De Bijbelsmokkelaars

De Bijbelsmokkelaars

David Klaver

De Bijbelsmokkelaars

David Klaver

1e druk november 2020

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Jen Minkman

Auteursfoto: Yvonne Janmaat

ISBN 978-94-93157-94-1

ISBN E-book 978-94-93233-36-2

NUR 342/301

©2020 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Van David Klaver verscheen:

Annus horribilis, 2013

Tot bitter zout, 2016

Wie lacht niet, die de mens beziet?

Proloog

Waarde Theofilus!

Dit is een geschiedenis van gebeurtenissen die zich in ons midden hebben voltrokken. Een verslag van de lotgevallen is aan ons overgeleverd door ooggetuigen van het eerste uur: een man en een vrouw van middelbare leeftijd. Zij zijn gelovig en ze geloven niet alleen in God, maar ook dat ze hun naaste moeten helpen. Zeker als deze naaste geholpen moet worden met zijn geloof, dat ook het hunne is. Het komt ons toe te weten wat er gebeurd is, maar niet of het waargebeurd is. Je kunt alles wel geloven.

Laten we beginnen met de man, de vrouw verschijnt later in het verhaal. Ver voor het begin van deze geschiedenis woonde hij in een dorp in De Kempen, Noord-Brabant. Titus Westerling was zijn naam, oudste van twee zoons. Ten tijde van de inval van de Duitsers in Nederland was hij tien, zijn broer Marcus drie jaar jonger. Titus leek met zijn fijne gelaatstrekken, zwarte haar en donkere ogen op hun moeder, terwijl Marcus zijn bleke huid, blauwe ogen en zijn ronde gezicht van hun vader had geërfd.

Vader Westerling was griffier bij de arrondissementsrechtbank en een vrome gelovige. In zijn werk diende hij de rechterlijke macht, thuis stelde hij boven deze macht een hogere: de Almacht. Waar zijn gelovige collega’s het niet altijd nauw namen met de kerkelijke verplichtingen, daar was vader Westerling zo steil als een zuil.

Zoals dat ging in die tijd en in die kringen was moeder de volgzame huisvrouw. Zij steunde manlief in al zijn besluiten, ook als zij er anders over dacht. Dankzij vrouwen op wie zij totaal niet leek, had zij stemrecht, om vervolgens te stemmen op de partij van haar mans voorkeur. De man wikt, God beschikt en de vrouw slikt, zoiets. Maar zij liet niets merken dat op ontevredenheid wees; zolang alles marcheerde, ervaarde zij de echtelijke conventies eerder als een houvast dan als een knellend korset.

Zij woonden in een vrijstaand huis met een erker en een puntdak met oranje pannen. Op de voorgevel stond in witte metalen letters: Voor de vrede. In zijn kinderjaren had Titus deze naam opgevat als een dankoffer, alsof de mensen die dit huis hadden laten bouwen iets wilden teruggeven aan de vrede. Later beschouwde hij hem als een tijdsaanduiding, zoals hijzelf van “voor de oorlog” was, terwijl de naam vermoedelijk alleen maar uitdrukte dat men de vrede aanhing.

Rechts aan de zijkant van het huis was een aanbouw, waardoor de woonkamer vanuit de achtertuin gezien de vorm had van de gespiegelde letter L. Achter het huis liep een slootje dat de grens vormde tussen hun tuin en de erachter gelegen landjes; braakliggend terrein, ooit bedoeld voor de bouw van een melkfabriek. De landjes grensden aan weilanden, die weer een grens vormden met het naburige dorp en zo was alles door steeds grotere grensgebieden met elkaar verbonden, totdat het niet meer te overzien was.

Wanneer Titus ’s nachts wakker lag, dan stapte hij uit bed en keek uit het slaapkamerraam. In het maanlicht zag hij de silhouetten van de twee lariksen die de hoeken van de tuin markeerden, ertussen een manshoge coniferenhaag. Daarachter was geen enkel lichtpunt te zien, het was er donker als de diepzee. Op een keer was hij door die volledige, zuigende duisternis in paniek geraakt. Alsof het einde van de wereld aan hun tuin stond in de gedaante van een immens voorwereldlijk monster, dat zijn muil wijd opengesperd had en hen wilde opslokken. In plaats van naar de slaapkamer van zijn ouders te rennen, was hij in bed gesprongen en had de dekens over zijn hoofd getrokken, duisternis afwendend met duisternis. Later, op de middelbare school, leerde hij dat men vroeger dacht dat voorbij de zuilen van Hercules, in de straat van Gibraltar, de wereld ophield. In gedachten zag hij die inktzwarte muil achter hun tuin en opnieuw voelde hij het grote gevaar dat hem als jongetje had bedreigd ...

Hun huis lag net buiten het dorp aan een weg met in visgraatmotief gelegde klinkers. Aan weerszijden van de weg stonden eeuwenoude populieren waarvan de kruinen in elkaar grepen, zodat je zomers onder een gesloten bladerdak fietste en je vrijwel droog bleef als het regende. Op zonnige dagen scheen door het gebladerte soms een bundel zonlicht die rechtstreeks uit de hemel afkomstig leek: een jakobsladder. Bij het zien van zo’n jakobsladder had zijn vader aan Titus het verhaal verteld van aartsvader Jakob, die in een visioen een ladder zag die de hemel met de aarde verbond. Titus was een jaar of zes oud en nooit was de hemel zo dichtbij geweest. Maar de eerste de beste keer dat hij weer zo’n jakobsladder zag en ernaartoe was gelopen, scheen het niets anders dan zonlicht te zijn. Te beklimmen viel er niets. Toen hij omhoog keek, werd hij verblind en was het een paar tellen zwart voor zijn ogen. Alsof de hemel zich niet liet bekijken, waardoor de onmetelijke afstand met de aarde werd hersteld en het toch weer op geloven aankwam.

Geloven, dat was een zaak van vertrouwen. Titus genoot van de verhalen uit de Bijbel, al waren die door hun vaak wonderbaarlijke strekking nauwelijks van sprookjes te onderscheiden. Voor hem was de man die Lazarus uit de dood opwekt dezelfde persoon als die Sneeuwwitje uit een schijnbare dood wakker kust. Voor Sinterklaas en God gold hetzelfde en groot was Titus’ teleurstelling toen hij ontdekte dat de goedheiligman meneer Ten Have was, de kruidenier van het dorp. Hij had hem herkend aan zijn donkerbruine schoenen: de linkerschoen was een afwijkend model om het verschil in beenlengte te compenseren. Daarna zag Titus de hoornen bril en de pukkel op zijn rechterslaap, zo kenmerkend voor de man die om de week bij hen kwam klaverjassen, dat hij niet begreep dat hij het eerder niet gezien had.

Het geheim van Sinterklaas was Titus verteld door Leon van Dieren; een jongen uit het dorp met wie hij eigenlijk niet mocht omgaan, omdat hij uit een heidense familie kwam. Hoogst verwarrend, want als ongelovigen Sinterklaas wisten te ontmaskeren, was hun ontkenning van God dan misschien ook terecht? Bestond het geheim van God in Zijn niet-bestaan? Want in tegenstelling tot Sinterklaas liet God zich niet zien, wat eerder een bewijs was dat Hij niet bestond dan wel. Maar een hard bewijs was het niet en met zijn vader hoefde hij er überhaupt niet over te beginnen, zodat er weinig anders overbleef dan in Hem te geloven.

Deel 1

Handelingen I

1

Zij aan zij, de koffers voor zich op de grond, staan Titus en Betty in de rij wachtenden voor de douanepost in de haven van IJmuiden. Nog een handvol mensen, dan zijn ze aan de beurt. Hoewel ze niets aan te geven hebben, zijn zij nerveus. Wachten voor de grens, het zal altijd een onbehaaglijk gevoel geven. Het overhandigen van de paspoorten, het gemonsterd worden door de douanier. Zijn zij wie zij zeggen te zijn? Zijn zij wie hun paspoorten zeggen te zijn? Tussen 1976 en Die Wende hadden ze nauwelijks iets aan hun uiterlijk veranderd. Betty droeg het steile blonde haar in een tijdloos model, Titus had het grijzende haar in een zijscheiding. Net als op de foto in hun paspoort. Er mocht geen enkele twijfel bestaan over de gelijkenis, dat gaf alleen maar aanleiding tot trammelant. Titus durfde pas een andere bril te dragen wanneer zijn paspoort verliep en hij een nieuw exemplaar moest aanvragen. Overdreven, vond Betty.

Als ze aan de beurt zijn, overhandigen ze hun paspoorten aan de douanier. De man achter de balie kijkt nors noch vriendelijk en doet zijn werk achteloos. Paspoorten openen op de bladzijde met de persoonsgegevens, opkijken, expiratiedatum controleren, documenten teruggeven en de mensen een goede reis wensen. Routineus. Het is duidelijk dat hij voetstoots aanneemt dat hij Titus Westerling en Elisabeth Maria Flink e.v. Westerling voor zich heeft. (Eigenlijk had hij Titus Everardus Johannes moeten heten, maar zijn vader was bij het aangeven, overmand door emoties, de doopnamen vergeten.)

Voor Titus en Betty zal de grenspassage nooit routineus worden. Als ze zonder problemen de detectiepoortjes zijn gepasseerd en naar het schip lopen, halen ze opgelucht adem, alsof ze zo-even langs iets fataals zijn gescheerd. Zij hebben niets te verbergen, deze cruise is een snoepreisje na al die smokkelvakanties. Maar de opluchting die ze voelden wanneer ze met hun Volkswagenbusje vol Bijbels de heilstaat binnen reden, ervaren zij nu niet. Komt dat omdat zij geen smokkelwaar bij zich hebben? Voel je alleen opluchting als de angst eerst als een klamme deken om je heen hangt? Angst hebben zij niet, maar wel een gevoel waar de Duitsers een onvertaalbaar woord voor hebben: unheimisch. Alsof ze na een vakantie voor de deur van hun huis staan waar is ingebroken. Zij weten nog niet dat ze dadelijk een overhoop gehaald huis betreden, maar ze voelen het. Pas als ze hun hut betreden en elkaar aankijken, durven zij erover te praten.

‘Er is iets, Titus. Ik weet niet wat, maar er is iets.’

‘Dus jij hebt dat gevoel ook.’

Het is de eerste vakantie in het buitenland sinds de Muur drieënhalf jaar geleden viel en hun smokkelwerk niet langer nodig was.

‘Misschien hebben we aan onze vakanties naar Oost-Duitsland een grensfobie overgehouden, die pas slijt naarmate we vaker naar het buitenland gaan.’

Hij probeert haar gerust te stellen, zonder dat hij er zelf gerust op is. Titus ziet aan haar gezicht dat zijn antwoord haar te rationeel is. Liever volgt zij haar gevoel dat zegt dat er iets dreigends staat te gebeuren.

‘Laten we naar het promenadedek gaan. Derk en Esther zouden ons uitzwaaien vanaf de kade,’ zegt Betty.

Terwijl ze naar het bovendek lopen, voelen ze hoe de motoren onder in het schip het aanstaande vertrek aankondigen. Onbewust versnellen ze hun pas, alsof het schip er weleens in vliegende vaart vandoor zou kunnen gaan. Op het promenadedek zoeken ze een plek aan de reling. Als het schip zich langzaam van de wal heeft losgemaakt en achterwaarts richting de kop van de haven vaart, zien ze hun dochter en schoonzoon staan. Uit alle macht zwaaien ze en roepen ze hun namen. Derk en Esther zwaaien terug en wensen hen een behouden vaart. Hadden zij een fles champagne bij zich, dan hadden ze die zonder twijfel tegen de romp gesmeten.

Het schip draait, waardoor de kade uit zicht raakt. Ze blijven op het promenadedek staan en zien hoe het schip het forteiland passeert en langs de pier het zeegat uit vaart. Op de eeuwige zeewind zweven meeuwen met hen mee.

Terwijl Betty de verrekijker gaat halen, blijft Titus achter op het dek. Hij is stellig van plan dat unheimische gevoel uit zijn hoofd te laten waaien. Zij hebben deze cruise verdiend na al die jaren van opgeofferde vakanties. Het was Betty’s idee om een cruise naar de Lofoten te maken, maar Titus had er zo enthousiast en volledig mee ingestemd, dat het net zo goed zijn idee kon zijn geweest dat door Betty was verwoord. Ze willen de middernachtzon zien, het eeuwige licht. Dat onwereldse verschijnsel, dat de nacht niet meer is dan een lange schemering. In Nederland alleen te zien aan het einde van een zomerse dag; het violette uur, als de zon net onder is en alles even wordt opgetild. Dat licht is voor Titus onlosmakelijk verbonden met de avonden uit zijn jeugd, waarop hij na het eten buiten mocht spelen. De dag voorbij, de nacht nog niet begonnen. Licht dat nergens bij hoorde en alles zachter maakte. Windstil, alleen het gegons van insecten hoorbaar. Geheimzinnig en oneindig … De donkere oorlogsjaren die volgden hadden ongetwijfeld bijgedragen aan zijn herinnering aan dat licht. Terwijl hij nu, meer dan vijftig jaar later, zou zweren dat de duisternis die een paar jaar later over Europa viel al in dat licht besloten lag.

Hoewel de wind aan Titus’ haren trekt, is de zee kalm. Zo ver hij in de vaarrichting kan kijken, ziet hij niets dan water. Blauwgrijze silhouetten van scheepjes, varend op de einder. Achter hen vervaagt Nederland tot een rij duinen, waar de rokende schoorstenen van de Hoogovens bovenuit steken. Als je Nederland niet kent, kun je de door de duinen gevormde lijn aanzien voor de contouren van een heuvelachtig land. Maar als de wereld ergens plat is, dan is het wel in Nederland.

‘Titus!’

Hij draait zich om, het is Betty. In haar ogen staat angst, alsof zij zojuist de duivel in eigen persoon heeft gezien. De angst slaat op hem over als zij op hem af beent, in een flits schiet de gedachte door zijn hoofd dat zij hem overboord wil duwen. Het volgende moment grijpt ze met beide handen de reling, zoekend naar houvast.

‘Hij is er!’

Het lijkt alsof Betty moet overgeven. Voorovergebogen staat ze, met de handen aan de reling, de blik op het dek onder zich gericht.

‘Wie is er?’

Het unheimische gevoel, dat hij zo-even nog dacht te hebben afgeschud, heeft hem weer in zijn greep.

Als Betty zich opricht en hem aankijkt, leest hij het antwoord van haar gezicht af.

‘Schneiderhahn!’

Hij bijt haar de Duitse naam bijna toe, aan de manier waarop hij die uitspreekt is te merken dat hij de taal zeer goed beheerst; hij geeft al meer dan vijfendertig jaar Duits op wat voor de Mammoetwet het lyceum was en tegenwoordig het voortgezet wetenschappelijk onderwijs heet.

‘O, mijn God! Weet je het zeker?’

Zij knikt, niet in staat om te praten.

‘Hoe is het in vredesnaam mogelijk.’ Hij legt een hand tegen zijn voorhoofd, zoals men pleegt te doen bij een kind om te voelen of het koorts heeft.

Schneiderhahn …

Als je het over de duivel had, dan was Schneiderhahn Faust. Zijn gedachten gaan terug naar de zomer van 1989, naar hun zoveelste smokkelvakantie. Er leek geen einde aan die reizen te komen, niet wetende dat het hun laatste zou zijn. Flarden van toen schieten door zijn hoofd. De aankomst aan de grens en de nervositeit voor wat komen gaat; de uren in het wachtlokaal en de angst voor wat gebeuren kan; de ontdekking en de paniek voor de onbekende afloop. Na al die jaren toch in handen gevallen van de Grote Tegenstander: het Ministerium für Staatssicherheitsdienst. De grensbewakers, de politiebeambten en de Inoffizielle Mitarbeiter, zij hoorden allemaal tot het systeem dat zij jarenlang hadden misleid. Maar de verpersoonlijking van de Grote Tegenstander was Oberstleutnant Schneiderhahn. In zijn handen lag hun lot toen zij werden overgedragen aan de Stasi. Hij was het die hen in de verhoorkamer degradeerde tot nietige wezentjes, die eropuit waren de heilstaat te ondermijnen. Dat zij aan het vuurpeloton waren ontsnapt, was aan God te danken, hun beschermheer, die sterker was dan welk door mensen bedacht systeem ook. Maar dat God hen zou redden, wisten zij toen niet. Hoeveel mensen hadden in doodsnood tenslotte vergeefs om hulp van de Heiland gebeden?

Als vertegenwoordiger van een goddeloos systeem moest Schneiderhahn zich wel aan de duivel hebben overgeleverd. Het systeem was de duivel, zijn dienaar de zielgever. Dat God de duivel zou overwinnen stond vast. Maar dat zij dat in levenden lijve mochten meemaken, was aan Zijn persoonlijk ingrijpen te danken.

Als ze haar ademhaling weer onder controle heeft, vertelt Betty dat ze Schneiderhahn zag staan bij de informatiebalie. Hij stond met zijn rug naar haar toe, zij hoorde hem praten. Die stem, die wat lijzige intonatie … het bezorgde haar een schok. Het was alsof ze iemand zag staan die ze voor een overleden dierbare hield. Achter een vitrine met een modelbouwschip had ze zich verschanst, zodat ze hem ongemerkt kon observeren en zijn gezicht in de spiegel achter de balie kon zien.

In gedachten kijkt Titus in dezelfde spiegel en ziet hij het gezicht van Schneiderhahn voor zich. Het peper-en-zoutkleurige, licht golvende haar in een onberispelijke scheiding gekamd; de snor, het lange, bleke gezicht en natuurlijk de Schmiss op zijn jukbeen.

‘Zag je zijn litteken?’

Zij knikt.

‘Eerst dacht ik dat ik hallucineerde. Maar toen zag ik in de spiegel het litteken op zijn wang, die rozerode snee in dat bleke vlees …’

Betty beschrijft niet het litteken dat ze zo-even zag, maar dat zij toen moet hebben gezien. In het gezicht van de man tegenover haar aan tafel, in de kale betonnen verhoorkamer. Onwillekeurig werd je blik naar dat litteken gezogen.

Schneiderhahn is niet meer dan een gezicht met een kras, denkt Titus als hij Betty hoort zeggen dat hij groter is dan ze dacht. Bij alles wat zich vastschroeft in je geheugen hoort een beeld, zoals een gezicht. Dat geldt niet voor lichaamslengte; of iemand groot of klein is, vergeet je, tenzij de persoon extreem groot of klein is. Alles daartussen is hetzelfde. Maar een gezicht is onthoudbaar, zeker als er een litteken in gekerfd staat.

Ze blijven nog een poosje op het promenadedek staan en luisteren zwijgend naar het ronken van het zich door het water ploegende motorschip. Achter hen ligt Nederland inmiddels als een grijze lijn op de einder.

Ze zitten met Schneiderhahn opgescheept. Al springen ze overboord, dan nog is er geen weg terug. Die gedachte is onverdraaglijk en tegelijkertijd weten zij dat ze de werkelijkheid zullen moeten verdragen.

‘We gaan iets drinken,’ zegt Titus. ‘We laten onze cruise niet verpesten.’

In plaats van naar de bar te gaan, kopen ze een fles Bourgogne premier cru in de taxfree-winkel en nemen die mee naar hun hut, waar ze de wijn drinken uit de plastic wegwerpbekertjes die ze in de badcabine hebben aangetroffen.

2

‘Zijn jullie bereid onze broeders achter het IJzeren Gordijn te helpen?’

Titus en Betty keken verbaasd naar François Pater, de koster van hun kerk. Titus had dat altijd een vreemde naam gevonden voor een koster, zoiets als slager Bakker. Zou er ook een pater zijn die Koster heet?

Pater was in het dagelijkse leven melkboer. Een gedrongen man met een rond, blozend gezicht. Zondags in de kerk, wanneer hij als koster dienst had, droeg hij een pak. Maar uittekenen kon je hem in zijn blauwe stofjas die hij als melkboer droeg, met voor zijn buik een hard leren buideltasje dat rammelde van het kleingeld. Zijn vingers waren dik als worst, hoe hij daar destijds zijn trouwring om had gekregen, was een raadsel. Naast een graag gezien lid van de gemeente was koster Pater een trouwe medewerker. Nooit deed de kerk vergeefs een beroep op hem als er werk te doen was dat niet tot zijn taken behoorde. Naast het verbouwen van de consistoriekamer had hij onlangs de houten voorkant van het orgel geschilderd. De verflucht hing nog in de kerk, maar misschien was dat verbeelding en riep het nieuw geschilderde orgelfront de lucht alleen in gedachten bij hen op.

Die middag had Titus geholpen met het repareren van de trapopgang naar het katheder. Sommige treden kraakten zo vervaarlijk dat de kerkgangers telkens weer opgelucht ademhaalden als de dominee na afloop van de preek veilig op aarde was teruggekeerd.

Betty was er ook. Terwijl de mannen zich bezighielden met de trap, haalde zij een bezem door de kerk en maakte de liedborden klaar voor de dienst van de volgende ochtend. Toen ze klaar waren met hun bezigheden had Pater hen met een smoesje naar de consistoriekamer gelokt; daar had hij gevraagd of zij bereid waren hun gelovige medemens achter het IJzeren Gordijn te helpen. Verbaasd keken Titus en Betty de koster aan. Zijn gezicht stond gespannen, alsof hij bang was dat iemand kon binnenvallen, die hen zou arresteren op verdenking van het voorbereiden van een putsch.

‘Er is in Rusland een dringende behoefte aan Bijbels en liturgie. Wij zoeken mensen die bereid zijn die handel te brengen naar een tussenstation in Oost-Duitsland.’

‘Wie zijn “wij”?’ vroeg Titus. Hij kon zich niet voorstellen dat hij namens de kerk sprak. Dominee Schafthuizen was eerder een salongeestelijke dan een actieve geloofsverspreider: geen daden, maar het Woord.

‘Wij, dat zijn de mensen van de stichting Allerwegen. Ik wil geen namen noemen, het is beter dat zo weinig mogelijk mensen weten wie er bij betrokken zijn.’

De kerk in Oost-Europa, in de landen die onder invloed van de Sovjet Unie stonden, was niet verboden, maar stond onder strikt toezicht van de staat. De DDR was in theorie atheïstisch, in de praktijk protestants en katholiek. Hun geloofsgenoten voorzien van Bijbels en andere religieuze lectuur moest dus in het geheim gebeuren. Ondergronds, de vergelijking met het oorlogsverzet was onvermijdelijk. Ook toen was het van levensbelang zo min mogelijk te weten, elk beetje informatie werd met een tuinslang in je kont een bron van verraad.

‘Wat verwachten jullie van ons?’ vroeg Betty. ‘Dat wij de auto volgooien met Bijbels en naar Oost-Duitsland rijden?’

‘Op goed geluk naar het oosten rijden met een wagen vol Bijbels is vragen om problemen. Wij werken professioneler, neem dat van mij aan. Maar bespreek het eens met elkaar. Als jullie bereid zijn ons te helpen, informeer ik jullie verder.’

Er viel een stilte die men in een godshuis gewoonlijk eerbiedigt. Titus staarde over de schouder van Pater naar een wandkast, waar de toga van de dominee over een kleerhanger te luchten hing. Over de toga was een rode stola gedrapeerd, de kleur van de Heilige Geest; de volgende dag was het Pinksteren.

‘Waarom vraag je ons voor dit werk?’ vroeg Titus.

‘Jullie zijn betrouwbaar,’ zei Pater, terwijl hij een duim opstak om de redenen te tellen. Er volgden nog drie vingers: omdat zij trouwe gemeenteleden waren, Titus als leraar Duits de Duitse taal uitstekend beheerste en omdat je in het onderwijs veel verlof hebt. Er zouden heel wat vakanties opgaan aan dit werk. Daarna keek Pater even naar Betty. ‘En je hebt een flinke vrouw, ook niet onbelangrijk.’

‘s Avonds vroeg Titus aan Betty of ze moesten ingaan op Paters verzoek. Ze hadden die middag de kerk verlaten en waren in stilte naar huis gereden. De vraag van Pater drukte als een juk op hun schouders. Konden zij weigeren? En als ze dat konden, op welke gronden? Er kleefden gevaren aan, al was daar niet over gesproken, dus welke gevaren was niet duidelijk. Dat bij ontdekking de Bijbels werden ingenomen, was zeker. Maar werd je auto ook gevorderd? Moest je de cel in? Werd je tegen de muur gezet? Was het gevaarlijk of was het levensgevaarlijk? Misschien was het juist goed dat ze dat niet wisten, dan konden zij op rationele gronden hun keuze maken, of die nu religieus, ethisch of humanitair waren.

‘Het is een eer dat hij ons heeft gevraagd.’

‘Wat heb je aan eer als je in een Oost-Duitse cel zit?’

‘Waarom zouden ze ons pakken? Volgens mij is het een kwestie van slimmer zijn dan de tegenstander. Bovendien, zijn we het niet verplicht onze medemens te helpen? De kerk doet al zo weinig tegen het communisme.’

‘Het klinkt alsof je al een keuze hebt gemaakt.’

Titus zag haar verwondering, die begrijpelijk was, want als het om besluiten nemen ging, was zij de man in huis. Het gat dat Titus met nadenken liet vallen, vulde zij met haar besluitvaardigheid, een eigenschap die door anderen werd aangezien voor impulsiviteit. Maar nu het ging om het nemen van een besluit waarvan de consequenties nauwelijks waren te overzien, toonde hij zich vastberaden. Misschien zat er ook een vleug ergernis in haar blik: hij moest niet denken dat zij de grote besluiten aan hem overliet in ruil voor beslissingen over onbeduidende gebeurtenisjes. Maar ze wist ook dat hij naast zijn behoedzame natuur een hekel had aan stilzitten. Veel liever stak hij de handen uit de mouwen. Misschien was dat nog een reden waarom Pater hen had gevraagd: hij was uit hetzelfde hout gesneden. Daarbij kon Titus zich enorm opwinden over de houding van de kerk ten aanzien van andere wereldbeschouwingen. Niet alleen nu, ten tijde van de koude oorlog, maar vooral tijdens de Tweede Wereldoorlog. De kerk had maar wat weggekeken toen de nazi’s de Joden afvoerden en vermoordden. De gapende wond die deze houding had geslagen, werd een stinkende toen naderhand de kritiek werd weggewuifd. “Wij hebben het niet geweten” klonk het onbedoeld in koor met vertegenwoordigers van het abjecte regime. Maar tot een afsplitsing, laat staan een schisma, had dat niet geleid.

Titus had geknikt en gezwegen toen Betty veronderstelde dat hij al een keuze had gemaakt. Maar het was geen doodzwijgen, eerder een rustmoment als overgang naar een verklaring voor zijn keuze. Zoiets als een komma aan het eind van een zin in plaats van een punt. Waarna hij diep ademhaalde voor de verklarende bijzin.

‘Ik moet je iets vertellen. Ik was geen enig kind van mijn ouders. Tot het najaar van 1942 had ik een jongere broer.’

*

Ver weg in de tunnel van de tijd hoorde Titus het gejammer van de tienjarige Marcus. Hij had tbc. Het ziekteproces verliep zo snel dat Van Hemert, hun huisarts, knikte toen vader vroeg of dit in de volksmond vliegende tering werd genoemd. Er sprak iets bovennatuurlijks uit die term, dat tegelijkertijd dreigend was. Titus zag een bolbliksem voor zich, een razende bol die door de schoorsteen naar binnen was geschoten en die alles verschroeide waarmee het in aanraking kwam …

Van Hemert, die in contact stond met de artsen in het ziekenhuis waar Marcus was opgenomen, was bij hen thuis om verslag te doen van de laatste bevindingen.

‘Wat kunnen ze nog voor onze zoon betekenen?’ vroeg vader Westerling.

De dokter haalde een hand langs zijn kaak en kin, alsof hij controleerde of hij zich die ochtend goed had geschoren. Er is geen redden meer aan beste kerel, verwachtte Titus te horen. De mannen hadden zijn aanwezigheid, om de hoek van de kamer, niet opgemerkt. De radeloosheid die in vaders stem doorklonk, liet hij in het bijzijn van zijn kinderen nooit merken.

‘Hier zijn de middelen uitgeput. Maar er is in Lommel een dokter die schermt met een medicijn tegen tbc.’

Van Hemert had het aarzelend gezegd, het was duidelijk dat hij niet in zijn auto zou springen om het te gaan halen.

‘Kunt u aan dat middel komen?’

In de spiegel halverwege de lange zijde van de kamer, waarin je vanuit een bepaalde hoek het andere deel van de kamer kon zien, zag Titus dat de dokter zijn hoofd schudde.

‘Hij is geen beëdigd arts, heb ik begrepen. Als je over het medicijn wilt beschikken, zul je het moeten halen. Maar een garantie dat het werkt, is er niet. Ik …’

Het leek even of Van Hemert brak. Uit de woorden die volgden, dat zijn vak hem zwaar viel als er een kinderleven op het spel stond, kon je opmaken dat zijn rol als dokter was uitgespeeld. Westerling bedankte hem voor zijn betrokkenheid en vroeg hoe hij aan het middel kon komen. De grenzen werden tenslotte streng bewaakt door de Duitsers.

‘Sommige wegen staan niet op de landkaart,’ zei Van Hemert op geheimzinnige toon. ‘Op die manier krijg ik van iemand boter en koffie uit België, in ruil voor een gratis behandeling van de kwalen van zijn vrouw.’

Hoe zijn boter- en koffieleverancier heette.

‘Van Dieren. Jacques van Dieren.’

‘De schoorsteenveger? Die … die … man?’

Titus wist dat zijn vader geen man, maar heiden had willen zeggen. Of laaielichter, schurk, proleet of iets anders onsympathieks, maar bovenal heiden. De rest was vergeeflijk.

‘Die man, ja.’

Westerling antwoordde dat hij erover zou nadenken, daar was weinig tijd voor, dat wist hij. Even later hoorde Titus de voordeur dichtvallen.

‘Wat zullen we nou krijgen! Waar kom jij vandaan?’

Titus stond met gebogen hoofd voor zijn vader. Hij had haast begeesterd naar hun gesprek geluisterd, zonder te beseffen dat hij had staan afluisteren. Hij had er ook niet aan gedacht om weg te glippen toen vader Van Hemert uit liet.

‘Heb jij gehoord waar de dokter en ik over hebben gesproken?’

‘Ja,’ zei Titus zacht.

Onmiddellijk volgde er een draai om zijn oren.

‘Ben je nou helemaal!’

In plaats van hem mores te leren, had de klap tot gevolg dat Titus uit zijn brave onderdanigheid werd losgewrikt. Hij deed een stap naar achteren, keek zijn vader strak aan en zei op gedecideerde toon waar hij zelf van schrok: ‘U moet dat middel laten halen!’

Zijn vader keek hem perplex aan, met stomheid geslagen door misschien de toon, de houding, de brutaliteit, maar vermoedelijk door de combinatie van dit alles. Op dat moment kwam moeder de kamer binnen en vroeg wat er aan de hand was.

‘Er schijnt in België een middel te zijn dat Marcus kan genezen, maar vader wil er niet aan!’

Hij moest zijn moeder zien te winnen voor de zaak, zijn broer was anders reddeloos verloren.

‘Ik weiger ons lot in handen van heidenen te leggen! Bovendien is het maar zeer de vraag of het middel werkt.’

In een paar zinnen werd moeder bijgepraat over het alternatieve medicijn en langs welke weg het kon worden verkregen. Ook voor haar was de naam van de schoorsteenveger geen aanbeveling, dat was duidelijk.

‘Dan halen we het toch zelf!’

‘Smokkelen is strafbaar, net als het kopen van gesmokkelde waar trouwens.’

‘Je kind medische hulp onthouden ook!’