Elegante eenvoud

Ecologische en spirituele beginselen van een eenvoudig leven

Copyright © 2019 Satish Kumar
© 2021 Nederlandse uitgave, uitgeverij Samsara, Amsterdam
Oorspronkelijke titel Elegant simplicity, The art of living well
Voor het eerst verschenen bij New Society Publishers Ltd., Gabriola
Island, British Columbia, Canada
Vertaald uit het Engels door Ronald Hermsen
Vormgeving omslag: Joyce Zethof
Vormgeving binnenwerk: Erik Thé, erikthedesign.com

ISBN 978 94 93228 53 5

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

Leef verbonden met de aarde.

Houd je denken eenvoudig.

Wees eerlijk en edelmoedig tijdens conflicten.

Regeer zonder dwang.

Doe werk waaraan je plezier beleeft.

Wees volledig aanwezig in je gezin.

LAO ZI

Dankwoord

Dit boek zou nooit verschenen zijn zonder de hulp van veel vrienden en medestanders.

Mijn diepe dankbaarheid gaat in de allereerste plaats naar June, mijn vrouw en levenspartner van de afgelopen 45 jaar. Zij heeft mijn manuscripten maandenlang met veel geduld en grote zorgvuldigheid geredigeerd en gecorrigeerd. Veel van de gedachten en thema’s in dit boek zijn de vrucht van onze gesprekken door de jaren heen. Dank je wel June.

Dit boek is in de ware zin van het woord een familieaangelegenheid, want mijn dochter Maya heeft eveneens heel veel tijd en energie gestoken in het lezen ervan en het plaatsen van kanttekeningen. Zij kwam met praktische en ook filosofische verbeteringen. Dank je wel Maya.

Veel hulp kreeg ik ook van mijn collega Lynn Batten van de Resurgence Trust bij het steeds weer corrigeren en verbeteren van het manuscript. Zij deed dit met een enorme precisie. Dank je wel Lynn.

Mijn dank gaat ook uit naar Elaine Green, voor haar vriendelijke en behulpzame steun door de jaren heen. Elaines voortdurende en regelmatige hulp was van onschatbare waarde. Dank je wel Elaine.

William Thomas, mijn collega van Schumacher College, was zo behulpzaam en attent om mijn Openhaardgesprekken op te nemen. Een aantal van deze gesprekken heb ik voor dit boek gebruikt. Deze informele uitwisselingen zijn uitgeschreven door Lee Cooper, die hier ondanks zijn drukke oefenschema en vele andere verplichtingen de tijd voor vond. Dank je wel William en Lee.

Ook Monica Perdoni ben ik veel dank verschuldigd. Haar doordachte adviezen en diepe inzichten waren een grote bijdrage tijdens de totstandkoming van dit boek. Dank je wel Monica.

Ten slotte wil ik hier graag zeggen dat ik met veel plezier heb samengewerkt met New Society Publishers. Dank je wel Rob West en je hele team voor jullie zorgvuldige en efficiënte afhandeling van alle zaken die met dit boek te maken hebben.

Satish Kumar

Voorwoord

van Fritjof Capra

Satish Kumar heeft een buitengewoon bijzonder leven geleid. Hij werd geboren in een klein dorpje in de Indiase deelstaat Rajasthan. Hij verliet zijn familie al op negenjarige leeftijd om zich aan te sluiten bij de rondzwervende jaïns. Hij vertelde dat hij tot dit besluit was gekomen door zijn ontmoeting met een jaïn monnik terwijl hij volkomen ontredderd was door de plotselinge dood van zijn vader. De monnik zei dat hij zichzelf kon bevrijden van de dood en nirvana kon bereiken als hij de wereld zou verzaken.

Negen jaar lang leefde de jonge Satish het strenge leven van een jaïn monnik. Hij wandelde iedere dag, waste zich nooit, vastte regelmatig en mediteerde iedere dag urenlang. Op zijn achttiende las hij stiekem een boek van Mahatma Gandhi, waarin stond dat je spiritualiteit in praktijk kunt brengen door de wereld te dienen in plaats van haar te verzaken. Satish raakte zo geïnspireerd door de leer van Gandhi, dat hij uit de jaïn orde trad en zich aansloot bij de door Gandhi opgerichte ashram van Vinoba Bhave, een goede vriend van Gandhi.

Samen met Vinoba liep Satish vele honderden kilometers om campagne te voeren voor landhervorming in India. ‘Als monnik,’ schrijft hij, ‘leerde ik de kunst van het lopen, vasten, denken en mediteren. In de ashram in Bodhgaya leerde ik de kunst van het maken: koken, tuinieren en katoen spinnen om hiermee mijn eigen kleren te maken. Van Vinoba leerde ik mediteren en ik besloot om, geïnspireerd door de Britse filosoof en vredesactivist Bertrand Russell, samen met een vriend een pelgrimstocht voor de vrede te maken.’ Ze vertrokken van Gandhi’s graf in New Delhi en hij en zijn medemonnik liepen vandaar naar Moskou, Parijs, Londen en Washington D.C. – de hoofdsteden van de vier toenmalige kernmachten in de wereld. Zonder geld en afhankelijk van de vriendelijkheid en gastvrijheid van vreemden waren ze meer dan twee jaar onderweg en liepen ze bijna 13.000 kilometer.

In 1973 vestigde Satish Kumar zich in Groot-Brittannië, waar hij uitgever werd van het tijdschrift Resurgence magazine. In die hoedanigheid publiceerde hij een reeks artikelen van E. F. Schumacher, de gevierde auteur van het boek Small Is Beautiful (Hou het klein). In een aantal jaren tijd maakte hij van Resurgence een van de meest toonaangevende en mooiste ecologische tijdschriften. In diezelfde periode inspireerde, organiseerde en leidde Satish (zoals hij door zijn vrienden en leerlingen over de hele wereld wordt genoemd) een reeks ecologisch georiënteerde projecten, die allemaal een groot succes werden. Zo richtte hij de Small School op voor de gemeenschap in het dorpje Hartland in Noord- Devon, waar hij woont. Daarnaast organiseerde hij de jaarlijkse Schumacher lezing en stichtte hij Schumacher College, een bejubeld centrum voor ecologische studies in Zuid-Devon.

Ik ervaar het als een groot voorrecht dat Satish al meer dan dertig jaar mijn vriend en collega is en ik heb me vaak afgevraagd wat nu precies het geheim achter het succes van veel van zijn ondernemingen is. Ik denk dat Satish die vraag met dit boek beantwoordt. Elegante eenvoud is zijn meditatie op de ware aard van spiritualiteit, benaderd vanuit eenvoud en gebaseerd op zijn rijke, levenslange ervaringen als monnik, activist in de geest van Gandhi, eco-filosoof, onderwijzer en geestelijk leraar.

In de mooie, welsprekende en gepassioneerde taal die zo karakteristiek is voor zijn manier van praten en schrijven, verweeft Satish de draden die tezamen een spiritueel leven van innerlijke en uiterlijke eenvoud vormen. Voor Satish is eenvoud niet hetzelfde als passiviteit, net zoals geweldloosheid dit niet was voor Gandhi. ‘Eenvoudig leven is bekwaam leven,’ legt hij uit. Het betekent ook geen verlies van comfort: ‘Eenvoudig leven, zonder rommel en chaos, wil niet zeggen dat we geen comfortabel leven kunnen hebben. Er schuilt een natuurlijke elegantie in het minimaliseren van bezittingen en het optimaliseren van comfort. Rommel veroorzaakt chaos, eenvoud brengt helderheid.’

Hij wijst erop dat allerlei spullen niet alleen chaos in ons eigen leven veroorzaken, maar ook in de wereld als geheel: ‘Leven in overvloed veroorzaakt afval, vervuiling en armoede.’ Eenvoud wordt hiermee dus een uitdrukking van sociale rechtvaardigheid. Satish citeert Gandhi als hij ons aanspoort om ‘eenvoudig te leven zodat anderen eenvoudigweg kunnen leven’. Om die staat van elegante eenvoud te kunnen bereiken, raadt hij ons aan om eenvoud van geest en eenvoud van denken te cultiveren. ‘Eenvoud in geest en gedachten,’ schrijft hij, ‘zal leiden tot een afnemende begeerte naar materiële zaken.’ En hij besluit met: ‘Het klinkt misschien paradoxaal, maar het geschenk van eenvoud is het geschenk van overvloed.’

Deze passages komen sterk overeen met de boeddhistische beoefening van mindfulness en inderdaad, Satish zegt expliciet: ‘Eenvoud is een mindfulle manier van leven.’ Enkele pagina’s later proef ik een daoïstische invloed als ik lees: ‘Eenvoud is je door het leven bewegen zoals een rivier door het landschap stroomt.’

In de hierop volgende hoofdstukken diept Satish deze gedachten verder uit als hij de verschillende aspecten van een spiritueel leven van elegante eenvoud bespreekt. Om te beginnen wijst hij erop dat bij een beweging richting eenvoud de nadruk verschuift van de kwantiteit van materiële bezittingen naar de kwaliteit van leven, van het zoeken naar oppervlakkig geluk door de aanschaf van materiële voorwerpen, naar het vinden van ware vervulling in menselijke relaties en in onze relatie met de natuur. Elders heb ik zelf beweerd dat deze verschuiving van kwantiteit naar kwaliteit essentieel is voor een economie die ecologisch duurzaam en sociaal rechtvaardig is en daarom verraste het mij niet toen ik de uitspraak van Satish las: ‘Eenvoud is de weg naar duurzaamheid.’

De volgende vraag komt dan als vanzelf op: hoe doen we dit? Hoe bereiken we het doel van elegante eenvoud? Satish’ antwoord is dat er geen formule of methode voor eenvoud is. ‘Focus je,’ adviseert hij, ‘iedere dag opnieuw op eenvoud van geest, denken, spraak, voelen, handelen, eten, kleding, huis, intentie, en relaties.’ Hij wijst erop dat dit een levenslang proces is, zonder uiteindelijke bestemming. En, alweer geen verrassing, hij concludeert: ‘We zijn op reis, op een pelgrimstocht (…) Voor mij is elegante eenvoud geworteld in het idee van een pelgrimstocht. Een pelgrim cultiveert zowel uiterlijke als innerlijke eenvoud.’

Vanuit dit inzicht geeft Satish ons enkele diepe reflecties op de ware aard van een pelgrimstocht, die zijn gebaseerd op zijn uitgebreide ervaringen. Tijdens een pelgrimstocht, vertelt hij, worden weinig plannen gemaakt. ‘Je niet fixeren op het maken van plannen en er niet krampachtig aan vasthouden, heeft een eigen soort magie, een eigen energie. Als we de dingen op ons af laten komen, kunnen er wonderen gebeuren.’

Satish gaat verder op een nog dieper niveau: ‘De ware betekenis van een pelgrimstocht is dat je leeft zonder gehechtheden, gewoonten en vooroordelen.’ Daarom zegt Satish ‘een pelgrimstocht is net zo goed een metafoor als de letterlijke werkelijkheid. Een pelgrim leeft onder alle omstandigheden licht en eenvoudig, hij omarmt zowel de vreugden als de moeilijkheden wanneer deze zich voordoen. Hoewel ik pelgrimstochten naar heilige plaatsen en heiligdommen van religies en van de natuur heb gemaakt, is de diepere waarheid dat het leven zelf een pelgrimstocht is.’

Satish koppelt zijn gedachten over pelgrimeren aan het hindoe concept karma yoga, dat de kern vormt van de meest geliefde religieuze tekst uit India: de Bhagavad Gita. De filosofie van karma yoga, legt hij uit, vertelt ons dat we dienen te handelen zonder verlangen naar de vruchten van dit handelen. ‘Het leven is een reis zonder einde,’ schrijft hij, ‘zonder een doel, zonder bestemming. Daarom moeten we ons niet focussen op het resultaat van ons handelen, maar op de handeling zelf.’

Een essentieel onderdeel van elegante eenvoud is volgens Satish de kunst van het maken. ‘In mijn ogen,’ legt hij uit, ‘is een leven van elegante eenvoud gebaseerd op een stevig fundament van kunst en handwerk. We dienen automatisering, industrialisering en productie door robotten de rug toe te keren en het idee van aandachtig maakwerk te omarmen.’

Voor Satish is een kunstenaar een maker. ‘Kunst is geen beroep,’ meent hij. ‘Het is een vorm van juist levensonderhoud waarbij beroep en roeping samenvallen.’ Hij wijst erop dat ‘in inheemse culturen kunst noch een hobby, noch een luxe is, maar een essentieel onderdeel van het dagelijks leven en bestaan’. Hij heeft een samenleving van coöperatieven voor ogen, waarin ‘werknemers en consumenten veranderen in makers en kunstenaars’. Ten slotte meent hij dat iets ‘met aandacht maken hetzelfde is als mediteren. De geest dient volledig aanwezig te zijn in het moment van maken.’

Dit visioen van kunstenaars en makers was de inspiratie achter de Small School, een lagere school die Satish oprichtte in zijn dorpje in Devon. Zo omschrijft hij het onderwijsprogramma van de school: ‘We zeiden dat we niet alleen les wilden geven in Shakespeare, Darwin, Newton en Galilei, en naast wiskunde, wetenschap en Engels ook in koken, tuinieren, bouwen, naaien, repareren, houtbewerking, fotografie en muziek. Dit was ons onderwijsprogramma. Onze school moest geen examenfabriek worden, maar een plek voor zelfonderzoek.’

Enkele jaren later gebruikte Satish ditzelfde diepzinnige idee van een school als een plek voor zelfonderzoek toen hij een opleiding voor voortgezet onderwijs oprichtte: het Schumacher College. Het voelt als een voorrecht dat ik daar meer dan twintig jaar les heb kunnen geven, hierdoor ken ik het college heel goed. Schumacher College is een uniek onderwijsinstituut. Het is geen traditioneel college met een duidelijk omschreven faculteit en studentenpopulatie en anders dan de meeste colleges en universiteiten is het niet door een overheidsinstantie opgericht en evenmin door een persoon of een stichting met banden met het zakenleven. Het college kwam voort uit een wereldwijde maatschappelijke beweging in de jaren 1990. Hierdoor was de faculteit van begin af aan onderdeel van een internationaal netwerk van wetenschappers en activisten, een netwerk van vrienden en collega’s dat Satish als uitgever van Resurgence had opgebouwd en onderhouden.

Voor de oprichting van Schumacher College in 1991 bestond er nog geen opleiding waar ecologie gedetailleerd en diepgaand vanuit veel verschillende invalshoeken bestudeerd kon worden. In de jaren die volgden veranderde dit aanzienlijk toen er een wereldwijd samenwerkingsverband van NGO’s werd gevormd. Binnen deze wereldwijde maatschappelijke beweging ontstond een netwerk van wetenschappers, onderzoeksinstituten, denktanks en opleidingen, die grotendeels buiten de gevestigde academische instituten, organisaties binnen het bedrijfsleven en overheidsinstanties functioneerden. Tegenwoordig zijn er tientallen van dit soort onderzoeks- en onderwijsinstellingen, verspreid over de hele wereld. Schumacher College was een van de eerste en heeft nog altijd een toonaangevende rol.

Vanaf het allereerste begin wilde Satish niet dat het college zich beperkte tot een eurocentrische visie, maar dat het een stem zou geven aan een brede waaier aan meningen en internationaal moest zijn. Als Amerikanen en Europeanen hier discussiëren over wetenschap, technologie en filosofie, dan zijn hierbij ook mensen uit Afrika, India, Japan en andere delen van de wereld aanwezig.

Dezelfde etnische, culturele en intellectuele diversiteit vinden we ook terug onder de studenten. Het was vrij gewoon dat de vierentwintig deelnemers aan mijn cursus (het vastgestelde maximale aantal deelnemers) uit tien of meer verschillende landen afkomstig waren. De cursisten zijn doorgaans hoogopgeleid. Het zijn professionals op verschillende gebieden, maar soms ook jonge studenten en er komen ook oudere mensen, hierdoor zijn de bijdragen aan de discussies heel divers.

Een ander belangrijk kenmerk van Schumacher College is de sterke gemeenschapszin die er ontstaat. Deelnemers leven en leren hier enkele weken samen en werken ook samen, waardoor ze de leergemeenschap in stand houden. Ze worden onderverdeeld in werkgroepen die koken, schoonmaken, in de tuin werken – en al het werk doen dat nodig is om het college draaiende te houden en daarmee Satish zijn visie van ‘onderwijs met handen, hart en hoofd’ in vervulling te laten gaan.

In deze groepen gaan de uitwisselingen zo goed als dag en nacht door. Terwijl ze de groenten in de keuken snijden, praten mensen met elkaar. Als ze de vloer dweilen of de stoelen klaarzetten voor een bepaalde bijeenkomst, praten ze met elkaar. Iedereen is hier ondergedompeld in een voortdurende ervaring van gemeenschapszin en in boeiende intellectuele dialogen en discussies.

Hierdoor ontstaat een enorme creativiteit. Op Schumacher College komen veel dingen collectief tot stand, van de maaltijden in de keuken, tot ideeën in het klaslokaal. De creativiteit bloeit omdat er een volledig vertrouwen in de gemeenschap heerst. Voor de faculteitsmedewerkers die hier lesgeven voelt het bijna alsof we een familie zijn en dit sterke gevoel van gemeenschapszin ontstaat al terwijl we niet langer dan een week of twee bij elkaar zijn. Voor de meeste wetenschappers zijn dit heel aantrekkelijke omstandigheden, omdat ze een unieke situatie scheppen waarin we ons werk diepgaand kunnen onderzoeken en nieuwe ideeën kunnen testen in een veilige omgeving. Daarom is Schumacher College niet alleen een unieke plek voor cursisten om iets te leren, maar ook voor alle docenten, omdat zij gedurende een relatief lange periode diepgaand kunnen uitwisselen met een groep hoogopgeleide en sterk gemotiveerde studenten en een proces van voortdurend zelfonderzoek kunnen nastreven.

Tijdens de decennia waarin Satish de programmadirecteur van het college was, was hij hart en ziel van de Schumacher gemeenschap. Hij kookte samen met de cursisten, leidde de ochtendmeditaties, gaf cursussen en deelde zijn wijsheid tijdens een reeks ‘Openhaardgesprekken’. Schumacher College is een belichaming van zijn visioen van een gemeenschap waarin leren, iets met aandacht maken, mediteren en elegante eenvoud samenkomen.

Volgens Satish helpt zinvol onderwijs ons bij het overstijgen van het idee van een afgescheiden zelf en voedt dit het bewustzijn en de beoefening van juiste relaties. ‘Oefenen in elegante eenvoud,’ zegt hij, ‘dient geworteld te zijn in de grond van juiste relaties.’ Dit komt volledig overeen met de paradigmaverschuivingen die we nu terugzien binnen de wetenschap en in de samenleving – een verschuiving van een manier van kijken die de wereld ziet als een machine, naar het besef dat de wereld een netwerk is, een verschuiving van kwantiteit naar kwaliteit, van producten naar relaties. Satish karakteriseert dit als een verschuiving van ego naar eco. ‘Als we ons leven niet nog ingewikkelder willen maken,’ schijft hij, ‘dan dienen we de omslag van ego naar eco te maken. Ego scheidt en eco verbindt. Ego compliceert, eco vereenvoudigt. Eco betekent “thuis”, daar waar relaties worden gekoesterd.’

In het laatste hoofdstuk van het boek vat Satish zijn boodschap samen door te zeggen dat we meer aandacht dienen te schenken aan drie gebieden van het bestaan: bodem, ziel en samenleving. Voor mij komen deze gebieden overeen met de ecologische, cognitieve en sociale aspecten van het leven. ‘De bodem,’ legt Satish uit, ‘is een metafoor voor alle ecologische en natuurlijke relaties. Alles komt uit de bodem. Bossen, voedsel, huizen, kleding, het komt allemaal voort uit de bodem. Onze lichamen komen uit de aarde en keren terug naar de aarde. De bodem is de bron van het leven.’

Satish herinnert ons eraan dat we de bodem moeten waarderen en aanvullen. Verder zegt hij: ‘Op vergelijkbare wijze moeten we onze ziel aanvullen (…) We moeten manieren zien te vinden waarop we onze ziel, onze psyche kunnen aanvullen en helen (…) Meditatie is zo’n manier (…) Tijdens de meditatie komen de uiterlijke en de innerlijke wereld samen. Bodem en ziel verenigen zich.’ En ten slotte: ‘Het welzijn van de bodem en van de ziel dienen zich uit te breiden tot het welzijn van de gemeenschap. Dit is pas mogelijk als we onze samenleving inrichten volgens de grondbeginselen menselijke waardigheid, gelijkheid en sociale rechtvaardigheid.’

Voor sommigen klinkt Satish’ grootse visioen mogelijk te idealistisch. Daar is hij zich heel goed van bewust, maar hij heeft een krachtig weerwoord: ‘Je mag me gerust een idealist noemen. Ja, ik ben een idealist. Maar nu vraag ik jou: wat hebben de realisten bereikt? Oorlogen? Armoede? Klimaatverandering? De realisten zijn al veel te lang aan de macht (…) Laten we de idealisten een kans geven.’

De elegante eenvoud die Satish beschrijft en voorstaat, komt terug in zijn taalgebruik. Hij gebruikt eenvoudige maar krachtige metaforen en spreekt altijd rechtstreeks vanuit het hart. Als je zijn woorden leest, voelt dit als een meditatie oefening. Toen ik mijzelf erin onderdompelde, ervaarde ik een groot gevoel van rust en sereniteit. In al de jaren dat ik Satish ken, heb ik me in zijn aanwezigheid altijd heel goed gevoeld, en ik had hetzelfde gevoel van welbevinden tijdens het lezen van dit prachtige boek.

Fritjof Capra

Inleiding

Laten we eenvoudig zijn

‘ ’T is het geschenk van eenvoudig zijn,
’T is het geschenk van vrij zijn …’

Zo begint een lied van de shakers, een christelijke groepering ontstaan in de achttiende eeuw. Het is in 1848 geschreven door de ouderling Joseph Brackett. De shakers zijn een heel goed voorbeeld van elegante eenvoud, de belichaming van schoonheid in eenvoud. Voor de shakers was minimalisme een manier van leven. Zij zijn heel lang een bron van inspiratie voor mij geweest.

In mijn eigen leven werd het zaad van eenvoud gezaaid toen ik op negenjarige leeftijd een jaïn monnik werd. De jaïn religie is enigszins vergelijkbaar met die van de shakers. Voor jaïns is een minimum aan materiële bezittingen een voorwaarde voor een maximaal geestelijk leven. Hoe meer tijd je besteedt aan de zorg voor wereldse goederen, hoe minder tijd er is voor meditatie, de bestudering van de geschriften en voor het chanten en zingen van de heilige mantra’s. Dat is wat mijn jaïn goeroe onderwees.

Toen ik achttien was, ontdekte ik de boeken van Mahatma Gandhi, ook een grootse kampioen van de eenvoud, vergelijkbaar met de shakers en de jaïns. ‘Eenvoudig leven en verheven denken,’ was zijn motto. Hij woonde in een eenvoudige hut die hij zelf had gebouwd, hij spon zelf de katoen voor zijn lendendoek en zijn sjaal. Hij teelde groenten en kookte zijn eigen eten terwijl hij de Onafhankelijkheidsbeweging van India leidde en een wekelijks tijdschrift uitgaf. Hiermee bewees hij dat we in staat zijn om met een eenvoudig leven in onze fysieke behoeften te voorzien en tegelijkertijd sociaal, politiek en intellectueel actief kunnen zijn.

Voor Gandhi was eenvoud ook een statement van sociale rechtvaardigheid. Hij onderschreef het ideaal dat je ‘eenvoudig moet leven zodat anderen eenvoudigweg kunnen leven.’ Een hebzuchtige, consumerende leefwijze buit de zwakken en de natuur uit, dat is onvermijdelijk. Als consumenten verspillen we hulpbronnen en onze tijd en energie aan het najagen van dingen die we niet nodig hebben. We stellen hebzucht boven behoefte, glamour boven elegantie en uitbuiting boven behoud. Leven in overvloed produceert afval, vervuiling en armoede.

Mijn leven als jaïn monnik en in de ashram van Gandhi was uiterst eenvoudig. Hierdoor werd het ideaal van eenvoudig leven mijn tweede natuur.

In 1962, ik was toen zesentwintig, besloot ik een pelgrimstocht voor de vrede te maken. Ik wilde met mensen en politici spreken van de vier landen die in het bezit waren van kernwapens. Ik zei tegen mezelf: wat kan er ingewikkelder, dommer en wreder zijn dan de uitvinding en het bezitten van dit soort massavernietigingswapens. Ik besloot dat het tegengif tegen dit uiterst ingewikkelde wapensysteem een pelgrimstocht was als de eenvoudigste vorm van protest: een voettocht naar de atoomhoofdsteden van de wereld.

Dus liep ik van het graf van Mahatma Gandhi in New Delhi naar Moskou, Parijs, Londen en Washington D.C.; een pelgrimstocht van bijna 13.000 kilometer. Om de tocht nog eenvoudiger te maken, liep ik (samen met mijn vriend E.P. Menon) zonder een cent op zak. Geen geld, geen eten en lopend. We waren ongeveer achthonderd dagen onderweg. Dit waren de eenvoudigste en beste achthonderd dagen van mijn leven en ze veranderden mijn hele kijk op het bestaan.

Ik raakte er volledig van overtuigd dat we heel weinig nodig hebben aan geproduceerde, materiële bezittingen, om een goed, creatief en inspirerend leven te kunnen leiden. We kunnen leven van de zon, aarde en water en dit zijn allemaal geschenken van een welwillend universum. We kunnen leven van wederkerigheid en uitwisseling en dat zijn geschenken van de mensheid. We kunnen van onze handen, onze benen en onze arbeid leven en dit hoeven we allemaal niet te kopen in een supermarkt of warenhuis.

Door een leven van liefde en vrijgevigheid ontstaan liefde en vrijgevigheid. Eenvoudig leven is leven in vrijheid en erop vertrouwen dat, in de woorden van Juliana van Norwich, ‘alles goed komt en dat alle dingen goed zullen komen’. Eenvoud brengt je dichter bij de verheven waarheid, voortdurende goedheid en subtiele schoonheid.

Eenvoudig leven heeft niets met luiheid of passiviteit te maken. Onze consumerende manier van leven maakt ons juist lui, onbekwaam en passief. We worden afhankelijk van mechanisatie, industrialisering en massaproductie. Het ideaal van elegante eenvoud is verbonden met kunst en handwerk, met het maakproces en met de kunst van goed leven met minder. Eenvoud focust op de kwaliteit van leven en niet op de hoeveelheid materiële bezittingen. Zijn in plaats van hebben, zoals Eric Fromm al zei.

Als ik een eenvoudig leven leid, vier ik de intrinsieke waarde van het maken zelf en focus ik me niet langer op de resultaten of afloop, op prestaties of successen. Met kunst en handwerk kan ik in mijn behoeften voorzien en voorkomen dat ik een slachtoffer van mijn begeerte word. Als ik een maker ben, een schepper, een producent, zal ik vreugde, vervulling en plezier kunnen ervaren.

Eenvoudig leven is zijn eigen beloning. Het is ook bekwaam leven – je leert niet alleen je hoofd en handen gebruiken, maar je cultiveert ook je hartskwaliteiten liefde en vergevingsgezindheid, en je krijgt inzicht in de eenheid van al het leven. Lao Zi zei al ‘eenvoud, geduld en mededogen zijn onze grootste schatten’.

Eenvoud stopt niet bij het minimaliseren van onze materiële bezittingen. We dienen ook een eenvoud van geest te cultiveren. Het is eenvoudiger om al onze materiële spullen op te geven dan om onze psychische bagage af te schudden. Trots, ego, angst en woede hopen zich op in onze ziel en geest, zoals stapels kleren, meubels en andere bezittingen zich in onze huizen ophopen. Daarom gaat het idee van eenvoud van de shakers, jaïns en Gandhi veel verder en dieper dan materiële bezittingen wegdoen en inkrimpen.

Dit boek schetst een uitgebreid en allesomvattend ideaal van eenvoud. Ik onderzoek het ideaal van elegante eenvoud op metafysisch en fysiek niveau. Eenvoudig zijn is net zo essentieel als eenvoudig leven. Daarom gaan enkele hoofdstukken in dit boek over juiste relaties en onbegrensde liefde. Door eerlijke en authentieke relaties gegrondvest in ware liefde, verdwijnen verwarring en conflicten binnen families, onder vrienden en tussen buren. Als we in hatelijke en pijnlijke situaties terechtkomen, dan is vergeven en vergeten eenvoudiger dan de last van wrok en haat met je mee blijven dragen.

We maken ons leven ingewikkelder wanneer we verstrikt raken in de dualiteit van goed en slecht, pijn en plezier, winnen en verliezen. De eenvoudigste manier van leven is de cultivering van gelijkmoedigheid in ons hart en meedansen in de dans van de tegengestelden. Dan zullen we door depressie en wanhoop en ook door verrukking en vreugde heen onze weg kunnen vinden.

Elegante eenvoud is een spirituele weg en ook een praktische manier van leven. Het is de voorbode van harmonie en onderhoudt het sociale weefsel. Elegante eenvoud behoudt natuurlijke habitats en beschermt culturen en gemeenschappen. Elegante eenvoud zorgt even goed voor het uiterlijke landschap van de ecosfeer als voor het innerlijk landschap van de ziel.

Eenvoud leidt tot duurzaamheid. Technologische innovaties alleen zijn niet genoeg. We zullen onze huizen, onze werkplekken en onze levens moeten vereenvoudigen. Zo creëren we een duurzame wereld, nu en voor altijd.

Eenvoud is ook de weg naar spiritualiteit. Alle tempels, kerken, moskeeën en heilige boeken samen zullen ons niet kunnen helpen als we niet ook eenvoudig denken en onszelf bevrijden van de last van angst, woede, ego en hebzucht. Met uiterlijke en innerlijke eenvoud kunnen we geestelijk vervuld leven in een stabiel milieu en een sociaal rechtvaardige wereld. Elegante eenvoud is net zo goed een wereldbeeld als een leefwijze.

Hierover gaat dit boek.

Satish Kumar

Hartland, Devon

1

Mijn verhaal: hoe het begon

Menselijk geluk
ligt in tevredenheid

– MAHATMA GANDHI

In de woestijngebieden van Rajasthan in India, in een huis bij een pruimenboom, werd ik op 9 augustus 1936 geboren. Er was geen elektriciteit, geen radio, geen televisie, geen telefoon, geen auto, geen computer. Maar overal waren kamelen en koeien, velden en boerderijen, liederen en verhalen, kunst en handwerk, dans en muziek. Ik groeide op in de zorg van mijn lieve moeder, mijn vader stierf toen ik vier jaar oud was. Voor mijn rouwende, verdrietige moeder was ik een bron van troost, zei ze tegen me. Hoewel ze me heel veel liefde gaf en me helemaal omarmde, kon ze haar gebroken hart voor mij en voor anderen niet verborgen houden.

Mijn vader stierf aan een hartaanval toen hij vijftig was en liet mijn moeder, die tien jaar jonger was, achter met de zorg voor mij en mijn zeven broers en zussen. Hoewel ze vaak in tranen was, zorgde ze heel moedig voor ons. Maar toch, hoe klein ik ook was, ze kon haar verdriet, haar verlies en haar eenzaamheid niet voor mij verborgen houden.

Na verloop van tijd zag ik iets veranderen. Mijn moeder ging mediteren. Ik hoorde haar mantra’s over gelijkmoedigheid, de acceptatie van pijn en vreugde, winnen en verliezen, en geboorte en dood als existentiële werkelijkheid zingen. Terwijl ze mediteerde verdween de donkere schaduw van verdriet van haar gezicht en haar hele lichaam straalde een krachtige veerkracht uit. Deze meditaties brachten haar in een diepere staat van zijn. In plaats van de tranen in haar ogen, zag ik de meedogende helderheid die erdoorheen scheen.

Ze nam me mee naar onze kleine boerderij en onder het lopen praatte ze over de bomen, bijen en vlinders. Ze sprak over de helende kracht van de natuur en over de natuur als leraar. Ik herinner me nog altijd het plezier en de bekoring tijdens deze heerlijke wandelingen waarop ze verhalen vertelde en liederen zong.

Ik hield van de manier waarop ze liep, praatte en lachte. Ik vond het geweldig dat ze zich die prachtige, lange verhalen die me helemaal meenamen kon herinneren. Ik had altijd zin om samen met mijn moeder naar onze boerderij te lopen. Ik was blij dat zij mijn moeder was en dat ze zo veel wist en zich zo veel kon herinneren. Ik heb geluk gehad met haar als moeder, zij was mijn mentor, mijn leraar, mijn goeroe en mijn held. Ze was de belichaming van elegante eenvoud.

Terugkijkend verbaast het me dat haar leven zich zo heeft kunnen transformeren van een toestand van rouw, verdriet en eenzaamheid naar een staat van sereniteit, stabiliteit en tevredenheid. Ik herinner me haar als een geweldige moeder, een goede tuinier en een gelukkige huisvrouw. Ik herinner me haar als een vrouw die haar angsten heeft laten vallen, als iemand die het heden vierde, ieder moment opnieuw, en als iemand die de toekomst vertrouwde, zonder twijfels en verlangens. Ze was bijna nooit boos.

Mijn moeder had zich verzoend met de dood van mijn vader, maar ikzelf werd steeds verdrietiger. Als jongetje van zeven, acht jaar oud, kon ik de tijd waarin mijn moeder volledig in de greep was van haar verdriet niet vergeten, de dagen waarop ze ineens in huilen kon uitbarsten en ik me afvroeg: ‘Waarom moest mijn vader sterven? Wat is de dood? Zal mijn moeder ook doodgaan? Ga ik zelf ook dood?’ Er was niemand die me een bevredigend antwoord op die vragen kon geven, zelfs mijn moeder niet. ‘Ja, op een dag zal ik ook doodgaan en jij ook. We gaan allemaal dood. We zitten gevangen in een oneindige cirkel van geboorte en dood.’ Dat was het antwoord van mijn moeder. Maar deze antwoorden maakten me bang, bezorgd en ontevreden.

Ik wilde dat iemand me zou zeggen: ‘Ja je kunt iets doen om te voorkomen dat mensen sterven. Ja, een leven zonder dood bestaat.’ Maar niemand, helemaal niemand sprak zulke woorden tegen me.

Maar op een dag sprak ik met een vereerde jaïn monnik genaamd Tulsi. Zijn naam betekent basilicum, heilig basilicum – zo eenvoudig en gewoon – maar hij was allesbehalve gewoon. Tulsi was mijn moeders goeroe en de goeroe van onze familie. Hij was de goeroe van tienduizenden volgelingen die op zoek waren naar verlossing. De mensen noemden hem goeroedjev, goddelijke goeroe. Zij adoreerden en aanbeden hem.