Alledaagse wonderen
Zen leven & beoefenen

Copyright © 2021 Brenda Hess
© 2022 Nederlandse uitgave, uitgeverij Samsara, Amsterdam
Oorspronkelijke titel Ordinary Wonder : Zen Life & Practice
Voor het eerst verschenen bij Shambhala Publications, Inc.,
Boulder, CO, USA
Vertaald uit het Engels door Ronald Hermsen
Vormgeving omslag: Marion Vrijburg
Vormgeving binnenwerk: Erik Thé, erikthedesign.com
© auteursfoto door Michael Lange

ISBN 978 94 9322 88 01

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

Voorwoord

Jan Chozen Bays

CHARLOTTE JOKO BECK was een uniek persoon. De secretaresse van middelbare leeftijd veranderde zomaar in een uitdagende vernieuwer, iemand die altijd vooraan stond als het ging over het uitproberen van nieuwe dingen op het gebied van fysieke en geestelijke gezondheid. Ik behoorde tot haar eerste leerlingen van het Zen Center in Los Angeles.

Ze deed de est-training van Werner Erhard en dus deden tientallen mensen van het Zen Center de est-training. Ze kocht een kleine trampoline en als je ’s avonds naar het raam van haar appartement op de tweede verdieping keek, kon je haar hoofd op en neer zien stuiteren. Ook anderen gingen trampolinespringen om hun ‘lymfestroom te verbeteren’. Ze ging snelwandelen met gewichten en even later zag je behoorlijk wat mensen zo over straat lopen. Veel later in haar leven, toen niemand er nog van had gehoord, ging ze pilates doen op een professioneel apparaat en met een personal trainer, omdat ze naarmate ze ouder werd het centrum niet tot last wilde zijn. Ze was toen tachtig. Ik stond versteld toen ik haar in die periode zag, ze leek wel jonger te worden. Ze liep eleganter en sprak helderder dan ooit tevoren. Ze bleef tot in de negentig lesgeven.

Ik leerde haar kennen toen ze op de administratie werkte van de faculteit Scheikunde aan de University of California in San Diego. Volgens mij runde ze die hele afdeling vol nerd-achtige professoren vanachter haar bureau. Ze vertelde dat er rijen mensen kwamen om met haar te praten als haar baas niet op kantoor was. Ze zei ooit: ‘In die jaren heb ik geleerd hoe je therapie moet geven.’ Ze was een alleenstaande moeder met vier kinderen, gescheiden van een gewelddadige, geesteszieke professor, die haar bijna had vermoord. Ze werd gered door een van de buren die toevallig langskwam. Door deze ervaringen liet ze zich niet inpakken door het geklaag en gezeur van studenten over het gedoe in hun leven en kon ze heel helder zien wat echt belangrijk was.

Joko raakte in zen geïnteresseerd tijdens een discussie tussen een zenleraar en een christelijke dominee. Ze was zo onder de indruk van de volkomen evenwichtige houding en voelbare aanwezigheid van de zenleraar Maezumi Roshi – Maezumi Sensei in die tijd – dat ze zijn leerling werd. Ze was toen achter in de veertig. Een goede vriendin van haar kreeg kanker. Deze vrouw had acht kinderen en mediteerde in een klein kamertje waarin haar wasmachine en -droger stonden. Dit was de enige plek waar het rustig was. Joko werd geïnspireerd door de toegewijde beoefening van haar vriendin en met name door haar voortdurende toegewijde zorg voor de mensen om haar heen, ook in haar laatste dagen. Joko merkte dat de weigering om pijnstillers te nemen zodat ze helder van geest bleef, en ook de vredige dood van haar vriendin, het gevolg waren van haar meditatiebeoefening. Ze zat naast haar vriendin toen zij dit leven verliet en ‘zuiver licht’ werd. Joko werd diep geraakt door deze ervaring en toen ze naderhand urenlang over het strand liep, merkte ze dat ze helemaal niet meer bang was voor de dood.

Ze sloot zich aan bij een meditatiegroep in San Diego. In de loop van de jaren breidde de groep zich uit en sloten andere mensen in haar leven zich erbij aan, onder wie een aantal wetenschappers en afgestudeerde studenten van de universiteit. Ze was een toegewijde leerling en ging deelnemen aan de jaarlijkse sesshin (een strenge meditatieretraite) onder leiding van Yasutani Roshi en Soen Roshi. Haar dochters gingen mee naar deze intensieve zenretraites zodat ze – stilte – tijd met hun moeder konden doorbrengen. Toen Maezumi Roshi zijn eigen meditatiecentrum opende, reed ze iedere zaterdag twee uur naar het noorden naar het Zen Center in Los Angeles voor dokusan (een privégesprek) met hem. En vervolgens weer twee uur terug. Uiteindelijk ging ze met pensioen en verhuisde ze naar het Zen Center om zich volledig aan de beoefening te wijden.

De een na de ander volgde haar naar het noorden en er ontstond een levendige zengemeenschap, iets wat het midden hield tussen een hippiecommune en een zenklooster, vol met jonge mensen, vastbesloten op zoek naar verlichting. Opnieuw stonden de mensen in rijen in de gang buiten haar appartement om met haar te spreken. Ze zei dat haar aanpak van de leer onorthodox was, maar dat Maezumi Roshi haar tot leraar had benoemd omdat hij zag dat de leerlingen zich op een heel natuurlijke manier tot haar aangetrokken voelden. Joko’s onophoudelijke focus op de beoefening was aanstekelijk en veel mensen die in San Diego en Los Angeles samen met haar oefenden, werden op een gegeven moment zelf ook zenleraren met een eigen centrum.

Joko werd gewijd, kreeg al snel de dharma-overdracht en werd een heel geliefd leraar. Na zes jaar wonen en beoefenen in het Zen Center zorgde wangedrag van Maezumi ervoor dat zij haar banden met hem verbrak. Ze verhuisde terug naar San Diego en richtte daar de Ordinary Mind Zen School op. Haar onderricht was direct, verhelderend, ongelooflijk eenvoudig en nuchter, ironisch soms. Je kon soms ineenkrimpen als ze je ergens op wees, maar je wist dat ze tot de kern was doorgedrongen – een gekoesterde ‘kernovertuiging’ die je lijden bezorgde.

Joko was de eerste die ik praktische instructies heb horen geven in wat we nu ‘mindfulness’ noemen – tegenwoordig een rage. Ze zei: ‘Als je afwast, was dan alleen af. Voel de warmte van het water, de glibberige zeep, het bord in je hand.’ Ze kon van zenrituelen alledaagse oefeningen maken. In dit boek beschrijft ze een alledaagse toepassing van de zenbeoefening van kinhin (langzaam lopen tussen lange perioden van zitmeditaties in) aan de hand van een verhaal waarin ze een uitgeputte arts vertelt hoe hij dagelijks mindful door de gang kan lopen en hij ontdekt hoe dit zijn lichaam en geest verfrist.

Tijdens een sesshin met Yasutani Roshi had Joko haar eerste doorbraak naar wat zij ‘het echte leven’ noemt. Ze omschreef dit als ‘verschrikkelijk’. Een vriend herinnert zich dat Joko naderhand tijdens wandelingen waarbij ze over zen spraken, vaak intens naar iets keek, haar vinger uitstak en zei: ‘Dit is niet echt.’ Tijdens een andere sesshin zag ze de leegte van alle dingen. Ze werd razend. Ze ging naar dokusan, schreeuwde dat alles leeg was en smeet een kleine lamp naar de roshi. Ze vertelde: ‘Hij was een goede zenleraar en bukte, waarop hij zei: “Wen er maar aan.” Vervolgens rinkelde hij met zijn handbel en zei dat ik kon gaan.’

Hoewel Joko vaak wordt getypeerd als een psychologisch georiënteerde zenleraar, vond ze dat therapie niet tot de totale oplossing van lijden leidt. Ze zei: ‘Therapie lucht op, zitten maakt vrij. Als je lang en gedisciplineerd genoeg beoefent en je kernovertuiging ontdekt, heb je geen therapie nodig. Dan ben je niet langer ik-gericht, maar op-het-leven-gericht.’

Ze zei wel dat ze mensen die nog niet klaar waren voor intensieve beoefening, een eenvoudige, praktisch-therapeutische aanpak van hun problemen wilde aanbieden. Een leerling vertelde dat ze met rechtenstudie was begonnen terwijl ze getrouwd was en een kind had, en nu last had van twijfels en zelfkritiek, en dacht dat ze een totaal verkeerde keuze had gemaakt. Joko luisterde naar haar lange verhaal en vroeg toen: ‘Heb je al cijfers gekregen?’ ‘Nee.’ ‘Waarom wacht je niet met je zorgen maken tot je je cijfers hebt gekregen?’ Haar verwarde gedachten en overweldigende bezorgdheid verdwenen als sneeuw voor de zon.

Joko had geen gelukzaligheid in de aanbieding. Ze constateerde heel nuchter ‘sesshin is het beheersen van lijden’ en ‘het enige wat erger is dan sesshin doen, is geen sesshin doen’. Ze legde de nadruk op de langzame, gestage verandering die zich kan voltrekken tijdens jarenlange beoefening. Ze waarschuwde dat je niet van alles los zult komen en geen heilige zult worden, maar voegde eraan toe: ‘Weet je, er is een ongelooflijk groot verschil tussen volledig vastzitten en voor vijftig procent niet. Als je voor vijftig procent niet vastzit, ben je voor vijftig procent vrij.’

Joko was onverzadigbaar nieuwsgierig. Vanwege haar wetenschappelijke achtergrond was ze altijd benieuwd naar nieuwe benaderingen die haar leerlingen mogelijk verder konden helpen. Een van haar leerlingen herinnert zich dat Joko ‘oneindig veel trucjes kende en er dan een op ons toepaste, maar hem ook net zo makkelijk weer liet vallen’. Ooit gaf ze tien zaterdagen achterelkaar zo goed als dezelfde dharmalezing. Een aantal mensen merkten dit, sommigen niet. Ze liet onverwacht water en brood serveren tijdens formele zenmaaltijden en genoot van de reacties die volgden. Een terugkerend onderdeel van de sesshin was ‘elkaar in de ogen kijken’, waarbij je een half uur zit en iedere dag een ander recht in de ogen kijkt en waarneemt wat er gebeurt: lichamelijk ongemak, wegkijken, een afdwalende geest, opkomende emoties.

Als leerlingen met een hele lijst klachten bij haar kwamen, vroeg ze: ‘Wat is je zin?’ Dan moesten ze hun ‘mentale verwarring’ in een of twee zinnen verwoorden, zodat ze steeds weer door het verhaal dat ze zichzelf voorhielden heen leerden kijken. In dit boek vind je een van haar favoriete uitspraken: ‘Rust op die ijskoude bank.’ Ze legde uit dat je bij deze oefening lichamelijk rust in fysieke gewaarwordingen, gedachten en emoties. Als je ieder uur en iedere dag terugkeert naar die ijskoude bank, wordt dit de poort naar de vrijheid en tevredenheid met alles wat het leven je brengt.

Joko stelde hoge eisen aan zichzelf. Ze was een uitstekend pianist en we genoten allemaal van de muziek die uit haar raam naar buiten stroomde tijdens de pauzes. Toen ze ouder werd, stopte ze met spelen omdat haar vingers niet langer deden wat ze wilde.

Ze was op een heel interessante manier toegankelijk voor haar leerlingen. Ze hield acht uur per week telefonisch spreekuur. Als je belde terwijl ze een ander aan de lijn had, bleef je bellen in de hoop dat je contact kreeg tussen de vorige en de volgende bellende leerling in. Mensen uit de hele wereld belden haar – en dan hebben we het over de tijd waarin je nog per minuut betaalde voor interlokale telefoongesprekken.

Hoewel Joko uiteindelijk van veel zentradities afscheid nam, haar zwarte zengewaden inruilde voor een eenvoudige bloes en een lange rok, bleef ze de kern van de zenbeoefening volledig trouw – lange uren in stilte zitten. Ze was ervan overtuigd dat iemand zich door vijf dagen in stilte stilzitten terwijl hij alles waarneemt wat er in lichaam en geest, innerlijk en uiterlijk, gebeurt, geleidelijk aan bewust wordt van zijn kernovertuiging. Vervolgens zal de hele wirwar aan gedachten en emoties die de kern vormt van het lijden van iemands ‘onechte, ik-gerichte leven’ dat zij ‘de troostprijs’ noemt, zich geleidelijk aan ontwarren. Ze maakte heel duidelijk dat dit geen gemakkelijk en een vaak pijnlijk proces is, maar dat het uiteindelijk wel tot volledige transformatie leidt.

Ik raad lezers aan om naar Joko’s lezingen op YouTube te luisteren. Kijk en luister enkele minuten of langer, zodat je haar warme, oprechte en heldere stem hoort terwijl je haar woorden in dit boek leest en herleest. En alsjeblieft, beoefen wat ze je aanreikt, wat ze veertig jaar deed en onderrichtte: lange perioden stil- en in stilte zitten terwijl je alles wat zich voordoet in dat wat jij je lichaam, je gedachten en je emoties noemt ervaart. Als je volhoudt zul je net als Joko een ontspannen en eenvoudig geluk leren kennen bij alles wat het leven je aanreikt.

Inleiding

Brenda Beck Hess

MIJN MOEDER HEEFT altijd een derde boek willen schrijven, maar toen ze ouder werd had ze daar de energie niet meer voor. Steeds als ik na haar overlijden de doos met cassettebandjes van haar lezingen zag staan, raakte ik bedolven onder de hoeveelheid en wist ik niet waar ik moest beginnen. Daarom liet ik het maar. Toen we moesten evacueren vanwege de natuurbranden in Prescott, Arizona in 2013 – een van de gevaarlijkste natuurbranden uit de Amerikaanse geschiedenis – wist ik dat ik de banden in ieder geval moest laten digitaliseren, zodat ze veilig waren. Met het idee om mijn moeders verlangen naar nog een boek te vervullen, pakte ik niet lang na de brand een willekeurig bandje uit de verzameling.

Ik stopte het in de cassettedeck die ik speciaal hiervoor had gekocht en luisterde naar de eerste woorden van de lezing: ‘Mocht ik ooit nog een boek schrijven…’ Bingo. Het luisteren naar en digitaliseren van de bandjes was begonnen.

Op dat eerste cassettebandje stond een lezing die ze in 1997 had gegeven. Ze sprak hierin over wat zij ‘de kernovertuiging’ noemt. Ik was nieuwsgierig hoe ze dit essentiële onderdeel van haar leer had ontwikkeld en luisterde daarom de ongeveer anderhalf jaar voorafgaand aan deze lezing terug.

Aan het begin van 1996 zou ze in Prescott op bezoek komen, maar toen kreeg ze voor de eerste keer in haar leven griep. Ze was behoorlijk ziek en had blijkbaar heel veel tijd om te beoefenen en reflecteren. Toen ze weer les ging geven, vertelde ze dat ze steeds meer zicht kreeg op een nieuwe laag van beoefening, die draaide om de kernovertuiging. Tijdens een lezing halverwege 1996 beschreef ze de geboorte van een kind. Voor de geboorte wordt het kind in de baarmoeder van alle behoeften voorzien. Na de geboorte echter, kunnen de behoeften van het kind nooit volledig door anderen vervuld worden. Omdat het zelf niet kan bedenken dat er weleens iets met de ouders van wie het volledig afhankelijk is aan de hand zou kunnen zijn, wordt er een zaadje geplant: het probleem moet wel bij de jonge baby liggen. De baby voelt dat er iets met hem aan de hand moet zijn en dit is de basis van de kernovertuiging. Het kind ontwikkelt vervolgens een strategie om te krijgen wat het verlangt. De baby gaat huilen, pleasen of rebelleren – er zijn meer mogelijkheden – om ervoor te zorgen dat zijn behoeften worden bevredigd. Er zijn veel strategieën denkbaar, maar allemaal met hetzelfde doel: een veilig gevoel en geliefd worden. Omdat het kind meent dat zijn overleven op het spel staat, past het deze strategieën heel rigoureus toe en vindt het er een paar die voor hem heel goed lijken te werken.

De meeste mensen houden deze strategieën hun hele leven en zo worden ze steeds sterker. Ze stollen rond enkele fundamentele thema’s en vormen zo, in de woorden van Joko, ‘de basisstrategie’ – ook al werken ze grotendeels niet meer als we ouder worden. De kernovertuiging is altijd een negatieve overtuiging over onszelf, een mening die zo pijnlijk is dat we er bijna alles voor overhebben om het ellendige gevoel dat we niet geliefd en niets waard zijn niet te hoeven voelen. De basisstrategieën zijn onze vurige, maar verwarde antwoorden: gefixeerde reacties in een voortdurend veranderende wereld.

Joko begreep dat de kernovertuiging iets is wat op natuurlijke wijze ontstaat en bijna onvermijdelijk is in de ontwikkeling van een jong kind, maar zij richtte haar aandacht op de manieren waarop wij als volwassenen onze kernovertuigingen voortdurend in stand houden als we beslissingen nemen over ons leven en hoe de beoefening dit kan helpen voorkomen.

Ze sprak regelmatig over hoe we onze denkgeest kunnen gebruiken om meer zicht te krijgen op de kernovertuiging. Maar hoe belangrijk ook, deze verheldering is slechts de eerste stap. Hij is nuttig, maar als we hier zouden stoppen, blijven we op het terrein van de psychologie.

De crux van de oefening met de kernovertuiging is dat we verder gaan dan alleen een psychologisch begrip en gaan doen wat niemand wil doen. We moeten in rust blijven zitten bij de pijn die we ervaren. Dit is de pijnlijke kern van onze beoefening. Dit is rusten in het moment. Dit is zenbeoefening.

Als je echt in deze pijn rust, zal de ervaring – paradoxaal genoeg – verdwijnen en dan is er geen pijn meer, er is niemand om de pijn te ervaren. Dit is niet iets wat je even kunt uitproberen. Het paradoxale aan de beoefening is dat we ons ongelooflijk moeten inspannen om zo goed mogelijk bij de pijn te blijven, dan zal de pijn langzaam eroderen en kunnen zich moeiteloze momenten voordoen – van alleen pijn, alleen vreugde.

Dit zijn momenten die je ‘verlicht’ zou kunnen noemen. Maar mijn moeder sprak nauwelijks over verlichting omdat we al verlicht zijn. We beseffen het alleen niet vanwege de kunstmatige constructie die we zorgvuldig hebben opgebouwd als poging om dit voertuig te beschermen.

Mijn moeder was altijd aan het studeren en onderzoeken. Ze deed dit om haar leerlingen het probleem duidelijk te kunnen maken, zodat ze ermee konden gaan oefenen.

Een centraal onderdeel van haar onderricht was de beoefening waarin mensen hun gedachten moesten labelen. Ze besefte dat we allemaal onze terugkerende gedachtenpatronen hebben en door het geduldige, vaak overbodige werk aan de bewustwording van deze patronen door ze te labelen, kunnen we onze kernovertuiging en de hiervan afgeleide basisstrategie gaan herkennen. Als we die eenmaal helder hebben, ontwikkelen we geleidelijk de vaardigheid om te kunnen zien wanneer deze patronen de kop opsteken. Ze wijst erop dat we ervan uit kunnen gaan dat onze patronen opspelen als we overstuur of geïrriteerd zijn.

Een tweede belangrijk onderdeel van haar leer is dat de voortdurende bestudering en ontrafeling van onze kernovertuiging grotendeels plaatsvindt door te rusten in de lichamelijke gewaarwordingen die zich vaak in ons hebben vastgezet, zo kunnen we de woede en pijn in onszelf ontmaskeren. Joko benadrukt dat we dit lichamelijk moeten doen en de gewaarwordingen duizenden en nog eens duizenden keren zullen moeten ervaren. Gedachten worden als bubbels, we klampen ons er niet aan vast en maken ze ook niet groter door er een hele trein van gedachten aan vast te koppelen. De lichamelijke gewaarwordingen worden precies dat: gewaarwordingen die worden ervaren en langzaam zwakker worden. Dan ontstaan er bij wat zich ook voordoet ongemaskeerde vreugdemomenten.

Joko legt in haar lezingen ook uit dat onze kernovertuiging, onze strategieën, onze gedachten en onze lichamelijke gewaarwordingen – alles waarvan we denken dat ze heel concreet zijn – niets meer zijn dan de ervaring van het huidige moment. En ze leert ons dat onze innerlijke pijn niets minder is dan verlichting zelf. Hoe kan de ervaring van het huidige moment, hoe die er ook uitziet, iets anders dan verlichting zijn?

Het trieste is dat we dit niet beseffen. Dus vermijden we de ervaring van het huidige moment. En lijden we. We zijn niet dat wat nu opkomt, maar bedekken dit met onze strategieën. We geven geen uitdrukking aan het mededogen dat we zijn, maar leven een leven waarin we voortdurend op zoek zijn naar een comfortabel en veilig gevoel. Joko legt in meerdere lezingen uit hoe we dit buitengewoon eenvoudige en ongelooflijk moeilijke werk kunnen doen.

We hunkeren naar de vrede van rusten in het huidige moment – wat dit ook precies mag zijn. Maar dit is het moeilijkste wat we kunnen doen. We zullen eraan moeten werken. We willen ons op ons gemak voelen. Het paradoxale is dat we de pijn van onze kernovertuiging keer op keer moeten zijn, tot deze verslijt. Wat er dan overblijft is de vreugde en vrede van het huidige moment, hoe dit moment er ook uitziet. Dan openbaart zich een leven vol mededogen, dat passend en zinvol is.

De beoefening van mijn moeder was imponerend onverbiddelijk, net als haar toewijding als leraar. Ze was altijd op zoek naar manieren waarop ze duidelijk kon maken wat de bedoeling van de beoefening precies is. Ze las veel en breed op deze zoektocht en haalde dingen uit het boeddhisme, hindoeïsme, christendom en veel niet-religieuze, filosofische, psychologische en nieuwetijdsbronnen.

Haar hele leven greep ze steeds weer terug op twee boeken. Het eerste was The Supreme Doctrine van de Franse psychotherapeut Hubert Benoit en het tweede was I Am That (Ik ben) van de Indiase, shaivistische leraar Sri Nisargadatta Maharaj. Ik noem deze titels hier voor het geval je ze zelf graag wilt lezen.

Ik herinner me hoe zij, toen ik nog een kind was, boekenwinkels afstroopte op zoek naar boeken die in haar ogen iets zinvols te melden hadden en haar konden helpen op haar zoektocht naar de waarheid. Jaren later zocht ze naar boeken die haar nog beter in staat stelden om haar leerlingen te laten inzien wat de beoefening inhoudt, zodat ze door dit inzicht het werk dat bij de beoefening hoort beter konden doen.

Toen mijn moeder aan haar eerste twee boeken werkte, maakte ze zich druk over iedere zin om er zeker van te zijn dat ze haar bedoeling helder overbracht. Tegelijkertijd kon ze hierom lachen en zei ze tegen me dat je in zen eigenlijk maar één lezing kunt geven.

Ik heb nooit formeel met mijn moeder gestudeerd, maar ik heb haar wel altijd als mijn leraar beschouwd en dat doe ik nog altijd. Naar haar opnames luisteren, ze uitschrijven en helpen bij het redigeren is één groot geschenk. Ze is nog steeds levendig aanwezig en ik leer nog altijd van haar woorden, iets waarvoor ik heel dankbaar ben.

Tijdens haar laatste levensjaar, toen ze niet meer met de finesse van eerdere jaren kon lesgeven, ontstond er een andere, expliciete, heldere manier van onderricht. Eerst dacht ik dat ze niet meer in staat was om de leer toe te lichten, maar toen besefte ik dat haar leer zich had uitgekristalliseerd tot slechts één zin: ‘Je bent oké.’ Ze kon liefdevol op mijn arm kloppen en zeggen: ‘Je bent oké.’

Ik wil Rachel Neumann bedanken voor haar redactiewerk. Ze nam een jaar aan lezingen en maakte er een coherent geheel van waardoor ze nog meer aan betekenis wonnen. Ook wil ik hier Matt Zepelin van uitgeverij Shambhala bedanken voor wat ik het ‘gladstrijken’ van het manuscript noem.

Ik ben mijn moeder eeuwig dankbaar. Haar onderricht heeft mijn leven gered. Ze was met haar levenslange, intelligente en toegewijde beoefening een voorbeeld voor de zenbeoefening en levens van velen. Ze was bereid om dit werk te doen. Ik hoop dat je haar woorden als zinvol en behulpzaam ervaart in je eigen leven – de vrede en vreugde die je leven is.

DEEL I

Ervaring

Het enige dat je moet weten

ER IS MAAR ÉÉN DING dat je moet weten. En het is heel simpel.

Onze taak als mensen die het leven in al zijn volheid willen ervaren, is aandacht schenken aan de dingen die we ervaren.

Om dit te kunnen, hoeven we alleen maar te worden wie en wat we echt zijn. Dat is alles. We hoeven alleen maar te zijn wie we zijn, los van al onze ideeën en de systematische manieren waarop we met het leven omgaan. Klinkt heerlijk, toch? Nee dus. Zijn wie we werkelijk zijn wil zeggen dat we moeten voelen wanneer we door het een of ander overstuur zijn geraakt – gekwetst of boos zijn. Bij sommigen van ons verkrampt ons lichaam tot een strakke, ellendige knoop als gevolg van deze heftige emoties. Anderen worden misselijk. En wie wil dat?

In het begin willen we helemaal niet met onze gevoelens in aanraking komen, omdat veel gevoelens, zoals gekwetstheid, woede en wrok, voortkomen uit pijn. En deze pijn voelt in eerste instantie als het laatste waar we ooit mee in aanraking willen komen.

Maar als we echt ervaren wat we zijn, wat dat in het moment ook is, dan is er vrijheid. Soms zeggen mensen tegen me: ‘O ja, ik heb contact met wie ik ben. Ik weet dat mijn lichaam verkrampt.’ Dat is niet hetzelfde als ervaren. Want als je zegt ‘ik’ weet dat ‘mijn lichaam’ verkrampt, dan maak je al onderscheid tussen jezelf, je weten en je lichaam. We gaan ervan uit dat er een ‘ik’ is dat ‘iets anders’ kent. De wereld is gespleten. Als de wereld gespleten is, is er geen vrede en ook geen vrijheid.

Je zou kunnen zeggen: ‘Maar ik weet heel goed dat ik lijd. Ik voel het ook echt.’ Maar dat is geen ervaren. Als je het echt ervaart, voel je het lijden of de woede niet, dan ben je het. Daarom zeg ik: wees wat je bent.

Sommige mensen vinden ‘ervaren’ een verwarrend woord. Ervaren is niet ingewikkeld. Het is niets anders dan slechts een seconde zonder gedachten zijn. Het is dat wat je bent wanneer je niet over jezelf nadenkt. Laat je geest enkele seconden stil zijn. Je voelt wat je voelt, en dat is het.

Als je heel erg van streek bent, wordt de manier waarop je lichaam als vanzelf samenkrimpt in een bepaald opzicht nog veel interessanter. Bij de meeste ervaringen voelen we echter niet heel veel. Maar als je een of twee uur kunt gaan zitten en alleen ervaart wat er is, zal je leven in snel tempo veranderen. Het is niet spectaculair. Het betekent niet dat er geen gedachten meer opkomen, maar het is alsof gedachten uit water opborrelen. Je ervaart ze en ze verdwijnen weer. Meestal volgen we de gedachten in ons hoofd en creëren we een fantasievoorstelling, we laten ze niet opborrelen en verdwijnen, iets wat ze van nature wel doen.

Je kunt dit alles niet proberen. Je kunt niet proberen om los te laten. Dat is raar. Wie laat er los? Je kunt ook niet proberen om jezelf weer op orde te krijgen en je kunt niet proberen om een beminnelijk mens te worden. Je kunt wél ervaren wanneer je niet beminnelijk bent. Hoeveel minuten kan ik blijven zitten en alleen maar dat zijn? De meeste mensen houden het ongeveer drie tot vier seconden vol. Hoe meer we ervaren, hoe minder de dingen anders hoeven zijn en hoe minder we aan oordelen hechten. En, onnodig te zeggen, een leven dat zich vanuit deze manier van beoefenen ontvouwt, is veel meedogender, opener en vreedzamer. Dit wil niet zeggen dat je niet voor dingen vecht of dat je niet handelt, alleen doe je dit vanuit stilte en met aandacht.

Echt ervaren kan aanvoelen als een groot verlies. En dat is het ook. Je verliest degene die je dacht te zijn. Je verliest dat waarvan je denkt dat het je identiteit is. Dat is beangstigend. Natuurlijk verliezen we in werkelijkheid niets. Maar we zijn bang dat we onze ideeën over ‘dit ben ik, dat ben ik. Ik moet dit doen, ik moet dat doen. Hij houdt niet van me, het leven is één grote ellende’ allemaal moeten opgeven. In de directe ervaring is dit er allemaal niet.

Misschien denk je: ‘Maar ik vind veel van die gedachten juist helemaal niet prettig.’ Dat is misschien zo, maar ze zijn je wel heel vertrouwd. We houden liever vast aan wat we kennen dan dat we het onbekende induiken. Daarom is beoefenen zo moeilijk. Maar het kan wel.

Het geheim van transformatie

Ons leven gaat voortdurend verder. Het is een prachtig, stromend, geweldig leven, waarvan we soms wel, soms niet houden. Maar het is er altijd. Wij hebben een klein aantal flink vastgeroeste en bekrompen manieren waarop we ons gedragen en waarmee we deze enorme, weidse ervaring proberen te verwerken.

Als we het hele leven willen ervaren, hoeven we alleen maar te zijn wat we ervaren, dat is het geheim. Stel dat het lukt om enkele minuten te voelen wat je voelt en je er niet voor wegrent, er niet over nadenkt, het niet analyseert, geen pil neemt, je niet bedrinkt, of wat je dan ook doet om het niet te hoeven voelen. Als we er echt in rust bij kunnen blijven, als we vriendelijk en liefdevol bij die pijn kunnen blijven, dan beginnen we te transformeren. Als we hierbovenop ook nog met een gedachte leven, dan klampen we ons vast aan de pijn. Dan kan de pijn niet bewegen, dan kan hij nergens heen. Hij zit daar maar en je wordt er gek van.

Als we het op gedachten gebaseerde, persoonlijke verlangen naar een bepaald verloop van de dingen voor de eerste keer kunnen loslaten, kan de pijn die we voelen zich gaan openen. Als hij zich opent, wordt het gevoel helder en rustig. Uiteindelijk blijven stilte en verwondering over. Uiteindelijk is er niets, alleen verwondering. Onder al onze problemen ligt een bron van stilte, daar is echte wijsheid. Hoe je het verder ook wilt noemen: het is er.

Wat wil je echt?

WAT HOUDT HET leven in en wat is jouw rol erin? Voor de meesten van ons bestaat het leven de meeste dagen uit heel gewone dingen. Moet ik boodschappen doen? Zal ik hem of haar bellen? Wat zal ik koken, schoonmaken, verzorgen, of doen? Dit zijn de dingen die we vaak doen en het kan heerlijk zijn om ze te doen. Maar als we op momenten niet ook even stoppen, gaan zitten en onderzoeken, kan het leven op een gegeven moment smakeloos en kleurloos worden, alsof je zaagsel eet. Tijdens onze dagelijkse bezigheden vergeten we iets. Dit ‘iets’ vormt de kern van onze beoefening.

Om ons leven weer smaak te geven, om weer benieuwd te worden naar hoe het echt voelt, moeten we wat ruimte maken. Misschien hebben we maar twee minuten, maar als we die twee minuten echt de tijd nemen om te stoppen, benieuwd te worden en ze volledig doorleven, dan kan dit een heel krachtig begin zijn.

Wij mensen verlangen dat het leven verloopt zoals wij dat willen. We willen het niet koud hebben en ook niet te warm. We willen ook geen honger hebben. We willen ons op geen enkele manier onbehagelijk voelen. Het is prima dat we ons tevredener en comfortabeler willen voelen, maar als prettiger, comfortabeler en meer van dit alles, het enige doel in ons leven is, dan zijn we de weg kwijtgeraakt.

Onze meditatiebeoefening bestaat voor een groot deel uit kijken naar de persoonlijke puinhoop waarin we leven. Door bij die puinhoop te zitten, leren we hoe hij eruitziet en om er ontspannen bij te blijven. We houden er niets concreets aan over, maar we ervaren ons leven wel veel meer zoals het echt is. We zijn veel meer aanwezig in ons leven terwijl het zich ontvouwt.

Vroeger zong ik in De Messias, een christelijk koor. We zongen een lied dat ging zo: ‘Dit juk is makkelijk te dragen en de last is licht.’ Het leven kan een last zijn, maar als je blijft beoefenen, zul je na verloop van tijd anders tegen je leven aankijken. Het juk wordt makkelijker te dragen en de last wordt lichter. Betekent dit ook dat zitmeditatie gemakkelijk is? Helemaal niet. Iedereen die zit, weet dat het nooit één ding is. We houden ervan. We haten het. Het is saai. We worden rusteloos. We willen hier helemaal niet zijn. Maar het vermogen om bij het leven zoals het is te blijven – en dat is alles wat nodig is – wordt groter. Maar wel langzaam, heel langzaam. De beoefening stopt nooit.

Een vrede die alle verstand te boven gaat

In de Bijbel staat bij Filippenzen 4,7 een zin over een vrede die alle verstand te boven gaat. Willen we dat niet allemaal? Ik denk niet dat deze vrede een staat van eeuwige gelukzaligheid is. Deze vrede is alle gebruikelijke tegenslagen, problemen en domme dingen die we allemaal meemaken in ons leven. Als je inzicht toeneemt is de vrede aanwezig in je moeheid, in situaties waarin je oneerlijk behandeld wordt, in je verwarring en zelfs ook in je afkeer van alles om je heen. Vrede en deze ervaringen zijn niet twee verschillende dingen.

Wat wil je echt? Wil je je alleen maar prettig voelen? Misschien dat je op dit moment ‘ja’ zegt. Misschien heb je het de laatste tijd zo zwaar gehad dat je alleen nog maar wilt ontspannen en plezier hebben.

Het is prima dat je plezier wilt hebben, maar als een comfortabel leven je enige doel is, sla je de plank mis. Als comfort of plezier je enige focus in het leven is, loop je het leven zelf mis. En dat is zo gebeurd. We denken: ‘Oké, misschien volgend jaar.’ Misschien komt er een volgend jaar voor ons, maar misschien ook niet. Misschien hebben we nog maar tien minuten, dat weten we niet. Soms loopt onze tijd al heel erg vroeg ten einde. We leven niet voor eeuwig. Het leven is altijd kort. Het is in een oogwenk voorbij. Je kunt dit werk niet tot volgend jaar uitstellen. Je moet het nu doen.