Colofon

© 2021 Alexander Zöllner

Redactie en correctie: Marte Meijs, Han van Eijk
Vormgeving omslag: Hester van Toorenburg, Studio Hes
Vormgeving binnenwerk: Han van Eijk

Alle citaten uit de Upanishads zijn met toestemming
overgenomen uit Tien Upanishads, een uitgave van
Stichting Ars Floreat (www.arsfloreat.nl)

ISBN 978 94 93228 49 8

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd
zonder de uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming
van uitgeverij Samsara, Amsterdam.

www.samsarabooks.com

Vanaf het moment dat geluk jouw naam hoorde
rent het door de straten op zoek naar jou.

Rumi

Dankwoord

Voor deze vorm van non-duale spirituele ontwikkeling ben ik veel dank en eerbied verschuldigd aan Hans Knibbe en zijn School voor Zijnsoriëntatie. Daarnaast aan de opleiding Psychosynthese en aan de Nondual Teacher and Therapist Training van Peter Fenner. Voorts waren verschillende leraren uit de Tibetaans-boeddhistische traditie essentiële inspiratiebronnen voor de ontwikkeling van mijn spirituele ontwikkelingsweg. Deze diverse benaderingen vormen de grondslag voor de non-duale spirituele bewustzijnstrainingen zoals ik ze hier uiteenzet. Ze krijgen concreet vorm in de trainingen en retraites van Art of Life, mijn centrum voor non-duale bewustzijnsontwikkeling.

Dr. Ger Wildering dank ik voor zijn suggesties en aanvullingen bij de eerste versies van het manuscript. Han van Eijk en Jos Niesten ben ik veel dank verschuldigd voor hun nauwgezette correcties en inhoudelijke commentaar die een wezenlijke bijdrage leverden aan de kwaliteit van de tekst. Helga Zöllner dank ik voor het herhaaldelijk meelezen en voor haar opmerkingen over zowel de inhoud als de structuur van het boek.

Ik ben grote dank verschuldigd aan alle deelnemers aan de opleidingen, trainingen en retraites van Art of Life. Zonder hen was het onmogelijk geweest om dit boek te schrijven.

Tot slot spreek ik een woord van diepe dankbaarheid en eerbied uit voor de auteurs en leraren – uit het verleden en het heden – die de waarheid en het geluk van de non-duale wijsheid onder woorden brachten en ons voorleefden of -leven.

Moge dit boek een bijdrage leveren aan de non-duale bewustzijnsontwikkeling die een bron is van wijsheid, liefde en Moeiteloos Geluk.

Inleiding

Iedereen is op zoek naar geluk. Dat doen we al sinds mensenheugenis. Dat die zoektocht tot op heden niet volbracht is, heeft twee redenen. Ten eerste bestaat er verwarring over wat geluk precies is, waardoor we niet goed weten waar we naar moeten zoeken. We zoeken geluk in bezit of in relaties, op de beurs of in prestaties en als we het dan gevonden hebben, blijkt dat maar van korte duur. Al snel ontdekken we dat dit soort geluk wellicht tijdelijk bevredigend is maar nooit echt vervullend.

De tweede reden is dat we – vaak onbewust – liever zoeken dan vinden. Ego, dat knooppunt van geconditioneerde gedachten, gevoelens en gedragspatronen waar we doorgaans ‘ik’ tegen zeggen, vaart er wel bij als wij in touw blijven, druk zijn, bezig en onderweg. De bestemming bereiken, in dit geval geluk vinden, betekent het einde van zijn bestaansrecht. Want wat valt er nog te doen als je compleet gelukkig bent?

Moeiteloos Geluk is daarom zowel ons grootste verlangen als onze grootste angst. Onze ziel juicht, maar ego krijgt het Spaans benauwd. Bij dat vooruitzicht zijn de reacties van ego dan meestal ook niet mis. Rampscenario’s als: “wanneer ik niks doe, eindig ik in de goot” wisselen af met ongenuanceerde standpunten over de onmogelijkheid om gelukkig te zijn in een wereld vol van lijden. Of ego gooit het over een andere boeg en werpt ons een paar zingevingsvragen voor de voeten, bijvoorbeeld: “wat is het doel van mijn leven dan nog?”

Zolang we ons identificeren met de denk- en gevoelswereld van ego blijven we daarom liever zoeken en fungeren onze ideeën over geluk als een gekoesterde wensdroom zonder dat we geloven dat die ooit zal uitkomen.

Het spirituele pad als kans en als valkuil

Als we na verloop van tijd voldoende hebben ervaren dat bezit of status niet tot het gewenste geluksresultaat leidt, we nog immer naar rust en ontspanning zoeken en het niet eenvoudig blijkt om van het leven te genieten of simpelweg gelukkig te zijn, zoeken we ons heil in de wereld van spiritualiteit. Terecht, want als geluk ergens te vinden is, is het daar. Intuïtief voelen we wel aan dat geluk uiteindelijk niets met materieel bezit te maken heeft, maar een kwaliteit van bewustzijn is waar wij naar verlangen en toegang tot willen krijgen.

Met dat doel spitten we spirituele boeken door en bezoeken we satsangs om naar de wijze woorden te luisteren van spirituele leraren van diverse pluimage. Vrijwel al die leraren zijn het erover eens dat ego de grote sta-in-de-weg is op het pad naar vrede en geluk. De manier om daarmee om te gaan verschilt echter dramatisch. Leraren zoals Tony Parsons of Alexander Smit bewandelen de radicale neo-advaita-route door het bestaan van ego eenvoudigweg te ontkennen. Hun onderricht beperkt zich tot de aanwijzing dat er überhaupt geen weg te gaan is omdat ego niets meer dan een illusie is. Zij refereren aan het idee dat we in wezen al compleet ‘gerealiseerd’ ofwel Verlicht zijn, ook al ervaren we dat niet. Ook aan die onwetendheid valt – volgens diezelfde zienswijze – niets te doen, omdat iedere poging in die richting onvermijdelijk de levensduur van datzelfde ego zou verlengen. Een opvallende redenering die theoretisch misschien wel klopt maar niet overeenstemt met de praktijk. Dezelfde leraren die dit radicale standpunt koesteren hebben – met uitzondering van Sri Ramana Maharshi – een lange weg van persoonlijke en spirituele ontwikkeling afgelegd alvorens tot het inzicht te komen dat ego inderdaad een illusie is. De paradox van onze situatie is dat we in wezen inderdaad al verlicht zijn en toch een weg moeten afleggen om daadwerkelijk vanuit die waarheid te kunnen leven. Zolang een theorie of idee, of zelfs een moment van zelfrealisatie geen vertaling vindt in ons leven, blijft het toch gewoon een concept. Met bovendien het risico dat ego zich daar meester van maakt. We worden allemaal vroeg of laat slachtoffer van de neiging om diepe inzichten en ervaringen – met name op het spirituele vlak – vast te willen houden en tot eigendom te maken. Ook het inzicht dat ego in wezen een illusie is, wordt door datzelfde ego gekaapt, getuige de talrijke neo-advaitisten die vol overtuiging beweren niet te bestaan, terwijl hun aanwezigheid toch onmiskenbaar is.

Tegenover de vertegenwoordigers van deze radicale non-duale stromingen vinden we spirituele wegen die zich toeleggen op geleidelijke innerlijke ontwikkeling, zoals dat het geval is in de meeste boeddhistische tradities. We zien dat bijvoorbeeld in het mahayana-boeddhisme en in Zen. Ook stromingen binnen de humanistische psychologie met een spirituele oriëntatie – zoals Psychosynthese en de Ridhwanschool van Almaas – volgen dit pad. Kenmerkend is daarbij dat zelfrealisatie en het vinden van Moeiteloos Geluk in een (oneindig) ver toekomstperspectief geplaatst worden. Vrijwel alle aandacht en energie gaan uit naar de voorbereiding op dat moment waarbij het doel steeds als een stip aan de horizon staat, met als irritante eigenschap dat die horizon wijkt zodra we een stap in zijn richting zetten. Het doel wordt nimmer bereikt. De kracht van deze benaderingen schuilt in het inzicht dat ego niet alleen maar een sta-in-de-weg is voor spirituele ontwikkeling, maar ons ook voorziet in noodzakelijke en gezonde ego-functies om de weg naar zelfrealisatie te kunnen volbrengen. Psychologische obstakels van ego moeten om die reden erkend, verkend, doorzien en losgelaten worden. De zwakte van deze route is dat het onderzoek naar obstakels, angsten en bezorgdheden gemakkelijk kan ontaarden in een fascinatie voor ‘ons verhaal’, onze geschiedenis, verklaringen en verontschuldigingen. Met als groot risico dat de dominante positie van ego daardoor eerder wordt versterkt dan verzwakt en gemakkelijk kan leiden tot de ontwikkeling van een ‘spiritueel ego’.

Middenweg

De trainingen en retraites die ik aanbied via Art of Life bestaan daarom uit een ‘Middenweg’, een route waarbij we de uitersten vermijden tussen de ontkenning van ego of de identificatie ermee. Op de Middenweg bewandelen we het paradoxale pad waarbij we het uiteindelijk illusoire karakter van ego in beeld houden en ons tegelijkertijd wel met de inhoud ervan verbinden. Een weg die psychologie niet tegenover spiritualiteit plaatst maar tot integraal onderdeel ervan maakt. Psychologische obstakels die het zicht op onze non-duale aard van Bewustzijn belemmeren, worden niet weggeredeneerd of ontkend. Er worden ook geen pogingen ondernomen om ze te overstijgen. In plaats daarvan treden we ze tegemoet en aanvaarden we ze voor wat ze zijn, waardoor we er vruchtbaar mee kunnen werken. We gaan niet de strijd aan met ego maar aanvaarden het, onderzoeken het, en bevrijden het van onnodige, verouderde en beperkende of schadelijke aannames, zelf- en wereldbeelden. We doen dat omdat de praktijk leert dat onze gedachten, gevoelens en gewoontes pas kunnen oplossen nadat ze volledige erkenning gekregen hebben, aanvaard en doorvoeld zijn. De Middenweg is niets minder dan een introductie in de eenvoudige en tegelijkertijd ongelooflijke waarheid dat je in werkelijkheid oneindig ruimer, liefdevoller en daadkrachtiger bent dan je – vanuit het perspectief van ego – ooit hebt durven dromen. Je bent ten diepste niet het gevolg, maar de bron van alles wat je om je heen denkt te zien en te ervaren. Je bent, kortom, in wezen zelf het Ene non-duale Bewustzijn dat aan de basis ligt van alles. Dit inzicht in je ware identiteit is letterlijk ‘mind-blowing’, omdat het niet door het actieve denken te bevatten of te ‘be-grijpen’ is. Het is echter wel te ervaren. Meditatie, zelfinzicht en het loslaten van oude zelfbeelden en overtuigingen zijn het recept. De toepassing, de stappen en de manier om de Middenweg te bewandelen vormen het onderwerp van dit boek.

Non-duale bewustzijnsontwikkeling

In tegenstelling tot de geïnstitutionaliseerde vormen van spiritualiteit waarbij de relatie tussen mens en God als een dualiteit wordt voorgesteld, wijzen non-duale spirituele stromingen unaniem naar het feit dat die splitsing in werkelijkheid niet bestaat. Ze verkondigen juist dat het denken in dualiteiten de belangrijkste oorzaak is van menselijk lijden. Non-duale spiritualiteit leert ons dat Eenheid ten grondslag ligt aan de wereld van veelheid, vorm en verscheidenheid. Aan de basis van alle tegenstellingen – alle dualiteiten – in vormen, gedachten, gevoelens, kleuren en geuren waar deze schepping uit is samengesteld, vinden we het Ene en omvattende non-duale (niet-twee) Bewustzijn. Dit is wat je ten diepste bent. De realisatie van die waarheid is het doel van ieder non-duaal spiritueel pad.

Wellicht herken je intuïtief deze zienswijze op wie je werkelijk bent. Misschien licht je ziel op bij het lezen van deze woorden. Misschien word je spontaan blij of raak je juist geïrriteerd. In beide gevallen betekent je reactie dat iets in jou dit herkent. En dat is ook zo, want ieder mens draagt in zichzelf de herinnering met zich mee aan zijn of haar diepste aard, aan non-duaal Bewustzijn. De reden dat we niet vanuit die waarheid leven is eigenlijk simpel. We luisteren niet naar de stem van onze ziel. We zijn vergeten of verleerd om die innerlijke bron van wijsheid en geluk als de basis te nemen voor ons denken en doen. We durven er niet meer op te vertrouwen. In plaats daarvan zijn we door opvoeding en opleiding gekoloniseerd door het rationele denken met zijn eindeloze reeks concepten, ideeën en conventies waar het bouwwerk van ego uit is opgetrokken.

Moeiteloos Geluk

De realisatie dat je ten diepste puur non-duaal Bewustzijn bent, is als concept wel te aanvaarden maar de ervaring ervan is zeldzaam en feitelijk niet in woorden uit te drukken. Het is een realisatie die voorbijgaat aan alles wat je daarover denkt of voelt. Het is vergelijkbaar met het verschil tussen vertellen over je geweldige vakantie en die daadwerkelijk meegemaakt hebben. Zelfrealisatie is bovendien geen resultaat van je inspanningen. Je kunt het niet verdienen en het is niet op jezelf of anderen af te dwingen. Wat wel kan is dat je je er ontvankelijker voor maakt. Je ploegt als het ware de aarde, waardoor het zaad van zelfrealisatie een veel grotere kans heeft om te ontkiemen. Met dat doel zijn door de eeuwen heen tal van spirituele paden ontwikkeld. Met als gemeenschappelijk kenmerk dat er veel nadruk gelegd wordt op de noodzaak om onze aandacht te verleggen. We laten ons niet langer afleiden door de dagelijkse drukte gedomineerd door ego en keren de aandacht naar binnen. Daar vinden we de bron van Moeiteloos Geluk in onszelf in de vorm van het bewustzijn van de ziel dat tevens de toegangspoort is om tot Zelfrealisatie te komen. We stemmen af op het Licht van de ziel, het ruimhartige en inherent liefdevolle bewustzijn dat als een ervarende, resoneren-de achtergrond aanwezig is bij al onze gedachten, gevoelens en handelingen in het leven van alledag.

De weg naar Moeiteloos Geluk – en daarmee naar een leven vanuit het bewustzijn van de ziel – wijkt in essentie niet af van andere non-duale spirituele paden. Er zijn wel enkele belangrijke verschillen. Die zijn terug te voeren op:

A.Behoud van onafhankelijkheid

B.De route die we volgen

C.De innerlijke houding van mededogen die we aannemen

D.De vertaling van onze inzichten naar het dagelijks leven

A.Behoud van onafhankelijkheid

In tegenstelling tot de meeste spirituele wegen vraagt deze Middenweg je om niets te geloven of aan te nemen. Dogma’s of leerstellingen zul je op dit pad niet aantreffen en ook hemel en hel ontbreken. Gevraagd wordt alleen om de teksten, oefeningen, meditaties en overwegingen tot je te nemen en te onderzoeken wat hun effect is op jou. Het enige dat telt is wat jijzelf ervaart als resultaat of uitkomst. Met andere woorden: parkeer je reserves, laat je verrassen, ervaar wat je ervaart en oordeel dan pas. Deze aanpak heeft twee voordelen: je gaat niet in gevecht met je weerstand of oordelen en je behoudt jouw onafhankelijkheid.

B.De route

We zijn gewend te denken dat verandering een proces is dat lineair verloopt, van A rechtstreeks naar B: “Ik ben nu hier – op zoek, onrustig, verward, et cetera – en ik wil dáár komen, namelijk levend vanuit Moeiteloos Geluk.” Het is echter onmogelijk om vanuit je huidige zelf- en wereldbeeld rechtstreeks over te steken naar een fundamenteel andere zienswijze op jezelf en de wereld. Als je dat toch probeert is dat een vorm van geweld naar jezelf en is pretentie het resultaat.

Gedegen onderzoek naar de wijze waarop verandering daadwerkelijk en effectief plaatsvindt, wijst uit dat die altijd de uitkomst is van een proces waarbij eerst alle bestaande aannames, gewoontepatronen en zienswijzen worden losgelaten voordat we werkelijk iets nieuws kunnen ontdekken. In navolging van het model ‘Theory U’ van Otto Scharmer ondernemen we daarom geen poging om direct van A naar B te verhuizen. We erkennen dat verandering samenhangt met onderzoek en het loslaten van bestaande zelf- en wereldbeelden. De hoofdstukken in dit boek zijn als stappen in de U-curve. Dat betekent dat de aandacht allereerst uitgaat naar alles wat we niét zijn om op die manier te ontdekken wat we in wezen wél zijn, namelijk puur en niet-geconditioneerd Bewustzijn, de bron van Moeiteloos Geluk.

Schema: De U-curve

Deel 1 van de route beschrijft de fasen 1 tot en met 4 waarin je de uitweg vindt uit het labyrint van zelfbeelden, aannames en herinneringen van ego. Ze staan het contact met de bron van innerlijk geluk ernstig in de weg. We onderzoeken de structuur van bewustzijn en maken onderscheid tussen ego, de ziel en non-duaal Bewustzijn. We staan stil bij de reis van de ziel die ieder mens maakt en verkennen de ontstaansgeschiedenis van ego. Deel 2 beslaat de fasen 5 tot en met 10 waarbij de terugkeer naar het niet-geconditioneerde Bewustzijn centraal staat. Moeiteloos Geluk is het resultaat wanneer we meer verankerd raken in het Bewustzijn van de Ziel dat de toegang is naar de realisatie van non-duaal Gewaarzijn zelf. Met de afstemming op het Zielsbewustzijn herstel je het contact met de universele kwaliteiten Wijsheid, Liefde en Wil die je in staat stellen om moeiteloos gelukkig te kunnen leven.

C.Mededogen

Het overkoepelende kenmerk van alle trainingen en begeleiding die ik aanbied binnen het kader van Art of Life, is de onvoorwaardelijke aanvaarding van ‘wat is’ en vooral van jezelf. Dat is de ware betekenis van mededogen. Alleen dan is verandering mogelijk. Iedere poging om anders te willen zijn dan je bent leidt ertoe dat je verwikkeld raakt in een eindeloos gevecht met jezelf waardoor het zicht op het Ene non-duale Bewustzijn alleen maar meer op de achtergrond raakt. Die onvoorwaardelijke aanvaarding van ‘wat is’ berust niet op sentimentele overwegingen maar op het inzicht dat non-dualiteit per definitie inclusief is. Alles hoort erbij, niets kan buitengesloten worden. Mededogen is daarom de beste en enige voorwaarde om effectief om te gaan met de versluieringen van vastgeroeste aannames, verouderde zelfbeelden en niet-functionele patronen in ons denken en doen. Het doel daarvan is niet om de ontstaansgeschiedenis van die versluieringen te achterhalen, zoals dat bij veel therapeutische stromingen gebruikelijk is. Verklaringen brengen ons geen stap dichter bij wie we in wezen zijn. Inzicht is geen remedie. Het wijst hoogstens de richting aan waar we de oorspronkelijke kwetsing moeten zoeken. Alleen als we met mededogen en voelend aanwezig zijn bij ons verdriet, onze pijn of onze angst, kunnen die oplossen zodat het Licht van non-duaal Bewustzijn weer onbelemmerd kan schijnen.

D.Vertaling naar het dagelijks leven: Belichaamde spiritualiteit

De bron van Moeiteloos Geluk vinden in onszelf is niet het einddoel van deze onderneming. De voltooiing bestaat in de manier waarop onze inzichten en ervaringen tot uitdrukking komen in ons leven, in ons handelen. Daarmee krijgt het abstracte – niet-materiële – non-duale Bewustzijn concreet vorm in de duale wereld van tijd en plaats. Met dat doel zijn in dit boek diverse oefeningen en meditaties opgenomen die je helpen om je ervaringen en inzichten te vertalen naar het dagelijks leven.

Terminologie

In de tekst komen onvermijdelijk een aantal benamingen voor van verschillende aspecten van bewustzijn die in oosterse en westerse bronnen net een andere betekenis hebben. Een bekend voorbeeld is het woord ‘mind’ waarmee we in het Westen vooral ‘denken’ bedoelen, terwijl oosterse bronnen onder datzelfde woord het complex van denken, voelen plus het intellect verstaan. Het is daarom van belang om de betekenis vast te stellen van sleutelwoorden zoals je die in de tekst tegenkomt.

Ego noemen we de mentale activiteit en interactie tussen denken, voelen, herinneren, streven, associëren en handelen die wij doorgaans als onszelf ervaren. Als zodanig is ego een zelfbeeld, een representatie van wie ik meen te zijn. Een equivalent van de term ego zoals die in de tekst gebruikt wordt, is het ‘ik’ – geplaatst tussen aanhalingstekens – of dagelijks zelf. Meer over de ontstaansgeschiedenis en de functie van ego vind je in hoofdstuk 3.

Onder mind verstaan we het geheel van mentale inhouden van onze menselijke ervaring. Het is een synthese van zintuiglijke indrukken, gedachten, gevoelens en lichaamssensaties. Deze inhoud verandert van moment tot moment. Het heeft een stromend karakter. De mind wordt meestal gezien als het niet-lichamelijke deel van de mens, onze ‘geest’. Vandaar ook weleens de aanduiding van de mens als ‘body-mind’.

Ziel heeft hier de betekenis van een veld van open en niet-geconditioneerd Bewustzijn. Het gaat vooraf aan denken, voelen en handelen. De activiteiten van ego en de inhoud van de mind tekenen zich als het ware af tegen de achtergrond van ‘iets’ dat niet beweegt en niet geraakt wordt door wat zich op het niveau van ego afspeelt. De ziel wordt ook wel ‘getuigebewustzijn’ genoemd, hoewel het hier niet om een afstandelijk waarnemen gaat. Integendeel, de ziel is bewustzijn dat ervaart, voelt, resoneert met alles wat plaatsvindt in het lichaam (‘ik’) en via de zintuigen ervaren wordt (‘wereld’). De ziel is het ervaringsinstrument van non-duaal Bewustzijn. Meer over de relatie tussen de ziel en non-duaal Bewustzijn vind je in hoofdstuk 2.

Non-duaal Bewustzijn is de bron van alles, die zelf zonder verdere kenmerken is. Non-duaal Bewustzijn of non-duaal Gewaarzijn, of het Ene-Bewustzijn zijn aanduidingen voor ‘Dat’ wat verder niet te beschrijven valt en tegelijkertijd de basis en bron is van alles wat wij waarnemen of ervaren. Het is ‘Dat’ wat voorafgaat aan schepping, voorafgaat aan de ziel, stil en ‘leeg’ is van kenmerken en om die reden vaak met ‘Emptiness’ of ‘Leegte’ wordt aangeduid. Het is ‘Dat’ wat wij ten diepste zijn.

Deel 1

De anatomie van Bewustzijn

1

Dimensies van geluk

‘Er is geen begin van lijden maar wel een einde, Er is geen einde aan geluk maar wel een begin.’

- boeddhistisch gezegde -

Je bent druk. De dagen zijn tot aan de nok gevuld met activiteiten. Veel daarvan doe je omdat het van je verwacht lijkt te worden. De boodschappen gedaan, op tijd op je werk, het huis aan kant, je e-mail gecheckt, de kinderen naar school, de afspraak gemaakt met de tandarts, evenals die voor de jaarlijkse apk van de auto. Een eindeloze stroom van bezigheden die vast onderdeel uitmaken van een leven in de eenentwintigste eeuw. Maar onder al die drukte gaat het aloude en tijdloze verlangen schuil naar iets anders. Naar het gevoel dat alles al goed is, naar ontspanning, vrede en natuurlijk naar liefde en verbinding. Die verlangens zijn overigens de belangrijkste oorzaak van onze drukte. We zijn zo druk omdat we druk zijn met het najagen van geluk.

We beschouwen geluk als iets dat bereikt moet worden, niet als iets dat wij nu al kunnen zijn. Die aanname wordt mooi weerspiegeld in de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring waarin ‘the pursuit of happiness’ als een grondrecht is vastgelegd. En najagen doen we! Niet alleen op het gebied van bezit of succes maar evenzeer op het spirituele pad. Al onze energie, aandacht en inspanning gaat zo’n beetje naar de niet aflatende pogingen om onszelf of de wereld zodanig aan te passen, te bezitten of te bevechten dat we eindelijk de lang gezochte rust, ontspanning en het geluk vinden waar we naar op zoek zijn.

Hoe zou het zijn als je het leven dat je nu leeft kunt verrijken en bezielen? Als je je kunt bevrijden van onnodig lijden en je vanuit ontspanning en vrede kunt leven? Dat is nogal wat en ik zou niet de moed hebben hierover te schrijven als ik niet zelf ervaren had dat dit mogelijk is. Het doel, Moeiteloos Geluk, is echter niet te bereiken binnen het zelf- en wereldbeeld dat ons is aangeleerd en voorgeleefd. Om moeiteloos gelukkig te kunnen leven ontkomen we er niet aan om het materialistische, lineaire en duale beeld dat we van de wereld en van onszelf hebben te vervangen door een non-duale visie op de werkelijkheid. Het is namelijk juist die duale zienswijze – waarbij we onszelf tot het centrum van het universum bombarderen en ‘de rest’ tot buitenwereld – die er de oorzaak van is dat wij ons vervreemd en eenzaam voelen, angstig en slecht op ons gemak. De duale en lineaire zienswijze die eigen is aan de westerse wetenschap heeft ons opgezadeld met een puur materialistische verklaring voor ons bestaan. Die komt er ongeveer op neer dat we toevallig verschenen zijn op het wereldtoneel als niets meer dan een lichaam met bewustzijn als eindproduct van onze hersenactiviteit, en dat we na een kortstondig verblijf op deze onbetekenende planeet in een verder leeg en ontzield heelal een even onbetekenende dood zullen sterven om op te lossen in een groot niets. Hoe kun je eigenlijk niét depressief worden van zo’n wereldbeeld?

Ik vond die verklaring van mijn bestaan dan ook van meet af aan bijzonder armzalig en verontrustend. Ze gaf geen uitleg over de simpele vraag wie ik ben of wat deze wereld in feite is. De antwoorden die ik kreeg, klonken soms wel indrukwekkend maar waren in feite beschrijvingen van wat had plaatsgevonden; geen antwoord op de vraag naar het waarom daarvan. Het duurde een tijdje voordat ik begreep dat wezenlijke vragen niet via de rede te beantwoorden zijn. Ze vallen buiten de kaders van het rationele denken. De antwoorden zijn er wel, maar daarvoor moeten we afstemmen op een ander niveau van ons bewustzijn, daar waar een dieper Weten wacht om door ons gehoord te worden. Een niveau van kennis en inzicht dat puur subjectief is en daarom niet volgens de maatstaven van de westerse wetenschap te verifiëren is. We durven er echter op te vertrouwen omdat dezelfde inzichten in de waarheid over onszelf en de wereld door tal van mensen en door alle eeuwen heen bevestigd en herkend worden. De min of meer onbewuste herinnering aan dit diepere, subjectieve Weten over de aard der dingen was de drijfveer voor mijn zoektocht naar geluk. In feite was het de zachte stem van mijn ziel die mij aanspoorde om deze innerlijke reis aan te vangen. Het werd een zoektocht die mij in contact bracht met spiritualiteit en psychologie en die mij zowel de waarde als de beperkingen van beide leerden kennen.

‘Je kunt in één keer van a naar z bewegen en een volledige verlichtingservaring hebben. Maar daarna moet je weer terug naar a en langs alle letters van het alfabet gaan om dat hoogste inzicht in wie je bent te kunnen integreren.’

- Adyashanti -

Die vraag naar mijn identiteit en naar de essentie van alles wat is, heeft mij vanaf mijn zesde levensjaar beziggehouden. Ik groeide op in een gezin waar vader afwezig was en moeder emotioneel labiel en daarom zwaar leunde op haar kinderen om overeind te kunnen blijven. Geen omgeving waarin ik gemakkelijk kon ontspannen en mij veilig voelen, en wellicht juist daarom een goede aanleiding om op zoek te gaan naar een manier van zijn waar dat wel zou kunnen. Hoewel godsdienst in het gezin geen onderwerp was – ik groeide op in een rood nest – richtte ik als kleine jongen mijn hoop op het vinden van rust en veiligheid in eerste instantie op dé Vader, ergens ver weg in het heelal. Ik bad tot Hem, ’s avonds stiekem onder de dekens, in afwachting van Zijn reactie. Ik heb dat jaren volgehouden, maar de respons bleef uit en mijn zoektocht naar verbinding en naar een liefdevollere wereld dan die waarin ik opgroeide verdween gaandeweg naar de achtergrond van mijn bewustzijn. Tot op het moment dat ik de tamelijk onopvallende advertentie in de Volkskrant las van de School voor Filosofie te Amsterdam. De tekst riep meteen het oude verlangen wakker naar de waarheid achter de zichtbare wereld van vorm, tijd en plaats. Het vermoeden dat deze wereld niet de enige en zeker niet de belangrijkste is, werd al na enkele lessen op de school bevestigd. Mijn verstand duizelde bij zoveel kennis en mijn ziel juichte. Zonder het bij naam te noemen behandelden de lessen de grondbeginselen van advaita vedanta, de non-duale zienswijze op de wereld en onszelf binnen de hindoeïstische traditie. In aanvulling daarop maakte ik kennis met de leer van G.I. Gurdjieff en werd ik ingewijd in de esoterische betekenis van de gelijkenissen van Jezus in het Nieuwe Testament.

Ik bracht vele jaren door op de school en leste mijn dorst naar spirituele kennis. De inzichten en ervaringen die deze toegepaste vorm van non-duale spiritualiteit mij brachten, maakten grote indruk op mij en bevestigden de waarheid van het onderricht dat ik ontving. Op die momenten wist ik dat de non-duale visie op de werkelijkheid te vertrouwen is en de basis kan zijn voor een leven zonder angst, onrust of moeite. Dat ging lange tijd goed en ik dichtte mij vooruitgang toe totdat ik door een samenloop van omstandigheden totaal vastliep.

De hedendaagse spirituele leraar Adyashanti houdt zijn gehoor met regelmaat voor dat een openende spirituele ervaring weliswaar buitengewoon waardevol is, maar niet voldoende. In zijn woorden: ‘Je kunt in één keer van a naar z bewegen en een volledige verlichtingservaring hebben. Maar daarna moet je weer terug naar a en langs alle letters van het alfabet gaan om dat hoogste inzicht in wie je bent te kunnen integreren.’ En precies daar liep mijn ontwikkeling binnen de School voor Filosofie volledig uit het spoor.

Na enige tijd openbaarde zich een groeiende kloof tussen de wijsheid van non-dualiteit die ik mij eigen had gemaakt en de dagelijkse praktijk. In plaats van heilig werd ik schijnheilig en hoezeer ik ook probeerde de non-duale kennis in te passen in mijn dagelijks leven, ik faalde daarin jammerlijk. Gelukkig maar, want het leidde uiteindelijk tot de realisatie dat ik onderweg een essentieel deel van mijzelf totaal verwaarloosd had namelijk mijn dagelijks zelf, ofwel mijn ego, die neerslag van mijn verleden. Ondanks alle uren die ik had besteed aan meditatie, het bestuderen van spirituele teksten, periodes van vasten en ascese bleek dat ego geen millimeter veranderd te zijn en onverminderd weerstand te bieden aan mijn pogingen om de non-duale visie in mijn leven in te passen. De school als rijke inspiratiebron voor spirituele kennis schoot volkomen tekort op het gebied van psychologisch inzicht. De botte afwijzing of ontkenning door de school van mijn behoeftes en van mijn pijn en verdriet vanuit mijn verleden, leidde er aanvankelijk toe dat ik die met nog meer energie en wanhoop trachtte te onderdrukken, ‘los te laten’ of te sublimeren. Totdat het niet meer ging.

De loutering kwam nadat ik na lang aarzelen en navenant lijden, besloot de school te verlaten en in therapie te gaan. Hier kregen het oude zeer, het onverwerkte verdriet en de rauwe boosheid eindelijk de erkenning die nodig was om gedane zaken tot rust te laten komen.

De eenzijdige aandacht voor de trauma’s uit het verleden was aanvankelijk buitengewoon helend en noodzakelijk. Na verloop van tijd echter bekroop mij het gevoel dat psychologisch onderzoek gemakkelijk tot nieuwe identificaties kan leiden met mijn ‘verhaal’. Had ik mijn pijnlijke geschiedenis op het pad van de School voor Filosofie trachten te ontkennen of sublimeren, in het land van therapie verzeilde ik in een moeras van terugblikken en opdiepen van het verleden waar geen einde aan leek te komen. Het contact met het niet-geconditioneerde Bewustzijn dat in wezen door geen van onze ervaringen beïnvloed wordt, raakte daardoor alleen nog maar verder op de achtergrond. Het duurde een tijd tot het mij duidelijk werd dat therapie een kostbaar hulpmiddel is, maar geen doel. Andersom moet spirituele ontwikkeling geen middel zijn om verlost te raken van onze psychologische problemen, maar het doel van onze weg. Het bewandelen van beide wegen leerde mij dat een evenwichtige en vruchtbare spirituele ontwikkeling niet mogelijk is zonder de totaliteit van wie we zijn daarin te betrekken. Dit proces kreeg vorm tijdens de opleidingen Zijnsgeoriënteerde Psychotherapie en de Nondual Teacher and Therapist Training van Peter Fenner, die samen de grondslag vormen voor deze weg naar Moeiteloos Geluk en zelfrealisatie.

Ego en Bewustzijnsontwikkeling

Het belangrijkste inzicht dat zich bij mij in de loop van de jaren steeds verder uitkristalliseerde, is dat ego niet tegenover spirituele ontwikkeling staat maar er onderdeel van uitmaakt. Elke keer dat we enig aspect van onszelf ontkennen, brengen we een splitsing aan, creëren we een nieuwe dualiteit die ons verder afbrengt van ons doel, namelijk thuiskomen bij wie we ten diepste zijn. De paradox is bovendien dat naarmate we onszelf meer aanvaarden – inclusief de welbekende thema’s van ons ego – de ervaring van non-duaal Bewustzijn als onze ware ‘Grond’ zich krachtiger en langduriger openbaart. Daar zit logica in omdat de thema’s van ego te vergelijken zijn met bevroren vormen van bewustzijn op het stromende oppervlak van de oceaan van non-duaal Bewustzijn zelf. Ze drijven net zo lang rond en weigeren te verdwijnen totdat we kijken. Het is de warmte van onze aandacht die ze doet smelten, zodat ze terug kunnen keren tot hun oorspronkelijke staat: het water van de oceaan van puur en niet-geconditioneerd Bewustzijn.

Hetzelfde principe geldt voor onze wens om moeiteloos gelukkig te leven of zelfs te ontwaken in Zelfrealisatie. Beide doelen blijken nimmer het resultaat te zijn van onze pogingen om een verbeterde of perfecte versie van onszelf te maken, maar door met aandacht de waarheid – de hele waarheid – van onszelf waar te laten zijn. De warmte van onze aandacht doet die verijsde delen van onszelf smelten en terugkeren naar hun oorspronkelijke hoedanigheid van het Ene non-duale Bewustzijn.

Het inzicht dat alles in de schepping in wezen bestaat uit vormen van dit Ene omvattende Bewustzijn is niet nieuw. Het is in feite zo oud als de mensheid, maar het raakte in vergetelheid onder invloed van het overheersende materialistische wereldbeeld van de afgelopen eeuwen. Nu de grenzen van het rationele denken pijnlijk duidelijk worden in de vorm van de economische en klimatologische crisis, is het de hoogste tijd om terug te keren bij die tijdloze wijsheid over onze diepste aard en bij wat deze wereld feitelijk is. In de afgelopen decennia valt een sterke toename te bespeuren in het aantal mensen dat ontvankelijk is voor het inzicht dat het gangbare materialistische wereldbeeld veel te beperkt is om als basis voor ons leven te dienen. We ontdekken dat de non-duale visie intuïtief volledig aansluit bij ons vermoeden dat niet afgescheidenheid, maar juist verbondenheid aan de basis ligt van alles. Een vermoeden dat uiteindelijk leidt tot de realisatie dat wijzelf – en niet een verre God – de bron zijn van alles wat wij buiten ons denken te zien. Een inzicht dat een paradigma-verschuiving teweeg kan brengen die de dualistische zienswijze doorziet als een illusie waardoor vrede, liefde en verbondenheid binnen bereik komen.

Wat is geluk?

De zoektocht naar geluk start vanuit het gevoel van onvrede met het leven dat we leiden. Dat is alleen niet de enige motivatie en zeker ook niet de belangrijkste. Eronder is een diepere drijfveer actief, namelijk het menselijk verlangen naar vervulling. Daarmee tekent zich meteen een verschil in niveaus af dat we bij de zoektocht naar geluk in het oog moeten houden, en wel het verschil tussen wat ons dagelijkse zelf als de oorzaken van geluk beschouwt en het geluk dat onze ziel wil ervaren.

Geluk volgens ego

‘Er is genoeg voor ieders behoefte, maar niet voor ieders hebzucht.’

- Mahatma Gandhi -

De zoektocht naar geluk volgens ego zien we terug in het afgrazen van de wereld en het vergaren van spullen en ervaringen, waar verreweg het grootste deel van de wereldbevolking druk mee is. We hebben die nieuwe e-bike (auto, barbecue, home cinema) niet werkelijk nodig, maar ze voorzien in lichter trappen (comfortabeler filerijden, handiger aanbranden, beter afgeleid zijn), en bovendien kun je er goed mee voor de dag komen. Deze versie van de zoektocht naar geluk kent geen einde. Altijd is er wel een nieuwe wens, een nieuw doel dat behaald moet worden. Een zoektocht met catastrofale gevolgen voor de planeet waar we momenteel stevig mee geconfronteerd worden. Zoals Gandhi zei: ‘Er is genoeg voor ieders behoefte, maar niet voor ieders hebzucht.’

Op zichzelf is er natuurlijk niets mis met de aanschaf van spullen. Maar ze dienen een beperkt doel dat in wezen niet verder gaat dan fysiek overleven. Dat is ook de voornaamste functie van ego. Direct gekoppeld aan ons fysieke overleven staat ego volledig in dienst van de bescherming en het laten voortduren van ons fysieke bestaan. Met dat beperkte doel zal ego altijd en uitsluitend keuzes maken die in essentie terug te voeren zijn op het behoud of verbeteren van drie essentiële levensvoorwaarden: veiligheid, voeding en verbinding.

Geluk volgens de ziel

De tweede vorm van zoeken komt voort uit gevoelens die al vanaf het eerste stadium van ons leven onze metgezellen zijn. Ze behoren niet tot het domein van ego maar tot dat van de ziel. Hier gaat de zoektocht naar geluk niet over fysiek comfort. Het gaat over de wens ‘thuis’ te komen, terug te keren bij de bron vanwaaruit we vertrokken zijn. Diep in onszelf dragen we allemaal de herinnering met ons mee aan die verbondenheid met het Ene non-duale Bewustzijn. De reis door dit leven zien we tegen die achtergrond als de reis die de ziel maakt om via de weg van ervaring en onderscheid terug te keren in haar Oorsprong. Een terugkeer die bestaat uit de diep doorvoelde realisatie dat je bent wat je altijd zocht, namelijk non-duaal Bewustzijn zelf. Deze zelfrealisatie – de zelf direct ervaren realisatie, niet enkel de mentale conclusie – is het einddoel van de non-duale weg van bewustzijnsontwikkeling. Het gaan van deze innerlijke ontdekkingsreis is op zichzelf al een bron van geluk. Het is een reis die aanvangt met het verkennen van de sluiers van aannames, vastgeroeste herinneringen en zelf-en wereldbeelden waaruit het dagelijks zelf is samengesteld. We doorzien ze stap voor stap als verouderde identificatiepunten die ooit hun functie hadden maar het zicht op onze ware identiteit verduisteren. De tocht voert verder naar de herontdekking van de ziel en naar de rijkdom van het terugnemen van de universele kwaliteiten Wijsheid, Liefde en Wil als eerste manifestaties van non-duaal Bewustzijn. Ons hart bloeit op als we thuiskomen in de realisatie van onze intrinsieke verbondenheid met de totaliteit van de schepping. Levend vanuit die innerlijke rijkdom ligt Moeiteloos Geluk altijd binnen handbereik.

Zijn en Worden

Bovenstaande beschrijving van geluk volgens de ziel vormt een schril contrast met het geluk dat ons dagelijks zelf zoekt. Geïdentificeerd met de ideeën die ego koestert over wat geluk is en hoe dat te bereiken moet zijn, zoekt het steevast en koppig in de verkeerde richting. Wat er aan de hand is, maakt onderstaand schema duidelijk.

Schema: Zijn en Worden, de dans van schepping

De buitenste cirkel vertegenwoordigt het ‘open’ veld van non-duaal Gewaarzijn dat in feite onbegrensd is en dus eigenlijk eerder door het wit van het papier gesymboliseerd wordt dan door de dunne stippellijn. Daarbinnen verschijnt de denk- en gevoelswereld van ego, gesymboliseerd door de binnencirkel. Binnen dit beperkte veld van het bewustzijn van ego vertegenwoordigt de horizontale lijn de duale wereld die zich afspeelt tussen verleden en toekomst en die bepaald wordt door vorm, tijd, locatie, individualiteit en de geschiedenis die daarbij hoort. Dit is de dimensie van ‘Worden’, daar waar groei en ontwikkeling plaatsvinden. Het is de duale wereld van verleden en toekomst, van tegenstelling en dynamiek, van hier naar daar. De dimensie van ‘Worden’ vindt echter plaats binnen én wordt omvat door het veld van het allesomvattende non-duale Gewaarzijn.

Het Nu is daar waar je je altijd bevindt, namelijk op het kruispunt van Worden en Zijn. Als we ons niet langer laten meeslepen door de zoektocht op de dimensie van Worden maar stilstaan, ophouden met plannen maken, dingen doen en geluk najagen, belanden we vanzelf in de werkelijkheid van Nu. In Nu vinden we de verbinding terug met de tijdloze ‘bron’ van non-duaal Gewaarzijn die ten grondslag ligt aan schepping en daarmee aan de dimensie van Worden. Die verbinding is gesymboliseerd door de verticale lijn.

Dualiteit

We bevinden ons altijd op het kruispunt van de duale wereld van Worden en van non-duaal Bewust Zijn. In Worden beweeg je schijnbaar van verleden naar toekomst, van geboren worden naar leven en sterven. Op deze dimensie zijn we onderworpen aan tijd en plaats en geïdentificeerd met het zelfbeeld dat we in de loop van de tijd hebben opgebouwd. We zien de inherente verbondenheid met het ‘veld’ van non-duaal Bewustzijn daardoor volledig over het hoofd.

Als mij gevraagd zou worden een beeld van mijzelf en de wereld te schetsen op basis van mijn dualistische manier van waarnemen, zou dat er ongeveer zo uitzien:

‘Ik ben Alexander, ik ben toen en daar geboren, ik ben nu zo en zo oud en ik zie een wereld buiten mij waarvan ik afhankelijk ben om te overleven en die mij ook bedreigt in mijn voortbestaan door ziekte, armoede en dood. Omdat ik ervan overtuigd ben dat ik een ‘eigen’ apart bestaan leid, los van de wereld om mij heen, verkeer ik in de veronderstelling dat geluk ergens ‘buiten’ mij te vinden is. Als gevolg daarvan ben ik altijd op zoek naar geluk. Daardoor kan ik me niet goed ontspannen, ben ik rusteloos, zelden echt voldaan en voel ik mij regelmatig eenzaam en geïsoleerd van anderen.’