we wakker uit de droomtoestand en betreden we de zogenaamde ‘waaktoestand’. Die term suggereert een bepaalde wakkerheid of alertheid, maar zijn we werkelijk zo wakker in die waaktoestand? Als het ego ’s morgens wakker wordt, dan denkt het dat het is gestopt met dromen, maar feitelijk is een nieuwe droom opgestart. Van de nachtdroom zijn we in de dagdroom gestapt. Want dat is wat egobewustzijn is, nog steeds een droomtoestand. Dit keer dromen we alleen dat we wakker zijn, dat we een individu zijn met een vrije wil, die zelf zijn leven kan bepalen. De term waakbewustzijn is misleidend, want de meeste mensen zijn tijdens die toestand - overdag - net zo’n speelbal van ontelbare onbewuste gedachteprocessen als ’s nachts. Hoe wakker is dat? Hoe vrij is dat? Om werkelijk vrij te zijn dienen we niet alleen te ontwaken uit de droomtoestand, maar ook uit de zogenaamde waaktoestand. Werkelijk wakker worden is het ontwaken uit de egodroom, dat is het enige dat een einde zal maken aan het gevoel dat je niet opgewassen bent tegen al die triggers uit de buitenwereld. We dienen in onszelf te ontdekken wat altijd moeiteloos, onverstoorbaar wakker is en waarop geen enkele droom, hoe heftig ook, ook maar een spoor kan achterlaten. Dat is de ware waaktoestand.

Ik zie in wat je zegt, maar mijn realiteit is toch dat ik vaak in die dagdroomtoestand zit en in die toestand kan ik erg gekweld worden door gevoelens van zelfafwijzing en zelfhaat. Veel mensen kampen met dat gevoel van ‘niet goed genoeg’ te zijn. Het lijkt me daarom toch belangrijk om, naast wat jij zegt, te leren om je een gevoel van zelfliefde eigen te maken, is het niet?

Zelfhaat is een erg pijnlijk gevoel en om aan dat gevoel te ontsnappen proberen mensen begrijpelijkerwijs de tegenpool van dat gevoel te creëren. Ze proberen de zelfhaat om te buigen tot zelfliefde. Men probeert het lijden op te lossen door zich te richten op de tegenovergestelde pool binnen het spectrum van ‘niet goed genoeg’ en ‘wel goed genoeg’. Het effect van deze inspanning zal nooit werkelijk bevredigend zijn, want je blijft op deze manier gevangen binnen die polariteit. Maar bovendien – en dat is het korte antwoord –, de ‘jij’ die wordt gekweld door gevoelens van zelfafwijzing en nu een zoektocht aanvangt naar zelfliefde, bestaat niet werkelijk. Als dat wordt gezien (door niemand), is het probleem opgelost.

De poging om meer zelfliefde te ervaren is een project van een puur gedroomd individu. De hele activiteit speelt zich af in de mind, maar in de mind ligt niet het echte antwoord op het schijnbare probleem. Er is alleen maar een probleem zolang je in de droom leeft. Liefde is niet iets wat je met een inspanning van de mind kunt fabriceren. Dat is de zaken omdraaien, het is een poging om van buitenaf iets op te leggen. Het ego is niet werkelijk in staat tot liefhebben. Het kan ergens mee instemmen, het kan iets afwijzen, maar tot liefde is het niet in staat. De paradox is, dat liefde zich juist openbaart in de afwezigheid van het ego. Zolang het ego probeert om liefde te ervaren, is liefde uitgesloten. Het kan niet tot een doel gemaakt worden. Liefde kan alleen van binnenuit komen, het hoeft niet te worden gecreëerd, want het is er al! Dus alles wat je probeert te fabriceren zal toch iets kunstmatigs zijn.

Je kunt bijvoorbeeld proberen om je gevoel van eigenwaarde en zelfliefde op te wekken door jezelf een opsomming van allerlei positieve eigenschappen voor te houden. Je gaat jezelf bevestigen, dat je best trots op jezelf mag zijn omdat je bijvoorbeeld een lieve moeder bent, een doorzetter, een optimist, dat je creatief bent, twee universitaire studies hebt afgemaakt, dat je een goede smaak hebt en humor, dat je fijne vrienden hebt, enzovoort. Maar wat je jezelf daarmee eigenlijk aan het inpeperen bent, is de boodschap dat zelfliefde voorwaardelijk is en afhankelijk van allerlei factoren. Je mag van jezelf houden omdat je al die eigenschappen, verworvenheden en vaardigheden bezit. Het is dus alsof je een rechtvaardiging nodig hebt om van ‘jezelf’ te houden. En daarbij staan al die eigenschappen waarmee je je gevoel van eigenwaarde probeert te versterken in relatie tot andere mensen. Want al jouw bijzondere talenten, successen en kwaliteiten hebben alleen maar betekenis zolang er mensen zijn die lager scoren dan jij. Het is gebaseerd op het vergelijken van jezelf met anderen. Is dat niet een van de favoriete hobby’s van het ego? Al je goede eigenschappen kunnen alleen maar goed en waardevol zijn zolang er ook ‘minder goed’ en ‘minder waardevol’ bestaat. Dus alleen binnen de context van die vergelijking kan een speciale betekenis worden toegekend aan jouw specifieke vaardigheden en eigenschappen.

Maar wat nu, als je in de meeste dingen die je hebt gedaan altijd heel middelmatig bent geweest, als je niet echt kunt terugblikken op bijzondere prestaties in je leven? Wat, als je voor de zoveelste keer op rij ontslagen bent en je halve leven op een uitkering hebt geleefd? Wat, als je van je leven een regelrechte puinhoop hebt gemaakt, een zwalkend bestaan met twaalf ambachten en dertien ongelukken, een leven waar je nooit een bevredigende betekenis aan hebt kunnen geven, waarin je nooit een helder doel of ideaal had om na te streven, waarin je nooit iets concreets hebt opgebouwd waar je trots op kunt zijn? Wat, als je na een dolend bestaan van vele decennia bovenop de menselijke puinhoop van je leven staat, in de spiegel kijkt en in de groeven in je gezicht de onloochenbare sporen herkent van een leven vol worsteling, teleurstelling en stille wanhoop? Wat, als er maar één ding is waar je echt goed in bent: je leven in het honderd laten lopen? Behoort zelfliefde dan nog tot de mogelijkheden?

Hoeveel positieve gedachten je ook in de strijd gooit, hoezeer je ook je best doet, echt bestendige zelfliefde zal het je niet geven, hooguit een broos surrogaat dat ook nog eens regelmatig onderhouden moet worden. Werkelijke zelfliefde kun je niet fabriceren door je zelfbeeld mooier in te kleuren. Je zelfbeeld is een constructie in de mind, meer niet, het heeft geen enkele realiteit, dus het is niet de geëigende plek. Er is niets mis met positief denken, maar het blijft een poging om van een nare droom een leuke droom te maken, het blijft hoe dan ook sleutelen aan iets denkbeeldigs, sleutelen aan het niet essentiële. Het droompersonage blijft in stand, alleen dit keer in de vorm van de persoon die schijnbaar ‘van zichzelf houdt’.

Zelfliefde en eigenwaarde komen vanuit een diepere plek en paradoxaal genoeg kun je de gevoelens van ‘niet goed genoeg zijn’ gebruiken om daarin af te dalen. Als je je midden in het gevoel van waardeloos zijn zou kunnen ontspannen, als je er stil mee zou kunnen zijn, zonder enige vorm van verzet, dan zou je weleens je oorspronkelijke waardigheid kunnen hervinden. Een waardigheid die geen reden of rechtvaardiging nodig heeft en ook geen bevestiging van buitenaf. Een waardigheid die niet afhankelijk is van prestaties, verworvenheden, status of onberispelijk gedrag. Echte waardigheid en zelfliefde komen van binnenuit.

Deze zelfliefde is overigens niet een warm en liefkozend gevoel dat je koestert voor het personage dat je meent te zijn. Het is je natuurlijke staat van stilte, rust en compleetheid. Zelfliefde is niet een positieve stellingname die je inneemt ten opzichte van je eigen (fictieve) identiteit. Dat is een puur denkbeeldig en dualistisch concept. De hamvraag is: Wie is het überhaupt die meent van ‘zichzelf’ te moeten houden? Wie is het die probeert om door een roze bril van bemoedigende gedachten naar zichzelf te kijken om zich op die manier beter te voelen? Kijk of je diegene echt kunt vinden. Gevoelens zijn per definitie vluchtig en vergankelijk, het is niet mogelijk om continu een bepaald gevoel te ervaren, ook niet een gevoel van zelfliefde. Wanneer je gaat proberen om je voortdurend goed en positief over jezelf te voelen, zul je hoe dan ook het onderspit delven. Gevoelens zijn ongehoorzame en onbetrouwbare wezens, ze laten zich niet dresseren of onder de duim krijgen, ze hebben zo hun eigen plannetjes. Het enige wat je bereikt is dat je nog dieper geïdentificeerd raakt met de persoon, het lijdend voorwerp, degene die zich gekweld voelt door de gevoelens van zelfafwijzing. Die denkbeeldige persoon is het feitelijke thema, niet de gevoelens van waardeloosheid. Proberen om die gevoelens om te buigen, je overtuigingen te veranderen of ‘op te ruimen’, zoals je weleens leest, hoort allemaal bij de ‘spirituele pubertijd’, om het zo maar eens te noemen. Het is de fase waarin we wellicht een intuïtie hebben dat wat we altijd voor werkelijk hielden helemaal niet zo werkelijk is, maar het ego heeft ons nog zodanig in zijn greep, dat we nog steeds het gevoel hebben dat we een ‘iemand’ zijn die zich op een tijdlijn bevindt, een iemand die een spirituele reis begint en op weg is naar een beter ‘zelf’, een betere toekomst.

Het dichte wolkendek van de mind is hier en daar misschien wat dunner geworden, zodat er iets van het zonlicht begint door te schemeren, maar het wolkendek is nog te dik om werkelijk een besef te hebben van het onmetelijke uitspansel dat erdoor verhuld wordt. De echte helderheid ontbreekt nog, de verkleving met de egoidentiteit is simpelweg nog te sterk. We zien onszelf dus als een persoon die ‘op weg’ is naar een hoger spiritueel doel. Er zijn allerlei ‘spirituele’ verleidingen die de persoon in de gedaante van zoeker afleiden van waar het in de kern om draait: het doorzien van de ik-illusie.

Er zijn eindeloos veel dingen waar je aan kunt werken: zelfliefde, vergeving, overgave, loslaten, aarden, ‘in je kracht komen’, visualisaties, enzovoort. En daar is niets mis mee, maar hoe je het wendt of keert, het persoonlijke ik blijft prominent op de troon van identiteit zitten, hij blijft de hoofdrolspeler, die op het spirituele pad een belangrijke taak voor zichzelf ziet weggelegd. Het is inherent aan de persoon, die zich heel belangrijk vindt, die zichzelf beschouwt als het centrum van het universum. Totdat gezien wordt, dat die hele spirituele zoektocht een gedroomde zoektocht is, ondernomen door een gedroomde zoeker. Dit is niet cynisch bedoeld. Het geeft aan hoe sterk en hoe subtiel de hypnotiserende kracht van de mind is. Hij weet je telkens weer te betoveren en te misleiden. Het lukt hem iedere keer weer om je te strikken, om je mee te zuigen in een eindeloze stroom van ik-gerichte verhalen, zorgen en problemen, zodat je er zodanig door in beslag genomen wordt, dat er geen enkel besef meer is van wie je werkelijk bent. Ik zag laatst op televisie beelden van een enorme overstroming in Italië, door extreme regenval. Je zag een kolkende modderstroom, dwars door de straten van een stad, die van alles met zich meesleurde; auto’s, hele vrachtwagens, straatmeubilair en zelfs delen van huizen werden erdoor verzwolgen. Ik vond het een aardige metafoor voor de mind. Als je niet oplet, word je er ook helemaal door opgeslokt. De mind heeft een enorme betoverende kracht, tenminste zolang we erin geloven. Maar doordat we er al vele decennia, en collectief gezien vele levens lang in hebben geloofd, heeft dit geloof stevige wortels gekregen en vraagt het wel wat om de droom te doorzien. Het ego is eigenlijk een oude, diepgewortelde gewoonte en daardoor voelt het zo vertrouwd aan. De mind geeft zich in elk geval niet zomaar gewonnen, hij blijft proberen om je gevangen te houden in de ketens van het persoonlijke zelf. Ook al zijn er soms bijzondere momenten van grote helderheid waarbij het hele wolkendek zich oplost, telkens weer weet de mind je met gemak voor zich te winnen. De praktische realiteit is dat het voor de meeste mensen de nodige tijd kost om zich als het ware los te weken uit de greep van de ego-mind. In mijn eigen persoonlijke verhaal resoneerde ik al toen ik een jaar of 24 was met de boodschap van non-dualiteit. Ik las boeken van leraren als Krishnamurti en Osho, die een diep gevoel van herkenning in me teweegbrachten, een besef dat ik feitelijk in een soort droomwerkelijkheid leefde. Er waren kortstondige momenten dat ik werkelijk met afstand naar die droomwereld en het gedroomde zelf kon kijken, maar meestal was het al snel weer ‘business as usual’ en was de mind weer als vanouds de baas. De persoon zat nog steeds stevig in het zadel, nu ook nog eens vermomd als spiritueel zoeker. De krachtige momenten van inzicht waren niet sterk genoeg om de droom definitief te doorzien. Ik voelde wel dat de mystici die ik las vanuit een bepaalde realisatie spraken die het verstand te boven ging, maar de inzichten bleven vooral op een theoretisch niveau hangen. Er was een periode dat ik boeken verslond, ik bleef de inzichten tot me nemen, maar fundamenteel veranderde er niet iets in mijn leven. Het lezen, en later ook het luisteren naar leraren, gaf me naast frequente momenten van inzicht en ontspanning vooral ook een sterke intellectuele bevrediging. Ik leek het steeds beter te ‘snappen’, maar het was veelal snappen met het verstand. Er was een iemand, een persoon die het leek te snappen. Maar werkelijk inzicht is niet van het verstand. Er is overigens niets mis met conceptueel inzicht, dat is vaak hoe het avontuur begint. We weten ook nog niet beter, we zijn gewend om overal ons verstand voor aan te wenden, dat is ons van jongs af aan geleerd. Maar pas als het proces zich verdiept, van de woorden naar het woordloze, van de vormen naar het vormloze, begint het spirituele avontuur vruchten af te werpen. Het egobastion gaat steeds meer scheuren vertonen, wordt meer en meer verzwakt, doordat je het begoochelende spel van de mind steeds sneller doorziet. Het ego kan slecht tegen het licht van bewustzijn. En hoe meer het ego door dat licht wordt verzwakt, hoe meer je jezelf gaat ervaren als de ruimte waarin het ego verschijnt en hoe meer het herkend wordt als niet meer dan een vluchtige gedachte, een illusie.

Zodra we de eerste glimpen opvangen van onze ware natuur van ‘niemand zijn’, beginnen we in te zien hoe futiel en zinloos al die inspanningen zijn om controle te krijgen op de wereld van gevoelens en overtuigingen. Het kost vaak eerst wat rijpingstijd om in te zien dat het uiteindelijk maar om één enkele overtuiging gaat: de ik-overtuiging. Als die wordt doorzien, dan worden alle problemen die voortkomen uit die basisaanname in een keer afgevangen. Die primaire ik-overtuiging hoeft niet te worden veranderd of verbeterd, die hoeft enkel te worden doorzien. ‘That will do the job.’ Als de persoon die wordt geteisterd door de gevoelens van zelfafwijzing wordt doorzien, dan is het spontaan gedaan met het hele probleem. Sterker nog: het is gedaan met alle psychische problemen waarvan het persoonlijke ik de bezitter van leek te zijn. Want als er niemand blijkt te zijn die de eigenaar is van het probleem, wat blijft er dan nog over van het probleem? Ik zeg niet dat er geen pijnlijke gevoelens of gedachten meer zullen verschijnen, of dat alle neurotische conditioneringen als sneeuw voor de zon verdwijnen, en ook is het niet zo dat je opeens in een land van melk en honing terechtkomt. Maar wat verdwijnt, is de aandrang om je ervaring te willen vervangen door een andere. Je bent niet meer op zoek naar iets beters. Er is niemand meer die de strijd aangaat met zelfafwijzing. Zelfafwijzing wordt niet meer afgewezen. Als er al dit soort gevoelens opkomen, dan is dat simpelweg wat er verschijnt, maar er is er niet een iemand die meent dat deze gevoelens daar iets over zeggen. De gevoelens worden simpelweg waargenomen en ervaren. Ze hoeven niet plaats te maken voor gevoelens van zelfliefde of iets dergelijks. En omdat het vanuit een onpersoonlijke plek wordt aanschouwd, kun je niet meer worden meegezogen in het spel, het kan geen wortel meer schieten, het kan je niet meer betoveren, er is namelijk niemand die erdoor betoverd zou kunnen raken. De gevoelens zijn niet persoonlijk, het is gewoon het leven zelf, dat zich op dat moment uitdrukt in de vorm van bepaalde gevoelens. Het gaat er dus niet om de verschuiving te maken van zelfafwijzing naar zelfliefde. Zélfs al zou het werken, je verandert slechts van een persoon met een laag zelfbeeld in een persoon met een positief zelfbeeld. Je blijft jezelf aanzien voor iets imaginairs. Het gaat om een veel radicalere verschuiving: van het persoonlijke, gedroomde ik naar het ware, onpersoonlijke Zelf van Bewustzijn.

De ware zelfliefde is niet een liefde die op iets of iemand gericht is, het is de rust van je eigen wezen, het diepe gevoel van Zijn. Er is geen afwijzing maar ook geen gehechtheid aan een beeld over jezelf. Zelfliefde is voor de meeste mensen een dualistisch concept, dat een subject-objectrelatie veronderstelt. Er is liefde voor het zelf. Er is dus iets of iemand die zichzelf oké vindt. Vanuit helderheid gezien valt die tweedeling geheel weg, zelfliefde is niet meer een samengesteld begrip. Het Zelf en liefde zijn niet twee dingen, ze zijn een en hetzelfde. Liefde is niet meer iets wat je kunt ‘doen’, het is niet een werkwoord, het is niet langer iets wat op iets ‘anders’ geprojecteerd wordt, het is een Zijnstoestand. Liefde is niet iets wat je kunt beoefenen, waar je je in kunt bekwamen. Je kunt het alleen maar Zijn. Het is het oerbesef ‘IK BEN’, dat er al was voordat je leerde denken. Het is niet: ik ben oké, ik ben de moeite waard, maar eenvoudigweg ‘Ik Ben’. Laat zelfs dat Ik maar weg, want aan dat woord kleeft zo sterk de connotatie van een individueel zelf, dat het alweer verwarring oproept. Er is dus alleen maar ‘ben’, een gevoel van Zijn. Die zijnstoestand is doortrokken van een gevoel van compleetheid en rust, want er is niets wat anders zou moeten zijn. Het hele dilemma van zelfafwijzing versus zelfliefde is hier totaal afwezig. Het is alsof je je in een stille, onverstoorbare cocon bevindt, waar het geweld van de mind en de wereld niets kunnen aanrichten. Er is alleen maar deze aanwezigheid en er is niets wat ontbreekt of weg moet, dus er is geen enkele noodzaak om iets als zelfliefde te gaan bedrijven. De toestand van Zijn is even toegankelijk voor iemand die zijn leven (schijnbaar) heeft verprutst als voor wie het leven (schijnbaar) een succes is. Wie eigenwaarde of zelfliefde ontleent aan zijn of haar successen, talenten, prestaties en verworvenheden, is een bedelaar vergeleken met de ‘mislukkeling’ die de bron van zelfliefde in zichzelf heeft gevonden.

Hoe zou je vrede kunnen ervaren als je gelooft

dat je ‘er’ nog niet bent?

Dat je eerst nog iets moet bereiken?

Dat je eerst nog iets moet veranderen?

Dat je eerst nog iets moet begrijpen?

Dat je eerst nog iets moet helen?

Vrede is slechts mogelijk als je

totaal kunt ontspannen met wat er nu is.

Eens vreesde ik om in het ‘grote zwarte gat’ te vallen;
het totale verlies van controle, betekenis en houvast.

Tot iemand mij liefdevol het beslissende duwtje gaf
en ik ontdekte dat ik niet het zwarte gat in viel…

Ik viel eruit.

Het ego, in de gedaante van spiritueel zoeker,

is voortdurend op zoek naar tips en instructies.

Het wil zo graag een taak, het wil iets ‘doen’.

Maar in plaats van de vraag te stellen:

“Wat moet ik doen?”,

zou het verstandiger zijn om te vragen:

“Wie stelt deze vraag?”

Waar je het meest naar verlangt, is je eigen afwezigheid

Ik kan duidelijk zien dat mijn neiging om te zoeken, de dingen onder controle te krijgen en na te jagen me veel stress geeft. Ik heb een verlangen om dat voortdurende streven los te laten, om er niet meer in mee te gaan, maar dan bekruipt me onmiddellijk een grote angst. Alsof de mind roept: “Als je dit loslaat, dan zou het weleens heel verkeerd met je af kunnen lopen.” Het voelt als een soort sterven. De mind schreeuwt moord en brand en ik vind het doodeng om die controle te laten gaan.

Het is de job van de mind om moord en brand te schreeuwen en je ervan af te houden om uit de controlemodus te stappen. Hij zal alles in het werk stellen om zijn eigen ondergang te voorkomen. We hebben het natuurlijk specifiek over de ego-mind. Als je het hebt over het loslaten van controlezucht, dan gaat dat over dat aspect. Je hoeft natuurlijk niet je hele mind overboord te gooien. Het gaat over het dwangmatige, ik-gerichte deel van de mind, het deel waar jij je zelfbeeld aan ontleent. Soms denken mensen dat ze een soort zombie worden als het ego wordt prijsgegeven, dat ze niet meer in staat zullen zijn om normaal te functioneren. Ze denken bijvoorbeeld dat het ego noodzakelijk is om assertief te kunnen zijn of om creatief te zijn, om dingen voor elkaar te krijgen in het alledaagse leven. Niets is minder waar. Hoe zou je iets nodig kunnen hebben wat niet bestaat? Als het ego wordt doorzien, dan zal het functionele verstand juist veel beter werken, evenals je intuïtie. Vanuit de stilte ben je veel beter in staat om je op een natuurlijke manier door het leven te manoeuvreren. Als er iets is dat niet in staat is om zich op een ontspannen en moeiteloze manier door het leven te bewegen, dan is dat het ego, want dat is om te beginnen zelf al een toestand van verkramping. Het is wonderlijk dat mensen het opnemen voor iets wat zoveel ongemak geeft en bovenal niet eens echt bestaat.

Het is de taak van het ego om jou angst aan te jagen en koste wat kost te voorkomen dat je tot helderheid komt over je ware zelf. Dat doet het inderdaad door paniek en verwarring te zaaien. Inherent aan egobewustzijn is het geloof dat we de doener zijn die controle heeft over zijn leven. Het voelt ook letterlijk alsof je de bedenker bent van je gedachten en dader van je daden. Dus het verdampen van de ego-identiteit is een waar schrikbeeld, ‘hoe kan ik dan nog autorijden, de boodschappen doen en mijn administratie op orde krijgen?’

Ja, inderdaad. Ik ben me momenteel enorm aan het verdiepen in mijn gezondheidstoestand. Op een obsessieve manier ben ik bezig om informatie te verzamelen en alles uit te zoeken over mogelijke behandelingen en therapieën om van een ziekte te genezen. Die bezetenheid kost me enorm veel energie, ik zit in een soort tunnelvisie en ik voel dat dit niet goed voor me is, het put me helemaal uit. Ik ben die controleur in mezelf helemaal zat, en toch kan ik het gewoon niet stoppen.

Het thema waar het hier feitelijk over gaat is ‘vertrouwen’. Of misschien zou ik eerder moeten zeggen ‘wantrouwen’, wat natuurlijk de andere kant is van hetzelfde verhaal. Je wantrouwt je eigen stilte, je eigen diepere weten. Je denkt dat je de innerlijke uitslover nodig hebt om tot herstel van je gezondheid te komen, degene die hijgerig en fanatiek het internet afstroopt op zoek naar een oplossing. Je vertrouwt niet dat er een andere en betere mogelijkheid is: om de dingen vanuit rust tot oplossing te laten komen. Het is een zegen dat je die innerlijke uitslover zat bent. Het punt is bereikt dat het gewoon niet meer gaat op deze manier. Het is zo zwaar en uitputtend, dat je gewoon niet meer verder kunt. Het is een loden last geworden. Vaak is het nodig dat we het punt bereiken dat de stress die het geeft zo ondraaglijk wordt, dat je niet anders meer kunt dan het opgeven. Je denkt: wat er ook gebeurt, ik laat dit gaan, want dit is te erg.

‘First things first’. Vergeet even alle zorgen over je gezondheid en de genezing van je ziekte, geef het niet meer die aandacht. Stap uit die gekmakende denkmolen, laat al het gepieker helemaal los en richt je aandacht op dat, wat altijd stil is, op dat, wat zich bewust is van al het geworstel. Werkelijk gezond zijn betekent contact hebben met je innerlijke stilte. Word je daar eerst van bewust en laat je aandacht daar rusten in die kalme plek. Dat is de plek van ‘sanity’. Van hieruit ben je het beste in staat om je mind te gebruiken voor het oplossen van praktische problemen. Dat vertrouw je niet, dus je blijft je toevlucht zoeken in de neurotische mind. De uitdaging is nu om die verleiding te weerstaan, iedere keer als er een neiging opkomt om in die verhitte controlemodus te schieten. Je zult de gevoelens van onmacht en wellicht paniek die dat met zich meebrengt moeten doorstaan. Je zult het ongemak moeten dragen en gedecideerd bij je besluit blijven om niet voor de mind te vallen. Vlak onder de oppervlakte van al het geschreeuw van de mind is het roerloos stil. Laat je in die stilte vallen.

Mijn mind zal ogenblikkelijk roepen dat ik hem nodig heb, en dat ik door moet gaan, dat het onverantwoord is om te stoppen met het proberen de boel onder controle te krijgen, omdat ik moeder ben en er moet zijn voor mijn kind. Dat ik, als ik niet op deze manier blijf zoeken naar een remedie, niet beter wordt en niet meer de rol van moeder kan invullen.

Het tegendeel is waar; als je zo doorgaat op deze manier, dan ondergraaf jij je gezondheid. Dat ben je al aan het doen. Niets is zo ondermijnend voor je gezondheid als egoverkramping. Als je steeds maar bezig bent om verbeten je leven onder controle te krijgen, dan handel je vanuit angst, en angst is zowel fysiek als geestelijk verlammend en ziekmakend voor je hele systeem. Al dat uitputtende zoeken naar een oplossing heeft blijkbaar nog steeds geen vruchten afgeworpen, want anders zou je ermee kunnen stoppen. Dus, wat heb je te verliezen?… Het enige dat je te verliezen hebt, is een verhaal, meer niet. En dat verhaal is niet waar.

Het lijkt misschien zo dat je bezig bent met het redden van je lichaam, maar in werkelijkheid ben je bezig met een overlevingsplan voor de innerlijke uitslover, het denkbeeldige ‘ik’. Dat is de enige die gedijt in dit vermoeiende spel.

Het betekent uiteraard niet dat je alle kennis die je over je ziekte hebt opgedaan maar moet vergeten, dat alle informatie die je tot dusver hebt verzameld nutteloos is en de prullenbak in kan. Maar vanuit helderheid en stilte ben je veel beter in staat om de juiste dingen uit al die kennis te destilleren en ze op een productieve manier te gebruiken voor de genezing van je ziekte. Vanuit de rust van je wezen ben je veel beter in staat om in te voelen wat voor jou juist is. Door die koortsachtige toestand vanwaaruit je tot dusver hebt gezocht naar een oplossing, zit er allemaal ruis in je hoofd. Het is een verwarde, troebele toestand. Hoe zou je van daaruit heldere beslissingen kunnen nemen? Uitgesloten. Vanuit die positie ben je domweg niet in staat om het juiste te doen. Vanuit egokramp nemen we continu de verkeerde beslissingen, want je bent daardoor niet in staat om je af te stemmen op de situatie, adequaat te reageren, te doen wat de omstandigheden van je vragen.

Dus als ik je goed begrijp dan kun je je wel bezighouden met het zoeken naar oplossingen, maar zodra ik merk dat ik in een verkramping schiet moet ik het loslaten, ook al zou het een jaar duren voor ik het weer oppak. Dan is er dus geen oplossing…