Nisargadatta Upanishad

Nisargadatta Upanishad
© 2022 samenstelling en vertaling Philip Renard
© Deze uitgave: 2022 uitgeverij Samsara, Amsterdam
Vormgeving binnenwerk: Han van Eijk
Vormgeving omslag: Erik Thé, erikthedesign.com
Letter: Proforma

ISBN 978 94 93228 77 1

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd
zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming
van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com
Zie ook www.advaya.nl

Inhoud

Inleiding

Verantwoording

Deel I
Wat is werkelijkheid?

1Degene die ervaart schenkt werkelijkheid aan de ervaring

2Ik schenk werkelijkheid aan het huidige gebeuren

3Elke ervaring geeft mij de aanraking van Werkelijkheid

4Werkelijkheid ligt in het feit van ervaren op zich

5Werkelijkheid komt niet en gaat niet

6Jij kleeft vast aan allerlei dingen en gaat met ze mee

7Gebeurtenissen hebben hun bestaan aan mij te danken

8Het huidige schenkt tijdelijk werkelijkheid aan je wereld

9Werkelijkheid is wat het huidige zo levend maakt

10Jij schenkt werkelijkheid

11De tijdloze Werkelijkheid zit vervat in je huidige toestand

12Wat is het dat mij bewust maakt?

13Het ‘punt’ van Bewustzijn dat in elke voorstelling aanwezig is

14Tijdelijke werkelijkheid is afhankelijk van het Tijdloze

15Wat is het dat aan het huidige zo’n unieke kwaliteit geeft?

16Jij schenkt je werkelijkheid aan alles wat je waarneemt

Deel II
Vertoevend in de beleving ‘ik ben’ word je door de uiteindelijke Werkelijkheid in zich opgenomen

17‘Ik ben’ is tegelijkertijd je grootste vijand en je grootste vriend

18Het is geen kwestie van ‘naar een hoger niveau brengen’

19Wanneer je jezelf in dit Zijn stabiliseert, zal het je alle inzicht geven

20Blijf helemaal stil

21Probeer niet om voorbij Beleving te geraken

22Alleen Beleving kan je zoektocht aan zijn eind brengen

23‘Teruggaan’ in je Zelf is niet ‘naar een andere staat gaan’

24Stabiliseer jezelf in ‘ik ben’, in Beleving

25Denk alleen maar aan ‘ik ben’

26Wat ik ben ligt dieper dan de beleving ‘ik ben’

27Alleen de bron van Licht is werkelijk

28‘Ik ben’ is nog in de wereld, maar het is de sleutel tot ‘voorbij’ de wereld

29‘Ik ben’ is de deur

30Jij staat bij deuren die op een muur geschilderd zijn

31Jij bent onveranderlijk – ‘ik ben’ is een mengvorm

32Wees bewust van je bewustzijn, van je beleving

33Ook zonder ‘ik ben’ is er uitsluitend Werkelijkheid

34Urenlang met de aandacht alleen maar bij ‘ik ben’

35Richt je aandacht op aandacht zelf

36Word het subject van alles wat er gebeurt

37Je bent niet het ‘ik ben’

38Het ‘ik ben’ dat in vrede valt, blijkt het Absolute te zijn

39Beleving is zoiets als koorts – het overkomt je

40‘Ik ben’ vormt de brug tussen het Werkelijke en het onwerkelijke

41‘Ik ben’ is een nietig zaadje dat zal uitgroeien

42Het je realiseren dat je er bent is makkelijk, want het gevoel ‘ik ben’ is er altijd

43Richt je aandacht op Beleving, en daarna op ‘zichzelf’: Bewustzijn

44Jij bent het ‘ik ben’ – tót je beseft “ik ben niet het ‘ik ben’”

45Jij gaat vooraf aan ‘ik ben’ – ga de oorsprong zien

46Je kunt niets doen om de Uiteindelijke staat te verwerven

47Vooraf aan ‘ik ben’ is geen beweging

48Het opgeven van ‘ik ben’ is de meest grootse vorm van liefdadigheid

49Het Zijn is het kind van het Absolute

50De oorspronkelijke staat

51Je kunt niet voorbij Beleving gaan

52Door continue meditatie zul je de Kenner leren kennen

53Wees heel nederig

54Blijf stil, binnenin Beleving

55Wees alleen maar, in Zijn op zich

56Het Zijn moet zichzelf kwijtraken in Niet-zijn

57Het besef zal dagen dat Ik niet dit ‘ik ben’ ben

58Alleen het uiteindelijke Ik blijft over, zonder ‘ik ben’

59Ik ben het Absolute, en niet dit ‘ik ben’

60Vertoevend in ‘ik ben’ versmelt je in de tijdloze staat

61Wees hier, probeer helemaal niets te veranderen

62‘Ik ben’ is Brahman-met-eigenschappen

63Jij bent niet Sa-guna Brahman maar Nir-guna Brahman

64Hoe een onrijpe mango een rijpe wordt

65De ontvouwing speelt zich in Beleving af, zonder ergens heen te gaan

66Beleving is tijdelijk bij jou aanwezig, als gast

67Laat Beleving zichzelf ontvouwen

68Het zal gaandeweg tot rijping komen

69Raak gestabiliseerd in het stille middelpunt

70Door je interesse in Beleving worden alle geheimen blootgelegd

71Vereer het ‘ik ben’

72Je overgave aan Beleving maakt je vrij

Korte levensbeschrijving

Bibliografie

Inleiding

Een Upanishad is een klassieke tekst die handelt over wat werkelijkheid is. Niet de werkelijkheid die we zo noemen omdat we objecten kunnen zien en aanraken, maar de werkelijkheid die aan iedere zintuiglijkheid en aan ieder denken voorafgaat, en die geen wijziging kan ondergaan, hoezeer objecten ook in verval kunnen raken. In de loop van de eeuwen is in verschillende geschriften van de Advaita Vedanta deze onveranderlijke Werkelijkheid beschreven, en ook de twintigste-eeuwse leermeester Shri Nisargadatta Maharaj heeft zich in zijn mondelinge onderricht aan precies ditzelfde gewijd. Een samenstelling van de kern van zijn onderricht mag daarom wel een Upanishad genoemd worden.¹ Het ging Nisargadatta louter en alleen om zijn bezoekers te helpen zelf de uiteindelijke Werkelijkheid te herkennen zodat die dan ook gerealiseerd kon worden.

Deze Nisargadatta Upanishad is een samenstelling die de essentie van Nisargadatta’s onderricht bevat. De tekst bestaat uit twee delen: het eerste handelt uitsluitend over de vraag wát dat eigenlijk is, wat in de ware zin van het woord ‘werkelijkheid’ genoemd kan worden, en het tweede over wat de juiste benadering is om tot realisatie van werkelijkheid te komen.

Deel I heet kortweg ‘Wat is werkelijkheid?’; het bevat uitsluitend teksten uit het boek I am That (in het Nederlands bekend als Ik ben en Zijn). In dat boek heeft Nisargadatta een aantal uitspraken gedaan die wat mij betreft tot de allerbeste gerekend kunnen worden van alle uitspraken over werkelijkheid ooit, door wie ook.²

Uit deze uitspraken kun je een vraag destilleren die vergelijkbaar is met bijvoorbeeld ‘Wie ben ik?’, omdat hij een zelfde verstand-doorklievende werking heeft.

De vraag luidt: ‘Wat maakt dat ik dit als zo werkelijk beleef?’ Het verstand kan niets met zo’n vraag, het kan niet eens ‘dit’ (het huidige beleven) bevatten, laat staan Dat wat dit zo werkelijk maakt. De fragmenten in deel I zijn allemaal besprekingen rondom dit grootse thema.

Deel II heeft een langere titel: ‘Vertoevend in de beleving “ik ben” word je door de uiteindelijke Werkelijkheid in zich opgenomen’. Dit deel bevat het specifieke Nisargadatta-element, het element dat zijn onderricht echt uniek maakt: zijn nadruk op de beleving ‘ik ben’, als zijnde zowel groots alsook nog steeds beperkt. Dit vraagt om enige toelichting.

De beleving ‘ik ben’

Nisargadatta gebruikte zijn uitdrukking ‘ik ben’, oftewel ‘de beleving “ik ben”’, om iets aan te duiden dat een mengvorm is van werkelijk en onwerkelijk. ‘Ik ben’ gaat weliswaar nog vooraf aan de overtuiging dat je een specifiek individu bent, een man dan wel een vrouw, met een naam en een verleden en vol concepten en emoties, maar het is nog niet je werkelijke, onveranderlijke natuur. ‘Ik ben’ is de aanduiding voor ‘dit’, je huidige beleving, die in feite ‘altijd vers’ is – een steeds weer nieuwe aanraking van onafgebroken Werkelijkheid. In deel I wordt hierover ook wel af en toe melding gedaan, met name als zijnde een ‘punt’ van Bewustzijn (zie hoofdstukken 8, 10, 13 en 16), maar in deel II vormt dit het hoofdonderwerp. In dit tweede deel gaat het over de vraag hoe je vanuit dit ‘punt’ kunt worden opgenomen, geabsorbeerd, in de altijd-vrije en tijdloze Werkelijkheid.

De meeste lezers zullen wel de uitdrukking ‘het hier en nu’ kennen. Eerlijk gezegd ervaar ik deze meestal als een cliché. De uitdrukking is versleten.³ Vaak kun je bij gebruikers ervan merken dat ze over het mysterie van het kernpunt heen kijken.

Over Nisargadatta zou je kunnen zeggen dat hij dit kernpunt juist is binnengegaan, met taal, en dat hij daarin een ware pionier was. Hij gebruikte nieuwe taal, waarmee hij probeerde iets te verhelderen omtrent dat wat zo makkelijk met ‘het hier en nu’ kan worden afgedaan. In hoofdstuk 15 gebruikt hij deze uitdrukking zelf (of in ieder geval zijn vertaler): “Waar je ook maar naartoe gaat, je neemt het gevoel van hier en nu constant met je mee.”

In feite duidt de uitdrukking ‘ik ben’ op hetzelfde als ‘hier en nu’. Op diverse plaatsen licht Nisargadatta dit toe als: “‘Ik ben’ is een continu moment”, en “‘Ik ben’ is altijd vers.”⁴ Er is nog helemaal niet zoiets als verleden of toekomst – in ‘ik ben’ is elk moment nieuw, dit is nooit eerder gebeurd, en je blijkt niet te kunnen weten wat dit IS. Maar wel beleef je. Je ervaart, je voelt. Ik noem ‘ik ben’ dan ook wel ‘beleving-op-zich’, of, met hoofdletter, ‘Beleving’. Met een hoofdletter kun je goed doen uitkomen dat met dit woord nog niet een persoonlijke, veelal gekleurde beleving wordt aangeduid. Zo wordt in deze Nisargadatta Upanishad de term ‘Beleving’ gebruikt als volstrekt identiek met de uitdrukking ‘de beleving “ik ben”’. ‘Ik ben’ heeft nog helemaal geen kleuring.

De vertalers vanuit Marathi, de taal die Nisargadatta sprak, hebben deze Beleving steeds aangeduid met het woord ‘consciousness’ – ‘bewustzijn’ – als vertaling van de Sanskriet-term chetana. Maar omdat het in vertalingen van Advaita-teksten al heel lang gebruikelijk is om met ‘Bewustzijn’ dat Onbeperkte aan te duiden waarin alle objecten opkomen en oplossen, kun je in verwarring raken als je hetzelfde woord nu hoort gebruiken voor iets veel beperkters.⁵ Vandaar dat het naar mijn gevoel zinvol is om voor chetana niet het woord ‘bewustzijn’ te gebruiken.

Eigenlijk duidt chetana op ‘het bij bewustzijn zijn’, ‘bij kennis’, ‘niet dood of levenloos, niet inert, niet gevoelloos’. In het Engels bestaat hiervoor het woord ‘sentience’. Dat is wat mij betreft de beste vertaling van chetana. ‘Sentience’ is het vermogen om te voelen, om leven te voelen, om te beleven. Vandaar dat ‘Beleving’ naar mijn gevoel het dichtste komt bij dat wat in het Sanskriet en het Marathi met chetana wordt bedoeld. Zo ook in de combinatie met ‘ik ben’, als er bijvoorbeeld in het Engels ‘the knowledge “I am”’ staat, of ‘the knowingness “I am”’, dan wordt ook dit wat mij betreft meestal het beste vertaald als ‘de beleving “ik ben”’. Alle verschillende termen die aan ‘I am’ voorafgaan, zoals ‘knowingness’, ‘knowledge’, ‘feeling’, ‘sense’, ‘consciousness’, ‘taste’: in de meeste gevallen betekenen ze allemaal precies hetzelfde. Om te voorkomen dat er een zoeken blijft naar mogelijke verschillen tussen deze aanduidingen is hier in de vertaling van deze combinatie in de meeste gevallen hetzelfde woord ervoor gebruikt: ‘de beleving “ik ben”’.⁶

Wat is de ware natuur van de beleving ‘ik ben’?

Deze beleving ‘ik ben’, oftewel Beleving op zich, is altijd het geval; op zich is deze al tijdloos, nooit veranderend – hoezeer de inhoud ervan wel degelijk de hele tijd verandert. Het gaat om oog te krijgen voor dit ‘op zich’: daarin zit het diepe geheim vervat. Nisargadatta gebruikte een enorme hoeveelheid termen voor precies hetzelfde als Beleving: ‘de aanraking’, ‘Zijn’, ‘zijnskwaliteit’, ‘guna’, ‘sattva-guna’, ‘het manifeste’, ‘de speldenprik’, ‘de chemische substantie’, ‘kennendheid’, ‘weten’, ‘de kennis’ en nog veel meer aanduidingen. Steeds bedoelde hij hier dezelfde staat mee, de staat die voorafgaat aan het persoonlijke en mentale en aan het man- of vrouw-zijn: Beleving op zich, ook benoembaar als de beleving ‘ik ben’.

De beleving ‘ik ben’ is namelijk het allermakkelijkste uitgangspunt voor elke zoeker, omdat iedereen onmiddellijk kan voelen dat hij of zij er is. Hier hoef je helemaal niet naar te zoeken. En ook hoef je hieraan nooit te twijfelen. Iedere geïnteresseerde kan makkelijk constateren dat dit loutere ‘er zijn’ nog niet verstrengeld is met de kluwen van gedachten en emoties. Iedereen kan opmerken dat deze Beleving helemaal niet ‘hoog’ is, of ‘voor gevorderden’, ‘voor later’. Nee, je eigen gevoel van aanwezig-zijn, van ‘bewuste aanwezigheid’, is volkomen eenvoudig en direct. Het is ‘dit’, het huidige dat je niet verder hoeft te definiëren. Geen enkele geestelijke vooropleiding is hiervoor vereist. Vanuit deze ‘plek’ is het zicht op de uiteindelijke Werkelijkheid toegankelijker geworden. Vanuit de persoon kan dat een gigantische overgang lijken, terwijl de overgang van Beleving naar het Uiteindelijke meer een kwestie is die je ‘rijping’ zou kunnen noemen. Nisargadatta maakte wel eens de vergelijking met een mango die al dan niet rijp is.⁷