Jambalaya

This book is dedicated to my three Mothers:
Yemaya-Olokun
Mam’zelle Marie LaVeau
“She Who Whispers”

MOJUBA

Copyright © 1985 en 2021 Luisah Teish
© 2022 Nederlandse uitgave uitgeverij Samsara, Amsterdam
Oorspronkelijke titel Jambalaya : The Natural Woman’s Book of Personal Charms and Practical Rituals, voor het eerst
verschenen in het Engels bij HarperCollins Publishers, 195 Broadway, New York.
Deze uitgave is tot stand gekomen via HarperOne, een imprint van HarperCollins Publishers.
Vertaald uit het Engels door Jenny Mijnhijmer
Vormgeving omslag: Joyce Zethof, illustratie omslag: iStock
Vormgeving binnenwerk: Erik Thé, erikthedesign.com

ISBN 978 94 93228 81 8

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

Noot van de auteur: Jambalaya 2021

Jambalaya werd gepubliceerd in 1985. Tot op de dag van vandaag wordt het gebruikt door individuen (ook mannen) en groepen, en wordt het beschouwd als een klassieker op het gebied van vrouwenspiritualiteit.

Het bracht het wereldbeeld, de spirituele cultuur en de rituele praktijken van de Afrikaanse diaspora uit de schaduw van het ‘hocus pocus’ en in het licht van toegankelijke spirituele kennis. Het verduidelijkte de rol van vrouwen in de spirituele cultuur, en het nodigde uit tot een respectvolle verwantschap met mensen van andere culturen. Zeer belangrijk is dat het de lezer toegang gaf tot rituelen en praktijken om spirituele groei te bevorderen die op de natuur waren gebaseerd.

Sinds de publicatie is het boek in verschillende talen vertaald. De inhoud ervan verschafte informatie aan conferenties over het ‘menselijk potentieel’ en is opgenomen in vele bloemlezingen van academische geschriften en creatieve non-fictie. Daarnaast was het een inspiratie voor beeldende kunstenaars, romans, toneelstukken, liederen en choreografieën.

In de afgelopen dertig jaar is er veel veranderd. In 1985 werden de tradities die in Jambalaya aan de orde kwamen, als marginaal beschouwd en vaak gesimplificeerd. Momenteel hebben deze tradities wereldwijd erkenning en respect gekregen. Het Wereldcongres van Orishatradities en Cultuur wordt bijgewoond door vertegenwoordigers van meer dan 100 landen. Het bos van de Godin Oshun in Oshogbo, Nigeria, is door de Unesco uitgeroepen tot werelderfgoed (https://www.travelwaka.com/osun-osogbo-sacred-grove-a-unesco-world-heritage-site-in-nigeria/).

En de praktijken van de traditie, die in het verleden werden verguisd, zijn door de Hoge Raad van de Verenigde Staten wettig verklaard (Church of the Lukumi Babalu Aye v. City of Hialeah, 1993). De herfst wordt nu breed gevierd als het seizoen van de voorouders (hoofdstuk 4), en de Godin Oya wordt vereerd als de ‘meesteres van het kerkhof’.

Wereldwijd respect voor deze tradities is niet het enige dat is veranderd sinds dit boek voor het eerst verscheen. Rituelen en gebruiken zijn ook aangepast aan onze moderne wereld. Vroeger mochten vrouwen geen trommels bespelen of ceremonies leiden. Tegenwoordig worden drumformaties geleid door vrouwen en leiden vrouwelijke priesters de belangrijkste rituelen bij inwijdingen, overgangsrituelen en begrafenissen. Toen ik Jambalaya schreef, werd de traditie gedomineerd door een klasse van priesters die bekendstond als Babalawo (de Vader der Geheimen), en velen dachten dat vrouwen alleen konden dienen als Apetebi (een soort directiesecretaresse) van deze meester van Ifa, het goddelijk waarzegsysteem dat de kiem was voor alle tradities in de diaspora. Maar ook dat is veranderd. De zoektocht naar het terugwinnen van onze prekoloniale cultuur bracht aan het licht dat vrouwen vele belangrijke posities bekleedden, waaronder die van Iyanifa (Moeder van het Ifa) en Woman Chief.

Ik ben er trots op dat ik tot de vele vrouwen behoor die deze titels nu dragen.

We hoeven niet meer onder Maria’s rokken te leven (hoofdstuk 7).

We zijn in de eenentwintigste eeuw beland, en nu kan men in een groot aantal boeken en overal online informatie vinden (soms nauwkeurig) over de voorouders en de goden. Heilige artefacten (waarvan sommige authentiek) kunnen worden gekocht in de plaatselijke boetiek, op de vlooienmarkt en op eBay. En er is, bij het grote publiek, een grotere neiging om gemeenschapsevenementen te ritualiseren en het Heilige te erkennen en te vieren. Ik heb het genoegen gehad om veel mensen te ontmoeten op conferenties en festivals, via brieven en telefoongesprekken, via e-mail en Facebook-pagina’s. Ze vertellen me dat Jambalaya hen op hun spirituele pad heeft gebracht. En dat ze veel vragen hebben. En hoewel ik me bewust richtte tot vrouwen in het boek, is het duidelijk geworden dat zowel mannen als vrouwen de inhoud van Jambalaya gebruiken. Ik ben zowel verrast als verheugd over het aantal mannen dat meldt dat zij het boek “warm, duidelijk, bevrijdend” en dagelijks bruikbaar vinden. In feite hebben verschillende mannen mij gevraagd een gids te schrijven speciaal voor de spirituele man.

Sinds het boek uitkwam, heb ik een onlinegemeenschap opgebouwd, waarin ik lezers help op hun spirituele reis. Ik stel vragen aan lezers via mijn YouTube-video’s, mijn online lessen en mijn berichten op sociale media. Ik nodig je uit om deel te nemen aan het gesprek.

Mijn spirituele reis brengt me over de hele wereld, en geeft me intense innerlijke vervulling. Ik nodig je uit om samen met mij van deze reis te genieten.

En ik hoop dat dit boek jullie allen nog dertig jaar van dienst zal zijn.

Yeye Luisah Teish,

17 november 2020

Voorwoord

Onze magie terugwinnen

De vrouwenbeweging heeft gewerkt aan het terugwinnen van de kennis en de macht van de vrouw. Deze zoektocht heeft geleid tot een verwerping van de patriarchale religie en de wedergeboorte van de Spirituele Vrouwenbeweging die gericht is op de natuur.

Wij hebben de ware definities van woorden geleerd, die in het verleden in angst waren gehuld en door verkeerde interpretaties werden verdraaid. Woorden als heks zijn geherdefinieerd in het licht van hun ware oorsprong en aard. In plaats van de boze, uitgedroogde, oude preutsheid van de patriarchale overlevering, kennen wij de heks als een sterke, trotse vrouw, bedreven in de natuurgeneeskunde. Wij kennen haar als een zelfbewuste vrijheidsstrijdster, die opkomt voor haar recht op haar eigen seksualiteit en haar recht om haar leven en gemeenschap te besturen volgens de wetten van de natuur. We weten dat ze werd belasterd, onderdrukt en levend verbrand om haar wijsheid en haar verzet tegen de patriarchale heerschappij.

De heksenjachten van Salem zijn voorbij, en vrouwen roepen openlijk de Godin aan onder Haar vele namen: Aphrodite, White Buffalo Woman, en Kali.

Een van de vaak genoemde doelstellingen van de Spirituele Vrouwenbeweging is het overwinnen van de broeders ‘Isme’; racisme, seksisme (inclusief heteroseksisme), en classisme, de zonen van patriarchale conditionering. Patriarchale opvoeding heeft ons doen geloven dat Afrika ‘het donkere continent’ is, zonder enige noemenswaardige bijdrage aan de beschaving. Dit is een schandalige leugen! Afrika is, in feite, de plaats waar de mensheid begon. Griekenland en Rome erfden hun beschaving van Afrika.

Antropologie, een pseudowetenschap, voortgekomen uit het kolonialisme, concentreerde zich op de rituelen en geheime genootschappen van Afrikaanse mannen en bestempelde de matrifocaliteit van de Afrikaanse cultuur als ‘het teken van wreedheid’.

Als gevolg van de schuld van de slavenhandel zijn de tradities van Moeder Afrika die onder de wurggreep van het christendom in de ‘Nieuwe Wereld’ overleefden, als ‘bijgeloof’ bestempeld en door de gedrukte en elektronische media op grove wijze uitgebuit.

Dit is de rotzooi die wij, de moeders, zusters en dochters van de Spirituele Vrouwenbeweging, hebben geërfd.

Als wij ons doel willen bereiken om racisme uit te bannen, moeten wij ons zuiveren van dit kankergezwel dat ons blijft verdelen en dat de vrouwenbeweging dreigt te ondermijnen.

Laten we onze genezing beginnen door het woord voodoo weer op te eisen (wat in de Fon- en Ewe-talen van West-Afrika betekent: levensbeginsel, genius en geest). Laten we het herhaaldelijk uitspreken en net zo trots als we heks zeggen. Laten we Mam’zelle Marie LaVeau eren zoals we de heksen van Salem eren. Laten we liefdevol Asase-Yaa, Aida-Wedo, en Oshun aanroepen.

Dit boek is geschreven onder leiding van ‘Zij die fluistert’, mijn geestgids, als een bijdrage aan onze genezing. Het is speciaal geschreven voor vrouwen. Het tilt de zware rokken van God de Moeder op en toont met trots de vrucht van Haar schoot. Deze informatie is niet antimannelijk; het kan gebruikt worden door mannen die moe zijn geworden van het onvruchtbare trio: de Vader, de Zoon, en de Heilige ‘Geest’.

Dit boek is ontworpen om Aleyos, de niet-ingewijden, tegemoet te komen. Het is met opzet geschreven op een niveau en in een taal die het toegankelijk maakt voor leken. De mensen die ervoor gekozen hebben in afzondering te werken, kunnen het als een leidraad gebruiken. Zij die gezegend zijn met ouderen in een gevestigde gemeenschap wordt geadviseerd nederig hun leiding te aanvaarden. Het hier gepresenteerde materiaal geeft alle lezers een manier (niet dé manier) om op verantwoorde wijze geestelijke kracht te cultiveren en te gebruiken.

Dit boek concentreert zich op de voodoo van New Orleans. New Orleans-voodoo is net als Jambalaya, een pittig gerecht met veel fijne ingrediënten die samen worden gekookt. Het mengt de praktijken van drie continenten in één traditie. Het bevat Afrikaanse voorouderverering, indiaanse aardeverering, en Europees christelijk occultisme. Voodoo is een open systeem dat gemakkelijk nieuwe culturele en wetenschappelijke informatie opneemt. Deze tak van de voodoo vereist geen inwijding (hoewel inwijding mogelijk is); en het is niet onderworpen aan een rigide hiërarchie. Een persoon kan alleen werken of in losse georganiseerde groepen die altaarkringen worden genoemd.

Hoewel de voodoo van New Orleans het door de tijd geëerde geloof heeft behouden, respecteert en moedigt hij ook de ‘Goddelijke Inspiratie’ van het individu aan. De toverspreuken en rituelen vereisen het gebruik van natuurlijke voorwerpen en maken gebruik van de artistieke talenten van de beoefenaar. Benodigdheden voor de magische werken zijn overal verkrijgbaar in botanica’s. Botanica’s zijn winkels die kaarsen, kruiden, wierook, oliën en beelden verkopen. Als je in een kleine stad woont, is er waarschijnlijk wel een botanica achter in een van de drogisterijen in je stad. Waar mogelijk worden in dit boek recepten gegeven voor het maken van jouw eigen benodigdheden en hulpmiddelen.

De voodoo heeft een speciale aantrekkingskracht op vrouwen. Omdat het het kind is van matristische tradities, erkent het spirituele verwantschap, moedigt het persoonlijke groei aan, respecteert het de aarde en maakt het gebruik van de kracht van seksualiteit en het menstruatiebloed van vrouwen. Menstruatietaboes die oorspronkelijk heilig en zelfopgelegd waren, zijn vervloekt en dwingend geworden onder de hemofobe mannelijke overheersing. Menstruatiebloed kan gebruikt worden om mannen te controleren, maar als feministisch-spirituele vrouwen hebben we er wel wat beters mee te doen. Helaas zijn veel vrouwen nog steeds bang voor hun natuurlijke essentie; de voodoo zal hen helpen deze angst te overwinnen. De voodoo is krachtig. Het biedt toegang tot drie krachtbronnen en kan gelijktijdig met elke andere traditie beoefend worden. Dit boek zal hier en daar parallellen trekken tussen de voodoo en andere tradities.

Het maakt gebruik van het onderbewustzijn en stimuleert de rechterhersenhelft, maar berust niet uitsluitend op psychologische interpretaties van macht. Onze voorouders wisten dingen waar de moderne wetenschap nog steeds mee worstelt te ‘verklaren’. Onze voorouders hadden toegang tot het collectief onbewuste eeuwen voordat Jungs moeder zwanger werd. Door voorouderverering wissen we de Exorcist-tapes en leren we om te gaan met geesten als vrienden, als leden van de familie.

Omdat de voodoo Afrikaans is, beschouwt hij spiritualiteit als een integraal onderdeel van het dagelijks leven. Omdat de voodoo van New Orleans werd gevoed door een ‘klasse van bedienden’, wordt zijn magie uitgevoerd als huis-tuin-en-keukenhandelingen. Omdat hij ontheemd uit zijn moederland overleefde, leert hij aanpassingsvermogen. Omdat de waarheid gevonden wordt in de orale traditie, leert hij respect voor de ouderen. Omdat het doel is de wreedheid van de slavernij tegen te gaan, is reinheid het parool, moed de grootste deugd.

Dit zijn toch eigenschappen die alle Wijze Vrouwen en Amazones het waard vinden om te cultiveren.

Dit boek vergroot het begrip van de Afrikaanse spiritualiteit, verklaart de effecten van politieke overheersing, en leert de praktische toepassing van voorouderverering. Als priesteres zie ik dit als de essentiële stappen die genomen moeten worden om een vrouw in staat te stellen spirituele groei wijs en krachtig te benaderen.

De meeste toverspreuken en rituelen in dit boek zijn aan mij doorgegeven door mijn voorouders en geestengidsen. Andere zijn traditioneel en zijn aangescherpt in het licht van nieuwe kennis en omstandigheden (onze voorouders hadden zich nooit een nucleaire holocaust kunnen voorstellen). Alle werken in dit boek zijn getest door mijn uitgebreide familie met goede resultaten. Door te experimenteren, zul je vinden wat voor je werkt.

De politieke focus van dit boek is de ziekte racisme. Ik heb opzettelijk een sterk medicijn toegediend om deze degeneratieve ziekte tegen te gaan. Het recept is niet alleen te vinden in de inhoud van dit boek, maar ook in zijn stijl. Door kleine hoeveelheden Zwarte cultuur toe te dienen, zal ik je inenten tegen onwetendheid en onverdraagzaamheid.

Dit boek is geschreven in niet-seksistisch mensen-Engels. Moma, Momi, en Mami, de etnische Zwarte en Latijnse uitspraken voor het woord Moeder, worden gebruikt. Het woord zij wordt gebruikt om de hele mensheid aan te duiden. Wanneer ik verwijs naar mensen van Afrikaanse afkomst, gebruik ik het woord Zwart, met hoofdletter, uit respect voor de door ons gekozen naam voor onszelf. Godinnen, Goden, hun namen en persoonlijke voornaamwoorden die naar hen verwijzen, worden respectvol met een hoofdletter geschreven. Ik plaats ook Maria, de Moeder van God, in deze cirkel van gerespecteerden.

In hoofdstuk 7 geef ik suggesties voor het maken van altaren voor de Afrikaanse goden. Ik heb de namen opgesomd van katholieke heiligen die met hen verbonden zijn. Je kunt er wel of niet voor kiezen deze namen te gebruiken. Ik heb ze opgesomd voor jouw gemak en als eerbetoon aan de genialiteit van onze voorouders die ze gebruikten om de traditie in leven te houden.

In hoofdstuk 7 vind je ook volksverhalen die de persoonlijkheden en krachten van de goden illustreren. Twee van deze verhalen (Yemaya en Oya) zijn origineel, gecreëerd door ‘Zij die fluistert’. De andere vijf zijn originele vertolkingen van traditionele verhalen. De essentie van deze verhalen komt uit de ziel van het Yoruba-volk. Geen enkele priester of vertaler kan aanspraak maken op deze verhalen; het zijn geen fictieve werken. Ze vormen het hart van de orale traditie. Als Zwarte vrouw en priesteres van die traditie, erf ik ze door bloedverwantschap en toewijding. Ik zet me in om ze levend en relevant te houden voor het hedendaagse leven.

Witte vrouwen die zich werkelijk willen bevrijden van de stank van het racisme zullen een hulpmiddel vinden om hen bij die bevrijding te helpen. Zij zullen het antwoord ontdekken op de vraag: “Wat heeft Afrika met mij te maken?” Zij zullen begrijpen waarom Zwarte vrouwen verdacht afwezig zijn bij vrouwenrituelen, en waarom hun ‘outreach’-programma’s hebben gefaald.

Zwarte vrouwen zullen informatie vinden die ons helpt onszelf en onze ouderen beter te begrijpen. We zullen bevrijd zijn van het zuur dat we voelen wanneer iemand onze traditie ‘bijgeloof’ noemt. We zullen weten waarom onze grootmoeders beweren niets van de voodoo te weten, maar wel kunnen vertellen over zijn toverdrankjes en betoveringen. We zullen een van onze moeders, Mam’zelle Marie LaVeau, weer opeisen en haar bij haar juiste titel noemen.

Wij zullen onszelf in het ‘ware licht’ zien en andere vrouwen de hand reiken als gelijken, als zusters.

Amerikaanse vrouwen zullen lang verloren familieleden vinden die op hen wachten bij de rivier. Las Latinas, vengan a rumbear con las Negras! Aziatische vrouwen zullen de Zwarte tao zien. Alle vrouwen zullen recepten en rituelen vinden voor de empowerment van zichzelf en hun zusters.

Over geheime genootschappen wordt vaak gezegd dat “zij die het weten het niet vertellen, en zij die het vertellen het niet weten”. Deze houding verklaart de wijdverspreide misinformatie over voodoo. Dit boek is geschreven door een ingewijde beoefenaar, iemand die het weet. Wat op verantwoorde wijze verteld kan worden is geschreven als een werk van liefde. De lezer die ‘vaudeville’ magie verwacht zal zwaar teleurgesteld worden. Zij die kracht respecteren en bereid zijn te werken aan zelf-transformatie zullen rijkelijk beloond worden. De gegev en informatie is nauwkeurig, praktisch en veilig.

Mijn persoonlijke verhalen bevatten wanhoop en moed, liefde en woede, humor en pijn. Ze worden je aangeboden als een altaarstuk, als een demonstratie van hoe de kracht van de Moeder het leven van een gewone vrouw kan transformeren.

In VrouwGeest

Inleiding

Als magie volgens Dion Fortune’s definitie kan worden beschouwd als “de kunst om het bewustzijn naar believen te veranderen”, dan is Jambalaya werkelijk een magisch boek. Wie het leest, wordt meegenomen op een reis naar een rijk van de geest dat de meesten van ons zijn kwijtgeraakt – een rijk waar de natuur weelderig is en de mensen diep met elkaar verbonden, waar het bovennatuurlijke net zo alledaags is als het stof van rode bakstenen dat op de stoep wordt gestrooid. Jambalaya documenteert een levende spirituele traditie van immanentie, die ik elders heb gedefinieerd als “het besef van de wereld en alles wat zich daarin bevindt als levend, dynamisch, van elkaar afhankelijk, op elkaar inwerkend en doordrenkt van bewegende energieën: een levend wezen, een wevende dans”.¹

Het model van de wereld in de heersende witte westerse cultuur is iets heel anders geweest. Sinds de zeventiende eeuw heeft het Westen de wereld gezien als een mechanisme, samengesteld uit delen die levenloos zijn, geïsoleerd, geatomiseerd, met elkaar in verband gebracht in simplistische ketens van oorzaak en gevolg, gerangschikt in hiërarchieën en alleen gewaardeerd in hun relatie tot een of andere externe norm, of dat nu God is of winst. God is uit de wereld verwijderd, geest is gescheiden van materie, religie is losgekoppeld van de zorgen van alledag. En de levende tradities die nog vasthielden aan het diepere wereldbeeld van de immanentie, werden afgedaan als bijgeloof of verguisd als boosaardige hekserij.

Hekserij was in werkelijkheid de voorchristelijke, tribale traditie van het Westen, waarin de immanente geest werd voorgesteld als de Godin en vrouwen gerespecteerde leiders waren. De Oude Religie overleefde ondergronds door eeuwen van vervolging, zodat het immanente wereldbeeld nooit helemaal verloren ging. De uitlopers ervan doken op onder de boeren van het boerenland en de krakers van de vennen en bossen, in volkstradities en plaatselijke festivals, in de overlevering van kruidkunde en vroedkunde, in liederen en dansen en verhalen, in het onderricht van de occulte kunsten en in de kloosters die bewaarden wat ze konden van de Oude Religie.²

Zowel de Europese hekserij als de Afro-Caribische tradities waarover Teish schrijft, hebben geleden onder eeuwen van patriarchale propaganda. In de zestiende en zeventiende eeuw ontketenden zowel de katholieke als de protestantse kerk in heel Europa een wrede golf van folteringen en verbrandingen van vermeende heksen. Naar schatting 500.000 tot 9 miljoen slachtoffers vielen in de vier eeuwen van de brandende tijden. Tachtig procent van de slachtoffers waren vrouwen.

De vervolgingen vernietigden de eenheid van de boeren- en arbeidersklasse en baanden de weg voor de afgrendeling van de gemeenschappelijke gronden en de mechanisatie van de landbouw. Ze waren een oorlog tegen de erotiek en tegen de vrouw, waardoor vele vrouwen werden verdreven uit de beroepen van genezer en vroedvrouw en de mannelijke suprematie werd versterkt.³

De Burning Times zagen ook de opening van de slavenhandel in Afrika, de invasie van de Amerika’s, en de verwoesting van zijn inheemse volkeren. De rijke culturen en inheemse spirituele tradities van Afrika en de Amerika’s werden ook wel ‘hekserij’ en duivelsaanbidding genoemd door de missionarissen, die er alle belang bij hadden om ze uit te roeien. Slaven werd verboden hun inheemse religies te beoefenen, omdat de slavenhouders wisten hoe krachtig de cultuur en religie van een volk kan zijn als verzet.

We lijden nog steeds onder de erfenis van die tijden. Het is moeilijk voor witte westerlingen om een op de aarde gebaseerde spiritualiteit te benaderen met dezelfde ernst die wij geven aan patriarchale religies. Onze verwachtingen van wat religie is, worden allemaal tegengesproken door een traditie die geest ziet als immanent in de natuur en de menselijke gemeenschap.

Een spiritualiteit van immanentie is geworteld in de natuur. Geest is belichaamd en ingebed in de materiële wereld. Teish schrijft over de Da: “de energie die de schepping draagt, het krachtveld waarin de schepping plaatsvindt. Hoewel de hele natuur energie bevat van de Da en wordt beschouwd als fundamenteel heilig, worden bomen, rivieren, bergen, en donderstenen als bijzonder heilig geacht vanwege hun nut en duurzaamheid. In de West-Afrikaanse visie zijn zowel de steen als de mens samengesteld uit energie geleverd door de Da. De mens is ontvankelijk voor de energie die van de rots uitgaat en de rots is ontvankelijk voor de invloed van de mens.”⁴

Inherent aan respect voor de natuur is een ander begrip van menselijke macht. Ache, persoonlijke macht, is geen ‘macht over’ of overheersing. “Het gaat door ons heen, wordt door ons gebruikt, en moet door ons worden aangevuld.” Door dit te doen, respecteren we het algemene evenwicht. “Er is een gereguleerde verwantschap tussen menselijk, dierlijk, mineraal en plantaardig leven. Afrikanen slachten niet op grote schaal dieren af, zoals dat gebeurde met de Amerikaanse buffel, noch verwoesten zij de velden die hen dienen. Men erkent dat zij gezegend zijn met de persoonlijke kracht om te jagen, te landbouwen en te eten; maar men erkent ook dat zij moeten teruggeven wat hun gegeven is.”

Immanente spiritualiteit is ook geworteld in de menselijke gemeenschap. Er is geen concept van individuele verlossing (er is niets om van gered te worden) of van een verlichting die anderen achterlaat. “De dynamische wisselwerking van energie door middel van arbeid, viering (muziek, zang, dans, mythe), en placering (plengoffer, offerande) was de standaard wijze van aanbidding voor de vroege Afrikaanse volkeren.”

West-Afrikaanse religie was een kracht voor binding, voor verbinding, tussen echte mensen die elkaar diep en intiem kenden. Tijdens de slavernij en de onderdrukking die daarop volgde, was de Zwarte gemeenschap een krachtige motor om te overleven. “Wat de Zwarte zuidelijke schrijver erft als een natuurlijk recht is een gevoel van gemeenschap,” zegt Alice Walker.⁵

Teish’ traditie is geworteld in een wereld waar mensen elkaar kennen en diep geïnteresseerd zijn in elkaars zaken. “Het leek wel of ik in elk blok een moeder had. Dit was natuurlijk een tweesnijdend zwaard. Aan de ene kant zou ik geen honger lijden of ziek worden zonder dat ‘Tante, Neef, Zus, of Grote Moma Zo-en-Zo’ er iets aan deed. Aan de andere kant, als ik zes straten van huis een overtreding beging, kon ik minstens vijf uitbranders en twee pak slagen krijgen voordat ik thuiskwam om de allerlaatste te ontvangen.”

De solidariteit van de gemeenschap strekt zich uit tot de voorouders, die met eerbied worden behandeld. “Mooie liederen en wervelende dansen worden ter ere van hen gedaan. Er wordt goed over hen gesproken, ze worden gerespecteerd. Het is belangrijk in de Afrikaanse samenleving om de namen en daden van iemands voorouders te gedenken. Zij hebben een plaats van genegenheid in de harten van hun nakomelingen.”

Gemeenschap strekt zich ook uit tot de goden, de orisha’s, de krachten buiten de menselijke wereld die ons niettemin de weg wijzen, leiden, soms misleiden en – in rituelen – ons kunnen bezitten, ons voorbij de beperkingen van onze afzonderlijke wezens brengen in verbinding met de onderliggende gemeenschap van alle zijn.

Een religie van immanentie viert het erotische, het sensuele, het hartstochtelijke. Het is geworteld in de zorgen van het dagelijks leven. De rituelen en betoveringen die Teish omvat, spreken tot onze zintuigen. Ze kunnen worden gezien als een weg van psychologische transformatie, geworteld in dingen die dieper tot ons spreken dan het niveau van woorden. De rituelen van haar traditie zijn gebaseerd op dansen en zingen, op het creëren van heilige plaatsen die alle zintuigen voeden en ons verder voeren.

Vandaag de dag ondergaan de op de aarde gebaseerde spirituele tradities van Afrika, Amerika en het Europese heidendom allemaal een vernieuwing die gekoppeld is aan bewegingen voor politieke en sociale verandering. De waarden van de immanentie vormen een uitdaging voor een systeem dat de opvatting dat de wereld dood is, snel tot een selffulfilling prophecy maakt. Het opnieuw bezielen van de wereld, het respect voor de natuur en de verscheidenheid van de menselijke cultuur als heilig, wordt een basis waarop we een nieuwe cultuur kunnen bouwen waarin we in harmonie met de natuur kunnen leven en verrijkt kunnen worden door onze verschillen.

“Niemand zou zich een betere erfenis kunnen wensen dan die welke de Zwarte schrijver in het Zuiden is nagelaten: een mededogen met de aarde, een vertrouwen in de mensheid dat verder gaat dan onze kennis van het kwaad, en een blijvende liefde voor gerechtigheid. We erven ook een verantwoordelijkheid, want we moeten niet alleen uiting geven aan eeuwen van stille bitterheid en haat, maar ook aan naastenliefde en blijvende liefde.”⁶

Teish is trouw aan die verantwoordelijkheid. In dit boek spreekt zij voor mensen van kleur als een stem van trots op hun oude tradities en een overbrenger van hun erfgoed. Voor vrouwen is zij meer dan een doorgeefluik; zij is een vormgeefster van tradities die naar het verleden kijkt door een feministisch oog, een schepper van genezingsrituelen en een maker van mythen. Onder witte mensen met een zeker politiek bewustzijn wordt vaak gezegd dat één manier om ons eigen racisme af te leren is door meer te leren over de cultuur, geschiedenis en tradities van andere volkeren. Dit is waar, maar wat niet wordt verteld is hoe racisme ons leven heeft verzwakt door ons af te snijden van de rijkdom van andere tradities, door onze bronnen van wijsheid en inspiratie te vernauwen, door ons onwetend te houden van uitgestrekte gebieden van de menselijke geschiedenis en ervaring. Jambalaya is een geschenk, toegankelijk voor alle mensen, een geschenk van een oude cultuur en traditie, een geschenk van verhalen, rituelen en vieringen, een geschenk van Teish’ eigen geschiedenis en stem, de stem van een sterke, trotse, goed geïnformeerde, en wijze Zwarte vrouw. Modupue, Teish.

Starhawk San

Francisco, juni 1984

Opmerkingen

1Starhawk, Dreaming the Dark, Magic, Sex and Politics (Boston: Beacon, 1982), blz. 9.

2Voor meer informatie over hekserij en Europees heidendom, zie Starhawk, The Spiral Dance: A Rebirth of the Ancient Religion of the Great Goddess (San Francisco: Harper & Row, 1979).

3Voor een uitgebreidere bespreking van de Burning Times, zie Starhawk, Dromen, blz. 183-219.

4Zie blz. 87 van Jambalaya.

5Alice Walker, In Search of Our Mothers’ Gardens (New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1983), blz 17.

6Walker, blz. 21.

DEEL EEN

Fluisterende wijsheden

HOODOO-MOMA*

Houten trappen geschrobd met rode baksteen

Heilig water op de vloer gesprenkeld.

Sint. Michel doodt die oude demon

stiekem achter de voordeur.

“Jezus, Maria en Jozef,” roept ze,

“kom binnen en ga zitten.”

Koffie wordt genipt uit een demitasse-kopje

in mijn moeders deel van de stad.

“Doe je benen niet over elkaar aan tafel.

Pas op voor de kok die niet eet.

Let op je manieren als er visite is.

Waag het niet de voeten van die vrouw af te vegen!”

Een harig wezentje rent buiten rond

en zoekt restjes. Ratelslanghuid

en vinnen van rivierkreeftjes op een blauw bord van bruine bonen met rijst.

Daarginds in dat brandende vat,

daar zijn zwavel en brandende vodden. Gewikkeld in rode draad

eronder, negen keer, heeft ze iemands naam geschreven.

Achter het hek groeit van alles: groen voor de koeien, melkkruid, en

duivelsbrood. Zondagmorgen is ze stijf gesteven en

katholiek; altaarnacht – witte lap op haar hoofd.

Vraag de vrouw waar ze heen gaat, of durf haar te vragen

waar ze geweest is. Je zult blauw water op je stoep vinden,

en je adem verziekt door de wind.

Omdat ik haar dochter ben, durfde ik haar eens te vragen:

“Moma, weet jij iets van hoodoo?”

“Kind, jij moet gek zijn.

Wie hoort de doodsreutel niet, of weet hoe je met een kikker moet praten?

Gezond verstand is wat de Heer je geeft. Er zit een voorspelling in het geblaf van een hond.”

*‘Moma’ en ‘momi’ zijn Zwarte en Latijnse schrijfwijzen en uitspraken voor ‘moeder’.

1

Tipsy opgroeien

Op de een of andere manier wist ik dat er veel meer aan de hand was dan aan de oppervlakte zichtbaar was.

Mijn bestaan en dat van de dingen om me heen deden me twijfelen aan alles, altijd op zoek naar de diepere betekenissen.

Ik werd geboren in de stad van de voodoo – New Orleans, Louisiana. Het huis van mijn grootmoeder aan vaderskant staat op 1018 St. Ann Street. Het Maison Blanche, het voormalige huis van Mam’zelle Marie LaVeau, de voodoopriesteres gedurende drie generaties, staat geregistreerd als 1022 St. Ann Street. Tot op de dag van vandaag hangt aan het huis van mijn grootmoeder een bord waarop staat ‘De Marie LaVeau- appartementen’.

New Orleans is net als de San Francisco Bay Area, waar ik nu woon, een psychische zeehaven. De psychische energieën van vele levende en dode mensen zweven over de stad New Orleans, mogelijk door het water. Bezoekers van de stad worden ‘tipsy’ na er slechts een korte tijd te zijn geweest. ‘Tipsy’ is de naam voor de gemoedstoestand die aan bezetenheid voorafgaat. (Het wordt ook gebruikt om lichtelijk dronken aan te duiden.) Ik groeide tipsy op.

Ik bracht vele dagen en nachten door in het donkere, mysterieuze huis van mijn grootmoeder, Maw-Maw Catherine Mason Allen, terwijl mijn moeder en vader aan het werk waren.

Door de beperkte waarneming van een kind en de aard van het geheugen, kan ik het slechts vaag beschrijven. Ik herinner me een groot, te zacht, en lomp tweepersoonsbed in de middelste kamer. Dit is de plaats waar mijn neef Frank jr. zijn toevlucht zocht voor de zweepslagen die hij altijd verdiend schijnt te hebben. Hij verstopte zich onder dit bed om sigaretten te roken; maar voor mij waren rook en Frank niet de enige dingen die zich onder dat bed verstopten.

Misschien had ik die avond te veel augurken gegeten en te veel gesnoept van de heerlijke theekoeken en zoete aardappelkoekjes die mijn Maw-Maw altijd in de houtkachel bakte. Wat de externe oorzaak ook was, toen ik mijn hoofd op het donzen kussen legde, bedekt met een smetteloze mousseline kussensloop, kon ik niet slapen. Alles was zo stil en roerloos dat ik niet wist of mijn talrijke en nauwelijks van elkaar te onderscheiden volwassen familieleden in de voorkamer sliepen of op stap waren voor een avondje kerk. Ik had zorgeloos alleen kunnen zijn, want iedereen in de buurt was op een of andere manier verwant aan mij en zou bij het minste onraad zijn komen aanrennen.

Maar vanavond, toen de Wind langzaam door de spleten van het houten hek gleed dat de achtertuin afsloot, leek er niemand te zijn. Tenminste geen mens. Ik kon alleen de Wind horen en het onregelmatige getik van Maw-Maws witte hond, die geboren was met maar drie poten. Ik was altijd bang voor die hond en bewaarde een veilige afstand tussen ons, niet omdat hij ergens vals was, maar omdat zijn ogen altijd rood waren, en men had mij verteld dat hij wist wanneer iemand ging sterven.

Ik lag daar te luisteren naar zijn tapdans in de wind en staarde gedachteloos naar het plafond. Na een poosje, hoelang weet ik niet, bekroop mij een gevoel van onrust. Iemand of iets bewoog zich slangachtig en langzaam onder het bed.

Was het Frank? Was hij eronder gekropen om een pak slaag te ontlopen en in slaap gevallen? Was Maw-Maws enge hond onder het huis gekropen en had hij zich direct onder het bed gesitueerd? Toen ik mezelf deze vragen stelde, zei de Wind tegen me: “Nee, Cher.” Terwijl mijn angst toenam, werd ik me bewust van een gevoel van subtiel opstijgen. Mijn rug leek de knopen van de matras niet meer te raken. Ik bleef stijgen en stijgen tot ik anderhalve meter boven het bed leek te zijn. Ik herinner me dat ik dacht dat als ik zo bleef stijgen, ik tegen het plafond zou botsen en mijn toch al platte neus zou verbrijzelen. “Ik wil naar beneden,” zei ik nerveus in mijn hoofd, en op dat moment leek mijn gezicht door mijn achterhoofd te zakken, zodat mijn borst en voeten nog steeds naar het plafond gericht waren, maar mijn gezicht op het bed neerkeek. En wat een uitzicht!

Daar onder het bed lag een golvende, pezige massa materie, zo bruin als het water van de modderige Mississippi. Het perste zich aan alle kanten onder het bed uit als een tube tandpasta met speldengaatjes erin. Het bruin nam vormen aan, mensachtig maar onduidelijk of het mannen of vrouwen waren. Ze werden groter, vormden hoofden met ogen, buiken, benen, uitgestrekte armen, en ik kwam dichter bij het bed. Mijn gezicht, nu nog maar een paar centimeter van het laken verwijderd, draaide terug naar de andere kant van mijn hoofd, en terwijl mijn lichaam naar beneden zakte, keek ik naar deze bruine mensachtigen die boven mij uittorenden. Ik leek oncontroleerbaar te schudden, mijn spieren bewogen alsof ik geen botten had. Ik opende mijn mond en schreeuwde, maar het geluid kwam alleen uit mijn hoofd. De bruinlingen leken diep adem te halen toen mijn lichaam op de matras viel. Ze raakten me aan, en hun materie gleed in mijn spieren en stroomde door mijn aderen. Het hek was van de dam, en terwijl een warme klonterende vloeistof in de matras droop, zonk ik weg in diepe slaap.

Ik herinner me dat ik mijn moeder over deze droom vertelde. Ze lachte, aaide over mijn hoofd en vroeg me of ik een van de mensen herkende die onder het bed vandaan waren gekomen. Ik zei haar: “Nee, mam”, en de zaak was afgedaan.

Dit gebeurde toen ik ongeveer vijf jaar oud was. Drieëntwintig jaar later kreeg ik een stukje uitleg over de betekenis ervan. Een Puerto Ricaanse tuurde in het water voor me en zei me – zonder mijn verhaal te kennen – dat ik twee poppen moest maken voor mijn onbekende voorouders en ze onder mijn bed moest bewaren.

Aan de overkant van Maw-Maws huis stond een klassiek huis in de Franse wijk, compleet met veranda en gietijzeren traliewerk. Ik zat altijd op de trap van het huis van mijn grootmoeder en staarde naar het balkon. Er was een klein meisje, bruin van huid, met twee lange Zwarte vlechten, dat grijnsde om me te laten zien dat ze geen tanden had. Daarna viel ze met haar hoofd voorover over de reling en verdween net toen haar hoofd de banquette (stoep) raakte. Ik weet niet wie zij was of waarom zij aan mij verscheen, maar als kind zag ik voortdurend onzichtbare wezens zoals zij.

Volgens mijn moeder stond ik ’s morgens op en zwierf ik door de Franse wijk, soms kwam ik pas weer tevoorschijn als de zon onderging. In het begin maakte dat haar ongerust, maar de buren namen het probleem snel op. “Rene, ik zag Nikkel- eye (mijn bijnaam) op het plein vanmorgen. Ze was in Conti Street rond de lunch.

Zij en Moma Ruthie waren gisteravond bij de dijk in Canal Street.”

Ik herinner me Mamma Ruthie als een lichtkleurige, donkerharige gele hamer (mulatta) die lange rokken droeg en grote gouden oorringen. Er is mij verteld dat ze me kwam halen, en dat we dan de hele dag rondhingen. Ze vertelde haar vrienden in de bars die we bezochten dat ik haar baby was en dat mijn moeder me gewoon voor haar gebaard en gehouden had. Er is wat mysterie rond het einde van onze relatie. Het enige wat mijn moeder me vertelde was dat mijn vader haar niet mocht, dat hij me verbood nog met haar rond te lopen, en dat ze stierf kort nadat we elkaar niet meer zagen.

Mijn eigen herinneringen aan haar kwamen jaren later, toen ik begon te mediteren. Ik had visioenen van een klein meisje dat op mij leek en een vrouw met lange mouwen en belletjes die naar een plaats gingen waar een open vuur brandde en mooie meisjes dansten met pompoenen op hun hoofd. Ik kan niet zeggen of dit een feit is of het product van mijn verbeelding. Ik zal het misschien nooit weten! Als ik het nu over Mamma Ruthie heb tegen mijn moeder, spert ze haar ogen wijd open en zegt: “Herinner je je Mamma Ruthie nog, Baby?”

In feite had ik me haar helemaal niet herinnerd tot 1973. Ik beviel toen van een kind dat overleed, en Mamma Ruthie kwam in mijn meditatie om me te troosten.

De familie van mijn vader is heel groot en hecht. We hielden altijd familiereünies, en het leek alsof de hele wereld familie van me was. Onder deze bevolking van mensen, had ik enkele favorieten. Paw-Paw Richard Allen, die rustig was en mij altijd geld gaf; Oom Richard, Jr., die knap was en mij twee keer van de verdrinkingsdood redde; mijn Nanan (peettante) Beatrice-Hazel, van wie men zei dat zij “met een Turk getrouwd” was en extra dol op mij was. Er is mijn tante Adeline, één van een tweeling, die ik me herinner als de mooiste, intelligentste en onafhankelijkste. (Ik wil de rest van mijn vaders familie niet kleineren, het zijn allemaal types.) Je hebt tante Madeleine, die een succesvolle zakenvrouw is, en een goede danseres met een geweldig gevoel voor humor; en oom Henry, de leidinggevende, die me fleurige linten van begrafenisboeketten bracht voor mijn haar. Deze kant van mijn familie behoorde tot de Afrikaanse Bisschoppelijke Methodisten Kerk. Hun hoop en hun trots waren geborgd in die kerk. Dientengevolge besteedden zij weinig aandacht aan de geschiedenis van hun buurt, en ik ontdekte pas in 1978 dat dit de plek was geweest waar Mam’zelle Marie LaVeaus huis had gestaan.

De oude mensen zeggen dat haar ‘echte huis’, de plek waar zij op vrijdagavond haar altaarkringen hield, een eenvoudige hut was aan de oevers van Bayou St. John, aan meer Pontchartrain. Niettemin was Maw- Maws huis voor mij beladen met mysterie.

LAGNIAPPE

Mijn naaste familie verhuisde naar de westoever van de Mississippi (de moeder der rivieren) naar een klein stadje genaamd Algiers, waar de mysteries voortduurden. Algiers is de plaats waar de Voodoonsis hun toevlucht zochten in 1850, toen de politie van New Orleans regelmatig verrassingsaanvallen uitvoerde op hun bijeenkomsten. Het element van geheimhouding werd onder deze restricties zo belangrijk dat vele voodoopraktijken, die vroeger tot de altaarkringen waren beperkt, in de cultuur werden geïntegreerd onder het mom van gewone dagelijkse handelingen. De beoefenaars voorzagen de meest gewone huishoudelijke voorwerpen en handelingen van spirituele kracht. Op deze manier behielden zij de praktijken, maar verloren veel van de bijbehorende theologie.

Mam’zelle gebruikte rode-baksteenstof als beschermingspoeder en om religieuze symbolen op de vloer te tekenen tijdens de eredienst. Het werd een gewoonte om treden af te schrobben met rode-steenstof om het huis te beschermen tegen zowel menselijke als spirituele indringers, en als een teken van verwantschap met andere beoefenaars. Na verloop van tijd werd het schrobben van treden met rode-baksteenstof een teken van reinheid, en mensen die het gebruiken beweren dat het hout erdoor wordt gesteriliseerd en dat het scheuren in steen opvult. Ik herinner me dat mijn moeder altijd moest lachen als ze me vertelde over mijn gewoonte als kind om het gruis van rode bakstenen te eten.

Ik herinner me ook veel andere voorvallen die op magie wezen. Ons huis in Algiers was een paar deuren verwijderd van een slijterij op de hoek, en de straatverlichting was feller dan de gaslantaarns in de Franse wijk van New Orleans. Ik stond altijd voor de slijterij en luisterde naar de gesprekken van oudere mensen. Ik hoorde veel dingen, waarvan de meeste nergens op sloegen en die ik me niet herinner. Eén veelzeggende uitspraak die ik me vaag herinner en die ik me enigszins voor de geest kan halen, ging ongeveer zo: “Ik ga naar die tweekoppige man, ik moet wat anisette hebben.” Nu weet ik dat een ‘tweekoppige’ persoon een spiritualist is, en anisette is een drank die gebruikt wordt om geesten te helpen oproepen.

Op een avond laat stond ik op de hoek te genieten van de lichtjes van de slijterij en stiekem mee te luisteren, toen mijn moeder me riep om binnen te komen. Ik antwoordde: “Momentje, Moma.” Ze kneep haar ogen dicht en zei: “Oké, momentje, ik zeg je: jij komt bliksemsnel naar binnen!” Ik dacht de drie meter lange reis te kunnen saboteren door langzaam te lopen, slepend met mijn voeten, toen plotseling uit het niets een griezelig, zoemend vliegend ding in mijn platte boezem landde. Ik gilde, rukte aan mijn kleren en rende het huis in. Mijn moeder griste in mijn T-shirt en haalde er een verpletterde sprinkhaan uit. Ze gooide het ding uit het raam en terwijl ze mijn borst schrobde met een zeepachtige handdoek, keek ze me aan, glimlachte en zei: “Kind, je bent hopeloos, ja schat, je doet brutaal [stout en roekeloos].”

De kartonnen muren waren roze geverfd. Boven op de cederhouten kist in de voorkamer stond een keramische koekjestrommel in de vorm van een kat. Buiten was meneer Lombard een blok ijs aan het optillen dat boven in onze koelkast zou worden gelegd om het eten koel te houden. Mijn oudste zus, Joyce, was in de keuken haar sokken aan het drogen… mijn jongere zusje, Gloria, liep dwars over de vloer. Er zat een zoontje, Wilson, in de buik van mijn moeder. Juffrouw Victoria, de buurvrouw, bonsde op de muur en schreeuwde: “Niet zo luid, daar”, en mijn vader droeg een grappig vierkant ding met een heleboel wijzerplaten en draden. We stopten het in het stopcontact, zetten het aan, en kleine witte mensen begonnen rond te rennen en gek te praten in deze doos. Ik was al verbijsterd door de pratende doos die mama in haar kamer had, en nu bracht papa er ook een met mensen die erin rondrenden. Deze doos gaf me gezichten bij de stemmen van Amos ’n Andy; ik zag dat Sapphire belachelijke hoeden droeg, en dat haar moeder pruilde met haar lip. Ik zag dat het haar van Buckwheat recht omhoog schoot op zijn hoofd, en Al Jolson deed heel gek met Zwart spul op zijn gezicht.

Yancy Derringer en zijn Indiase vriend Paco schoten op slechteriken in Bourbon Street, en Rochester was het eens met alles wat Jack Benny zei. Later was ik onder de indruk van de Twilight Zone, Star Trek, Bewitched, Topper, en de Night Gallery. Ik keek naar Jason and the Argonauts en de Bijbelse films. Televisie toonde me dat andere mensen ook vreemde gedachten hadden. Maar op de een of andere manier geloofde ik nooit dat de vollemaan de Wolfman echt te pakken had. De badkamer bevond zich in de achtertuin van dit huis.

Joyce sloot zich er altijd in op om te voorkomen dat ze pak slaag kreeg. Mijn moeder en ik hingen kleren op aan een waslijn van touw die tussen het hek en een Indische sering was gespannen. De tinnen ton nr. 3 zat meestal vol garnalen, krabben of schildpadden, die dan avondeten werden.

Op een dag, toen ik oesters aan het schoonmaken was, trok mijn vader een losse tand uit mijn hoofd. De volgende dag, toen mama hout aan het hakken was, klaagde ik over hoofdpijn, en mijn moeder vertelde me een angstaanjagend verhaal: “Weet je Baby, er was hier een klein meisje dat altijd klaagde dat ze hoofdpijn had. Op een dag kwam ze dat vertellen toen haar moeder hout aan het hakken was. Dus haar moeder zei: ‘Als je hoofd zo’n pijn doet, Baby, laat me het openmaken en zien wat erin zit.’ Dus het kleine meisje legde haar hoofd neer op het hakblok en haar moeder hief de bijl zo hoog op, en de bijl kwam zo naar beneden en weet je wat er gebeurde?” Ik stond met grote ogen te kijken: “Nee, mam.” “Kakkerlakken en wat al niet, kwamen uit het hoofd van dat kind gekropen! Je hebt toch geen kakkerlakken in je hoofd, Baby?” Als bij toverslag was mijn hoofdpijn verdwenen. Mijn moeder genas vaak met woorden.

Het werd Mardi Gras-tijd. Moma en een vrouw die tante Marybelle Reed heette, waren zich voor de gelegenheid aan het verkleden. Ze droegen een blauwe spijkerbroek, een kapiteinspet en een rode en witte madras zakdoek om hun nek geknoopt. Als de band begon te spelen en de mensen door de straten paradeerden, namen ze de zakdoeken van hun nek en zwaaiden ermee, gaven ze langs de heupen en tussen de benen door in het ritme van een dans die bekendstond als de zakdoekendans. Op andere momenten deden ze de Second Line. Ik stond op de bank of zat op iemands schouder en riep: “Gooi eens wat, Meneer”, naar een man op de carnavalswagen. Later aten we rode bonen en rijst en bekeken we carnavalskralen en nepgouden dubloenen.

In het huis achter ons, in de volgende straat, woonde een ‘Sjineze-vrouw’, wier naam ik nooit heb geweten. Zij had veel mooie bomen in haar tuin en de twee bomen die mij het meest interesseerden waren een perenboom en een boom met vruchten die wij japonicas (loquats) noemden. Ik glipte altijd over het hek en at deze heerlijke vruchten, tot ik op een dag bij de perenboom kwam en een luipaardjong vond, vastgeketend aan de onderste tak. De tanden van het dier maakten me duidelijk dat dit niet mijn verbeelding was. Het spreekt voor zich dat ik daarna mijn fruit haalde bij de fruitboer als hij langskwam in zijn vrachtwagen, al roepend: “Watermeloen, haal je rijpe rode meloen vandaag, dame.”

De volgende verhuizing van mijn familie was naar een klein achtergebleven gebied genaamd Harvey. We woonden in de ‘Gem Homes’, een verkaveling voor mensen van kleur. Het was zo mooi! Het land was groen. We hadden wilgen en magnolia’s, bananenbomen, sinaasappelen citroenbomen. De krekels en de kikkers zongen ’s nachts als de vuurvliegjes de duisternis bezaaiden met een gele gloed. Ratelslangen en watermoccasins lagen opgekruld in de braamstruiken, en af en toe liet een brutale alligator zich in het openbaar zien en belandde op de eettafel. De mensen gaven hun honden buskruit in gemalen rundvlees voordat ze op jacht gingen. Ik hield van deze plek waar de hele natuur tegen me leek te praten. In dit deel van het bos sprak iedereen in spreekwoorden, werkte aan de rivier of in het huis van de witten, en had een huismiddeltje voor elke ziekte of mentale aandoening.

Ik was nu zeven, de mystieke leeftijd voor zuidelijke Zwarten, en mijn moeder was “niet langer verantwoordelijk voor mijn zonden”. Ik leerde, voorzichtig, hoe ik me moest gedragen. Als je mensen op straat ziet, zeg je ‘goedemorgen’, want je hebt vannacht niet met ze geslapen. Als je naar de buren gaat om een kopje suiker te lenen, neem je een klontje boter of twee ‘erf-eieren’ mee naar degene van wie je het leent. Als je tegen etenstijd bij iemand thuis bent en hij biedt je geen bord aan, dan sta je rustig op en vertrek je. Je staat niet toe dat iemand slecht praat over je moeder. Als ze dat doen, moet je vechten, anders zal niemand je respecteren. Je noemt mensen niet ‘bij hun naam’. Je scheldt ze niet uit. Je zegt ‘Ja, mevrouw’ en ‘Nee, meneer’ tegen iedereen die volwassen is. En je vraagt je ouders niets, je luistert alleen naar wat ze te zeggen hebben. Je past op de buurtkinderen als hun ouders weg zijn naar werk of kerk. Je drijft nooit de spot met misvormde of gekke mensen (alcoholisme en homoseksualiteit vielen interessant genoeg in deze categorie), want iedereen heeft ‘een kruis te dragen’. Je gaat niet bij mensen thuis zitten als ze aan het opruimen zijn – je maakt jezelf nuttig door af te wassen of het vuilnis buiten te zetten. Als je bij iemand op bezoek bent en ze ‘per ongeluk’ je voeten vegen, sta dan op en ga weg. Als het dondert en bliksemt, leg je alles wat van metaal is weg en zit je stil omdat ‘God spreekt’. En je vecht tot je wint of verliest – maar je loopt nooit weg van een gevecht. De vrouwen in mijn gemeenschap begonnen mij nu op te vallen. Het leek wel of ik in elk blok een moeder had. Dit was, natuurlijk, een tweesnijdend zwaard. Enerzijds zou ik geen honger lijden of ziek worden zonder dat ‘Tante, Neef, Zuster of Grote Moeders’ Zo-en-Zo er iets aan deed. Anderzijds, als ik iets uithaalde zes straten van huis, kon ik minstens vijf uitbranders en twee pak slagen krijgen voordat ik thuiskwam om de laatste te ontvangen.

Toen een vrouw in mijn buurt een baby kreeg, slachtten de buurvrouwen bij wijze van spreken een vetgemest kalf en gaven haar andere kinderen te eten, maakten haar huis schoon en kwamen de twee weken daarna regelmatig op bezoek. Ze zeiden altijd over de komst van het kind: “Ze lijkt sprekend op haar vader.” Maanden later zeiden ze dat het kind meer en meer op haar moeder begon te lijken. Ze onderzochten de handen van het kind en zeiden dat ze ‘piano’- of ‘zakkenroller’-vingers had. Als ze pianovingers had, zou iemand het kind een speelgoedpiano geven als ze begon te kruipen. Het kind met zakkenrollerige vingers zou een kleine toelage krijgen voor het uitvoeren van een of andere taak en een preek over hoe een lui iemand het niet kan maken in deze wereld. Ze keken in het gezicht van een baby en zeiden dat het een ‘oude ziel’ was, of ze vroegen het kind: “Wie ben je, en waarom ben je hier?”

Ik luisterde hoe de oudere vrouwen elkaars dromen interpreteerden en zag hoe ze voorzorgsmaatregelen namen tegen de voorspellingen. Als ze droomden van een bruiloft, ‘controleerden’ ze de oude mensen, omdat er iemand op het punt stond te sterven. Dan sloegen ze een bijbel open tot de drieëntwintigste Psalm en zetten er een brandende kaars op. Als zij over vissen droomden, stond iemand op het punt yumsah (zwanger) te worden. Als de zwangere vrouw begon te ‘tonen’, wreven ze over haar buik om te bepalen of het een jongen of een meisje was. Jongens zaten in de buik als watermeloenen, meisjes zaten rond als pompoenen.

Na de geboorte nam een vrouw Lydia E. Pinkham-groentemix om ‘haar baarmoeder tot rust te brengen’; jongere vrouwen namen kinine en terpentijn om hun menstruatie te verminderen. Alle tienermeisjes worstelden om ‘deugdzaam’ te zijn, maar ‘de natuur moest haar gang gaan’, en een meisje dat te laat wachtte om te trouwen, zou ontdekken dat haar ‘natuur haar in de steek liet’ en zou gek worden. Als een jongen en een meisje in hetzelfde jaar in verschillende gezinnen werden geboren, maakten de moeders ‘grapjes’ dat ze met elkaar zouden trouwen. Vaak trouwden deze kinderen later ook echt.

Nu begon mijn moeder tegen me te zeggen dat ik katholiek was. Haar beleid was ‘God linksom of rechtsom’. Hoewel ik katholiek was, kon ik naar de dichtstbijzijnde kerk gaan, ongeacht de denominatie. Hier was een sociopolitieke factor in het spel. De dichtstbijzijnde katholieke kerk voor ‘mensen van kleur’ was All Saints in Algiers, nu twee of drie steden verder. St. Rosalie was in Harvey, maar lag aan de ‘andere kant’ van de snelweg en was alleen voor witte mensen bestemd. En zonder dat mijn moeder het wist of toestemming gaf, was ik een van de eerste Zwarte meisjes die de mis in St. Rosalie bijwoonde, een daad waardoor ik over de snelweg werd gejaagd door witte jongens met stokken en stenen.

Dus ging ik meestal naar de plaatselijke heiligverklaarde kerk, geleid door een machtige Zwarte man genaamd Ouderling Mack. Ouderling Mack hield zijn oor vast en preekte tot zijn hoofd droop van het zweet. Af en toe herinnerde hij ons eraan dat voordat ‘God hem aanraakte’ hij bijna een man had gedood.

Er gebeurden wonderlijke dingen in deze kerk. Ze speelden op de tamboerijnen en zongen hartverscheurende liederen. Mensen werden ‘bezeten door de Heilige Geest’ en ‘spraken in tongen’. Eens zag ik een kreupele man zijn krukken afwerpen en als een atleet die kerk uit rennen. Er waren ereplaatsen – de bank van de diakenen en de bank van de moeders.

Af en toe gaven ze een ‘hemel- of helfestijn’ om geld in te zamelen voor de kerk. Dit is hoe het werkt: De ‘zondaars’ komen en kopen een bord kip of gebakken vis en een biertje, ze blijven buiten en dansen op de muziek van een platenspeler. De ‘heiligen’ kopen ook een bord en een ‘koude drank’ (frisdrank) of koffie en ze zitten binnen en lezen de Bijbel of zingen gospelliederen. Ik ging natuurlijk altijd naar de hel bij deze geldinzamelingsacties. Er waren bijna elke avond gebedsbijeenkomsten en minstens een keer per jaar een optocht bij kaarslicht. Mijn moeder kwam soms in de Heilige kerk, maar steeds vaker herinnerde ze me er nu aan dat ik katholiek was. Af en toe herinnerde ze me aan de belofte die ze Papa (haar vader) op zijn sterfbed had gedaan. “Laat mijn kleinkinderen niet opgroeien tot zanddansers,” waren een van zijn laatste woorden. Zanddansers zijn spiritisten die insignes op de vloer tekenen op dezelfde manier als Mam’zelle rode-baksteenstof gebruikte. Ze doen de Ring Shout- dans om de Heilige Geest te laten neerdalen.

Mijn moeder deed merkwaardige dingen, zoals haar huis schoonmaken met wijwater uit de katholieke kerk. Als mijn broer een bloedneus had, maakte ze een stuk van een bruine papieren zak nat, hield dat tegen zijn neus, en deed een sleutel aan een veter, bond die om zijn nek en liet die langs zijn rug naar beneden vallen. Het bloeden stopte.

Ze praatte altijd tegen de elementen. Ik zag haar eens de regen oproepen. Ze legde aan de wolken uit hoezeer we het water nodig hadden. Later die nacht regende het. Als het regende terwijl de zon scheen, zei ze: “Verdomme, de duivel slaat z’n vrouw weer.” Ik zag haar tegen een kikker praten en hem de naam van een overleden buurman noemen. De kikker sprong het huis van deze man binnen en nam plaats in het midden van de vloer van de woonkamer. Zij noemde de kikker bij de naam van de man, zei hem terug te gaan vanwaar hij gekomen was en de kikker verliet beleefd de kamer.

Het was algemeen bekend in onze familie dat je Moma’s wijzende vinger ten koste van alles moest vermijden. Want wat ze ook zei, de namen van Jezus, Maria en Jozef roepend terwijl ze met die gevreesde vinger wees, dat gebeurde ook. Ze had die vinger naar mij gewezen toen de sprinkhaan in mijn boezem landde. Ik was diep onder de indruk van dit feit.

Maar, zoals typisch was voor de opvoedingspraktijken van kinderen in het oude Zwarte Zuiden, leerde niemand mij iets over deze mysteries. Vaak stond ik stilletjes toe te kijken hoe een droom werd uitgelegd enkel om weggestuurd te worden met “Dit is een gesprek voor racepaarden er zijn geen ezels toegestaan”. Wat betekende dat ik weg moest gaan, want hun gesprek ging mijn begrip te boven.

Een deksel van geheimhouding dat nooit openging bedekte wat oudere mensen zeiden en deden. Later leerde ik dat deze geheimhouding een overlevingsmechanisme was. Onder de slavernij was de straf voor het behouden van de Afrikaanse gewoonten en overtuigingen de dood. De Zwarte Codes van Louisiana verboden Zwarte mensen om in grote aantallen bijeen te komen zonder toezicht. Daarom hielden de Voodoonsis hun ceremonies ’s nachts aan het Pontchartrainmeer en op Congo Square, om de hoek bij mijn grootmoeders huis. Als iemand in deze buurt naar de plaatselijke kruidenier ging om een pond bonen, een pond rijst en een stuk pekelvlees te kopen, dan telde de buurvrouwkoopvrouw bij de kassa de prijs van de spullen, nam het geld op en gaf het wisselgeld terug. Dan greep ze in de groentebak en haalde er een mooie ronde ui uit, gooide die in de zak, glimlachte en zei: “Lagniappe.” De koper glimlachte en knikte en liep tevreden de winkel uit. Ze had lagniappe gekregen – een klein extraatje, om haar maaltijd compleet te maken. Iedereen deed het, niemand sprak erover. We leerden en speelden en huilden en lachten en groeiden op zoals alle kinderen, maar voor degenen onder ons die opgroeiden aan de rivier in Mississippi waren de overblijfselen van voodoo, de gefluisterde wijsheden, de lagniappe van ons ontwikkelende bewustzijn.

SALONFEMINISTE