Skygge

Mark de Groot

Skygge

Mark de Groot

1e druk maart 2021

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Leijp Vormgeving

Illustraties: Ingrid Boel-van Ham en Kelly Driedijk

Noorse vertalingen: June Mørk Holte

ISBN 978-94-93233-42-3

ISBN E-Book 978-94-93233-43-0

NUR 284/285

©2021 Godijn Publishing

www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Voor Angelo en Mariëlle; bredren, sistren

Skygge: Noors; zelfstandig naamwoord; schaduw

En liten mann kan kaste en stor skygge

Een kleine man kan een grote schaduw werpen

Noors spreekwoord

Skygge Internetforum. Dertien jaar geleden.

HaraldA schrijft:

Er was een dreun en de aarde opende zich. Bomen werden ontworteld, de kerktoren stortte in, huizen scheurden alsof ze van papier gemaakt zijn.

De beving duurde nog geen vijf minuten, volgens getuigen stopten de schokken om negen over vier. Vier minuten waren genoeg om ieders leven overhoop te halen.

Er waren vooraf geen trillingen die ons konden voorbereiden, als waarschuwing. Het was een zonnige, windstille dag. Wij Skyggenaren kwamen terug van ons werk, onze kinderen maakten op hun kamer hun huiswerk. We smeedden plannen voor de avond, voor de volgende dag, voor de aanstaande zomervakantie. Niemand kon vermoeden dat het noodlot iets anders voor ons in petto had. Dat we arrogant waren om te denken dat onze levens een vaste koers kenden; eensklaps waren we keihard van onze koers gestoten.

6.4 op de schaal van Richter, dat is wat de seismograaf ons vertelt. Doet het ertoe? De schade aan gebouw en mens is zo groot, die is niet te vatten op een schaal. Het volledige dorp, wordt beweerd, is een aantal meter gezakt. De bodem is onder onze fundamenten weggeslagen. Ik zie de ontreddering onder de mensen; de wanhoop, het verdriet en de grote onzekerheid omtrent de vermisten; bevinden zij zich levend onder het puin?

Ik hoop het. Ik hoop het van harte.

De aardbeving vond dinsdagmiddag plaats, vijf over vier om precies te zijn. In Skygge, waar een aardbeving net zo zeldzaam behoort te zijn als een orkaan of een sprinkhanenplaag.

We zullen nooit stoppen met het zoeken naar de vermisten, we gaan door totdat de laatste is gevonden. We zullen Skygge weer opbouwen. En daarna zullen we eisen dat er een verklaring komt.

Dit mag nooit meer gebeuren.

Dit is niet mijn verhaal. Het draait niet om mij. Hoewel een beroemd schrijver, William Shakespeare, ooit heeft gezegd dat de wereld niet meer is dan een podium en elk mens niet meer is dan een toneelspeler die opkomt en afgaat, is mijn tijd op het podium zo kort geweest dat ik nauwelijks kan zeggen dat ik een bijrol had.

Ik had veel langer op dat podium willen blijven. Dan had ik een rol van grotere betekenis kunnen spelen. Belangrijk kunnen zijn voor haar, voor Kirstin. Mijn eerste liefde.

Ze zeggen dat je eerste verliefdheid je de rest van je leven bijblijft. Wat mij betreft, is dat ook zo. Er is geen tweede liefde geweest, maar daar was ook niet genoeg tijd voor.

Dit is niet haar verhaal. Ook al is haar rol wel belangrijk. Kirstin is een van de hoofdrolspelers. Zonder haar … nou ja, dat is dubbelzinnig. Zonder haar was er niet gebeurd wat er gebeurd is, maar het heeft geen zin om daar te lang bij stil te staan. Kirstin heeft kwaadaardige zaken weten te voorkomen. Zij is een held, mijn Kirstin. Dat kan ik niet vaak genoeg zeggen.

Dit is niet het verhaal van Skygge; het koude, donkere stadje in de vallei waar ik opgegroeide. Al speelt het verhaal hier zich wel grotendeels af.

Dit is het verhaal van … Nee, dat komt later.

Ik maak een klein deel uit van dit verhaal en hoe onbeduidend en nietig mijn bijdrage ook was, ik kan tenminste zeggen “ik was er bij”. En daar moet ik de voldoening uithalen.

Dat moet genoeg zijn.

Deel één

SKYGGE – zomer

1

Sam leunt met zijn heup tegen het bureau en schuifelt onzeker met zijn voeten. Dat hij zweet vindt hij niet gek. Met drie weken te gaan voor de zomervakantie, en met temperaturen die ongewoon hoog zijn, is de kans erg groot dat hij het warm krijgt. Te warm. Voor een buitenstaander is het ongetwijfeld fris. Achttien graden is niet bepaald tropisch te noemen, maar als je geboren bent bij min negen en als waar je opgroeit de gemiddelde temperatuur drie graden is, dan is achttien graden onnatuurlijk heet.

Op de zweetstroompjes heeft hij gerekend, ondanks het dunne T-shirt en de korte broek. Ze glijden ongemakkelijk langs zijn rug naar beneden. Vijftien paar ogen staren hem aan, maar hij kijkt over zijn klasgenoten heen en werpt een blik op juf Maida, die bij de deur staat en een notitie maakt in haar schrift. In gedachten smeekt Sam haar het raam open te zetten, maar hij verwacht niet dat ze daartoe bereid is, als ze zijn smeekbede al zou opmerken. Ze opent nooit het raam. Zij houdt het raam altijd potdicht; in de winter, logisch. De enige verwarming die hun lokaal rijk is voert een verloren gevecht tegen de kille tochtstroom, die zich moeiteloos een weg baant door de kieren. In de zomer houdt ze het raam ook gesloten. Dat lijkt niet logisch, maar valt te begrijpen als je ergens woont waar het toendraklimaat heerst; vaak koud, veel regen, en daarna nog meer kou en nog meer regen. Waarschijnlijk vertrouwt juf Maida het zeldzaam mooie weer niet. Te oordelen naar haar kleding kan hij daar weleens gelijk in hebben. Een spijkerbroek, een blouse met lange mouwen en een sjaal, weliswaar dun maar toch, drie keer om haar hals geslagen alsof de tocht in een hinderlaag ligt en elk moment kan toeslaan.

Onder haar scherp afgeknipte pony fronst juf Maida afkeurend, een rimpel breekt haar voorhoofd in tweeën.

Sam neemt haar die frons niet kwalijk, al neemt dat niet weg dat hij niets liever wil dan het raam openen. Hij durft het haar niet te vragen en hij durft al helemaal niet, zonder haar toestemming, dat zelf te doen. Juf Maida kan daar ongetwijfeld weinig begrip voor opbrengen, ook al betekent dit dat hij eindelijk eens initiatief toont. Twee woorden waar ze hem dikwijls mee om de oren slaat.

Het plein is zonovergoten. Het warme licht en de open ruimte zien er aanlokkelijk uit. Het benauwde klaslokaal is naargeestig en somber met zijn kale muren. Juf Maida gelooft dat beschilderde muren en posters alleen maar tot frivole gedachten leiden die het leerproces in de weg staan, al heeft Sam geen idee wat ze daarmee precies bedoelt. Op dit punt in zijn leven is hij liever waar dan ook dan waar hij nu staat. Desnoods in de kou en regen. Alles beter dan zwetend en hakkelend voor zijn eigen klas staan.

Iedereen denkt dat hij zo hevig zweet door de zenuwen, dat weet Sam zeker. Als hij naar de verveelde ogen kijkt die hem met een stijgend afgrijzen aanstaren hoeft hij hun gedachten niet te kunnen lezen om te weten wat erin hen omgaat: stop-met-deze-verschrikking-en-laat-ons-gaan!

Hij was zonder zenuwen begonnen, hij had zich goed voorbereid, maar hij kwam tot de onaangename ontdekking dat de woorden die hij uit zijn hoofd geleerd had, volkomen weigerden uit vrije wil zijn mond te verlaten. Hij moet ze dwingen, ze bij wijze van spreken bij de enkels grijpen en naar buiten trekken. Dat gaat gepaard met heel wat aarzelingen, ongemakkelijk kuchen en adempauzes die een eeuwigheid lijken te duren. En dat maakt hem pas echt ongemakkelijk, dat maakt dat hij overmatig zweet, alsof hij een marathon aan het rennen is zonder ooit daarvoor getraind te hebben.

De wijzers op de klok aan de aan de andere kant van het lokaal lijken te vertragen.

Vijf minuten. Hij moet vijf minuten volmaken, dat is de eis. De langste vijf minuten van zijn leven.

‘De, eh, donkerte overvalt Skygge in s-s-september. Nou ja, niet dat het ons echt overvalt, want we weten dat het komt, maar omdat het vroe-vroe-vroeger niet zo was, voelt het alsof er iets van ons ge-gestolen is. Het licht dus. Zonlicht …’

Allemachtig, wat een gebazel. Waar zijn de zinnen gebleven die hij zo goed uit zijn hoofd heeft geleerd? De wenkbrauwen van juf Maida dalen lager, vormen een strenge “V” in haar voorhoofd. De “V” van vreselijk. Met haar armen om haar heen geslagen, lijkt het erop alsof ze zichzelf inhoudt om in te grijpen. Het is een opluchting als ze hem verbiedt verder te spreken, maar ook een vernedering.

Vernedering begint ook met een “V”.

Sam kan zich niet herinneren dat er ooit een klasgenoot is geweest die halverwege zijn spreekbeurt gevraagd werd te stoppen.

‘Het was al d-d-donker toen ik geboren werd. Toen wij allemaal geboren werden.’ Behalve juf Maida. Die herinnert zich vast de tijd van voor de Grote Aardbeving toen het zonlicht hun dorp in de winter wel wist te bereiken. Net als zijn eigen ouders en alle ouders van zijn klasgenoten. Sam weet niet beter. Van half september tot half maart is het pikdonker. De zon staat te laag, of de bergen zijn te hoog, het is maar net hoe je het bekijkt. Zes maanden lang dringt geen straaltje zonlicht door tot in hun dorp. Op vijftien september trekt het zonlicht zich terug langs de berghellingen als een zee met te veel eb en te weinig vloed.

Sam voelt iets tegen zijn been slaan. Zijn linkerhand is tot leven gekomen. Om de een of andere reden trekt daar een elektrische stroom doorheen. Juf Maida heeft nadrukkelijk verboden dat handen in zakken gestoken worden.

‘Dat staat veel te nonchalant,’ legde ze uit, ‘Alsof je zelf niet interessant vindt wat je vertelt.’

Dus hangt zijn trillende hand langs zijn zij, zichtbaar voor iedereen. Hij probeert het trillen te stoppen door het te willen, maar dat lijkt het alleen maar erger te maken.

Verder presenteren, zoek de woorden, worstel ze het klaslokaal in. ‘Van te lang in de do-do-donkerte leven, worden mensen erg on-g-gelukkig. En eh, zo worden wij allemaal on-ge-gelukkig.’

Dan valt hij stil.

Hij zoekt oogcontact met Kirstin. Zij is de enige die hem enigszins bemoedigend aankijkt, al schemert er een uitdrukking van medelijden doorheen.

‘Ik word o-o-ongelukkig van jouw spreekbeurt, halvblods,’ mompelt Hero, net luid genoeg.

Een paar klasgenoten grinniken. Juf Maida werpt Hero een boze blik toe, maar grijpt niet in. Hero negeert haar en loert naar hem, alsof Sam iets onuitsprekelijk vies is waar Hero met zijn blote voeten is ingetrapt.

Sams hand begint te spartelen als een stervende vis.

Hoewel de grijze muren op hem afkomen, de drukkende warmte iets levends lijkt dat hem wil verslinden, hij aan alles in zijn gespannen lichaam voelt dat hij er geen verstandig woord meer kan uitpersen, kan hij niet ontsnappen. Hij zit vast in een levende nachtmerrie.

Er valt een akelige stilte. Er is alleen het gepruttel en geratel van de kabelbaan die een handvol toeristen naar het platform halverwege de Frelse brengt, de één na hoogste berg in de bergketen die hun dorp omringt.

Juf Maida tikt met haar wijsvinger op haar horloge. ‘Wel,’ zegt ze. ‘Als dat alles is?’ Haar vraag klinkt als een verwijt.

Sam staart haar wezenloos aan. Zijn schamele woordenstroom is stilgevallen, opgedroogd en verdampt.

‘Neem maar weer plaats,’ zegt juf Maida met ijspegels in haar stem die hem venijnig prikken.

Sam vindt zijn weg terug naar zijn tafel. De spieren in zijn benen zijn van rubber. Zijn gezicht lijkt in brand te staan.

‘De eis is dat je minstens vijf minuten spreekt, Sam. Daar was ik erg duidelijk in. Ik kan je geen voldoende geven, dat is niet eerlijk naar je klasgenoten die wel vijf minuten presenteerden, zoals het hoort.’ Juf Maida loopt naar het raam en het lijkt dat ze nu het te laat is, toch het raam opent, maar ze legt haar handen plat op de vensterbank en ze staart naar het zonlicht. Heel even lijkt ze ergens anders te zijn, maar zegt dan: ‘Ik hoop dat je vader met een oplossing komt, Sam. De donkerte heeft lang genoeg geduurd.’ Ze keert zich weer naar haar klas. ‘Veel te lang,’ zegt ze nogmaals.

De laatste bel van de dag redt hem en hij haast zich over het dorpsplein, hij wil naar huis en de afstand tussen zichzelf en school, en daarmee zijn schaamte, zo groot mogelijk maken. Bij het verlaten van de school houdt hij er rekening mee dat Hero hem staat op te wachten, maar die is tot zijn opluchting nergens te bekennen.

Toeristen slenteren over het plein. Ook al is het toeristenseizoen nog niet begonnen, er zijn toch al minder bezoekers dan vorig jaar. En vorig jaar waren het er minder dan het jaar daarvoor. Sam kan zich herinneren dat hij zich een weg door de menigte moest banen. Tegenwoordig heeft hij alle ruimte die hij zich maar kan wensen.

De antieke kabelbaan hijst vermoeid een gezin omhoog. Zelfs vanaf het plein kan Sam de uitdrukking op de gezichten in het schommelde bakje zien, een mengeling van opwinding en wantrouwen. Een bejaard stel zit op het bankje onder de eikenboom. De souvenirwinkel is op een paar klanten na leeg. Mevrouw Kosstron, de eigenaresse, hangt verveeld aan de toonbank, ze speelt gedachteloos met haar telefoon. De winkel naast haar is dichtgetimmerd. Er werden kampeerspullen verkocht: tenten, slaapzakken, kooktoestellen en gasflessen. Skygge trekt amper nog kampeerders aan. Het makelaarskantoor verderop is ook gesloten. Er zijn meer inwoners die uit Skygge vertrekken, dan er komen wonen.

Sam slaat een zijstraat in. Het is een smalle straat en de huizen staan dicht op elkaar, ze werpen een langgerekte, verkoelende schaduw. De uitbundig gekleurde gevels stralen trots hun rood, groen, blauw en geel. Hun vrolijkheid is een leugen. De lange duisternis van de winter gaat in de hoofden en harten zitten van de Skyggenaren. Ze worden moe, lusteloos en chagrijnig. ‘We gaan de tunnel in,’ zeggen ze in september, wanneer de donkerte over de berghellingen naar beneden sluipt en bezitneemt van de vallei. Het is een lange tunnel, die aanvoelt als oneindig.

Sommige inwoners blijven stug volhouden, die lijken de donkerte te zien als een uitdaging; ze zijn vastbesloten sterk te zijn en verzetten zich. Ze zien de winterdepressie als een wedstrijd die ze moeten winnen. Er zijn ook dorpsbewoners, elk jaar steeds meer, die de donkerte ontvluchten en verhuizen. De meesten vertrekken naar het nabijgelegen dorp, Bedre Landsby, aan het uiteinde van de vallei. Daar schijnt de zon tenminste wel in de winter.

Sam verschuift de band van zijn rugtas, hij heeft al zijn schoolboeken meegenomen, die snijdt gemeen in zijn schouder. Morgen is de eindtoets en hij wil een goed cijfer halen. Hoog genoeg om de schande van vandaag goed te maken. Hij is van plan de hele avond te leren. Desnoods de hele nacht, tot de volgende ochtend. Zolang als het nodig is.

‘Hè, niet zo snel,’ hoort hij achter zich.

Kirstin. Haar schooltas bungelt langs haar zij en bonst met elke stap hardhandig tegen haar heup. ‘Wacht even,’ hijgt ze.

Hij kent Kirstin al zijn hele leven, toch wordt hij vaak getroffen door haar schoonheid. Dan verandert hij weer in diezelfde stotterende dwaas die voor de klas stond. Alsof hij niet kan geloven dat een meisje dat zo mooi is met hem wil praten zonder dat er iets achter zit. Maar met Kirstin krijg je wat je ziet, ze heeft geen bijbedoelingen. Ze gelooft in hem, zoals hij zelden in zichzelf gelooft.

‘Mag ik met jou mee?’ vraagt Kirstin.

‘Ja natuurlijk. Ik ga naar huis.’

‘Dat snap ik, gekkie. Daarom juist.’ Ze zegt het met een lach. Zij is de enige die hij kent die hem kan terechtwijzen en hem tegelijkertijd beter kan laten voelen.

‘Jij wilt niet naar huis?’ vraagt Sam, maar hij weet het antwoord al. Natuurlijk wil ze niet naar huis. Of in ieder geval nu niet, later zal ze wel moeten. Ook al kennen haar ouders Sam sinds zijn geboorte, Kirstin heeft nooit bij hem thuis mogen blijven eten. Laat staan logeren. Haar ouders willen dat Kirstin zo veel mogelijk thuis is. Soms praat hij daar met Kirstin over, maar meestal wil ze het er niet over hebben. ‘Dat heeft geen zin. Ik kan er niks aan veranderen,’ zegt ze dan en de eenzaamheid is hoorbaar in haar stem.

‘Voel je je niet meer rot vanwege je spreekbeurt?’ vraagt ze, in plaats van een antwoord te geven.

Sam vertraagt zijn tempo zodat Kirstin hem kan bijhouden. Zijn hand is gestopt met beven, maar een lichte trilling trekt door zijn vingers. Kirstins hand is maar een paar centimeter verwijderd van de zijne. Hij kan zijn hand per ongeluk tegen de hare laten botsen en dan zijn vingers door die van haar vlechten.

Wat als zij haar hand terugtrekt? Ze is waarschijnlijk te lief om er iets van te zeggen, maar voor Sam zou alles veranderd zijn. Zolang er niks besloten is, kan hij fantaseren dat Kirstin op een dag hem ziet, zoals hij haar ziet. Maar als ze hem afwijst, dan spat die droom kapot. Nee, het is beter de fantasie niet te verstoren en hun handen gescheiden te laten door de ruimte die zich tussen hen in bevindt.

Pff, hij wordt gek van zijn gedachten, ze zitten vol gevoelens. Liever kiest hij voor de veilige weg, kletsen over de alledaagse dingen.

‘Het gaat wel,’ liegt hij.

‘Het is bijna zomervakantie. Daarna is iedereen het vergeten.’

‘Vast wel,’ zegt hij weinig overtuigd en om van onderwerp te veranderen. Als het aan hem ligt, hebben ze het nooit meer over zijn spreekbeurt. ‘Vond jij juf Maida somber klinken?’

‘Vanwege jouw spreekbeurt?’ Ze geeft hem een plaagstoot tegen zijn schouder.

‘Nee, niet vanwege mijn spreekbeurt. Vanwege de donkerte.’

‘Ik vind juf Maida altijd somber klinken.’

‘Ze klonk nu extra somber, vind je niet?’

‘Juf Maida is eenzaam, denk ik. Ze heeft geen man, geen kinderen, behalve haar leerlingen, maar dat is niet hetzelfde.’

‘Dat is waar,’ zegt Sam en hij bedenkt dat als juf Maida een man wil en kinderen van zichzelf dat ze deze in Skygge niet zal vinden. Voor zover hij weet wonen er geen ongetrouwde mannen. Behalve boer Johann, maar die woont in de bergen en wordt zelden in het dorp gezien. Hij leeft tussen zijn koeien, schapen en kippen. Er wordt gezegd dat boer Johann met zijn dieren kan praten. Sam kan zich er niet veel bij voorstellen. Toen hij het voor het eerst hoorde, heeft hij de hond van de buren gevraagd hoe het was om hond te zijn. Fido keek Sam schuin aan, draaide zich half om en begon achter zijn eigen staart aan te jagen. Misschien was dat een soort van antwoord. In dat geval leek Fido het erg naar zijn zin te hebben als hond.

Boer Johann lijkt hem geen geschikte man voor juf Maida. Sam kan zich niet voorstellen dat zij tussen de boerderijdieren wil leven. En hij is ervan overtuigd dat zij niet met de dieren kan praten.

Dan is er Gal nog. Die woont wel in het dorp, of zo goed als in het dorp. Gal is de dorpsgek, zegt iedereen. Elk dorp heeft er wel één en in Skygge is dat Gal. Hij loopt elke dag naar de kerk aan het dorpsplein en roept daar de meest vreemde dingen.

‘Het komt van boven,’ roept Gal dan, naar niemand in het bijzonder. En: ‘Donkerte is alleen maar de afwezigheid van licht.’ Op een dag greep Gal zelfs Sams bovenarm beet en deed zijn meest bizarre uitspraak: ‘Waarom denk jij dat de dieren niet met hem praten? Alleen maar omdat de dieren niet met jou praten?’

Niemand neemt het Gal kwalijk dat hij dwaze uitspraken schreeuwt over het plein. Sams moeder heeft hem een keer uitgelegd dat Gal, een briljante en veelbelovende wiskundige, over het plein liep en op weg was naar de kerk waar hij in het koor zong. De Grote Aardbeving schudde hun wereld als een kaartspel. Een deel van de kerktoren kwam naar beneden en raakte Gal vol op zijn hoofd. Het schijnt dat Gal bewusteloos raakte, een tijd in het ziekenhuis heeft gelegen en nadat hij daaruit kwam, was hij begonnen met wartaal uit te slaan. Gal’s vrouw heeft hem kort daarna verlaten en verhuisde naar Bedre Landsby. Gal is nooit meer de oude geworden en verloor zijn baan aan de universiteit. Hij heeft zijn intrek genomen in de verlaten zilvermijn. Hij woont daar, als je van wonen kan spreken. De gangen zijn duister en spookachtig leeg.

Nu Sam erover nadenkt, is “het komt van boven” best logisch. Als een stuk kerktoren op je hoofd is gevallen …

Ze slenteren langs een “Te Koop” bord. Het vierde huis dat zij passeren dat te koop staat en dat alleen al in deze straat.

‘Weet je al iets meer over je vader?’ Sam hoort de hoop in haar stem doorklinken.

Kirstin weet dat zij de eerste is die het te horen krijgt als zijn vader een oplossing heeft bedacht, maar toch kan ze het niet laten het af en toe te vragen. Hoop doet leven, zegt Jamaya, Sams moeder, vaak.

Sam wil niets liever dan haar goed nieuws bezorgen, maar hij kan niet tegen haar liegen. ‘Nee, of … nou ja, ik weet dat hij er druk mee bezig is.’

Al vermoedt hij dat zijn vader niet eens in de buurt is. Hij heeft zelfs het idee dat zijn vader nooit tot een oplossing zal komen, maar dat houdt hij voor zichzelf. Het heeft geen zin om de mensen ongerust te maken. Het is wel een feit dat het lot van het dorp in zijn vaders handen ligt. En daarmee ook het lot van Sam en zijn familie. Zijn familie is de afgelopen twee jaar, na de Lampenramp, erg onpopulair geworden. Als zijn vader niet in staat is om dit jaar een uitweg te bedenken voor de duisternis, dan vreest Sam dat hun dagen in Skygge geteld zijn. Ze zullen gedwongen worden te verhuizen en hij verwacht niet dat ze op een warm welkom hoeven te rekenen in Bedre Landsby, waar zoveel ex-Skyggenaren wonen die het bloed van Sams vader wel kunnen drinken.

‘Als hij maar niet opgeeft,’ zegt Kirstin. ‘Dat doet hij toch niet?’

‘Nee, hij geeft niet op. Hij is er dag en nacht mee bezig. Opgesloten in de schuur achter in de tuin. Zijn werkplaats. Weet je dat hij zijn werkplaats een naam heeft gegeven?’

Hoewel Kirstin een vaste gast is bij hen thuis, komt ze zelden in de buurt van zijn vaders schuur. Pjetter wenst niet gestoord te worden. Niemand is daar welkom als hij aan het werk is. Sinds hij gestopt is als leraar Aardrijkskunde is hij altijd aan het werk.

‘Nordlys; noorderlicht,’ vervolgt Sam. ‘Hij heeft het in felgele letters – zonnestraalgeel, zei hij – boven de deur geverfd. Hij hoopt dat het geluk zal brengen. Soms zie ik de oranje gloed van het lasvlammetje als pap aan het solderen is.’

‘Is er al iets uit de werkplaats gekomen dat zonlicht kan brengen?’

‘Niet meer sinds de Lampenramp van twee jaar geleden. Ik heb geen idee waar hij tegenwoordig mee bezig is. Hij weigert er iets over te zeggen. Hij zegt dat dat de goden verzoeken is.’

‘De Lampenramp. Dat was een teleurstelling, maar ook grappig.’

Sam snapt wel dat iemand in de Lampenramp de humor kan zien, maar voor hem was het een persoonlijke ramp gebleken. Bovendien was het aantal verhuizingen sindsdien flink toegenomen. ‘Ik ga leren als ik thuis ben. Wil je mij helpen?’

Kirstin weet wel waarom hij wil studeren. Hij wil de schaamte van zijn mislukte spreekbeurt wegpoetsen. Ze kent hem net zo goed als dat hij zichzelf kent. Misschien wel beter.

‘Als jij met je neus in de boeken duikt, dan kan ik je beter met rust laten.’

‘Ga je toch naar huis?’

‘Nee, dan ga ik naar de bibliotheek en daar leren. Thuis heb ik geen rust.’

‘We kunnen samen leren?’ Maar op het moment dat hij de vraag stelt, beseft hij dat hij zich niet kan concentreren als Kirstin naast hem zit.

‘Sluit jij je maar op in je kamer. Ik red me wel hoor.’ Kirstin lacht weer. Dat doet ze vaak, lachen, en het staat haar erg goed. Alsof haar gezicht ervoor gemaakt is. Ze straalt dan. Fel genoeg om een dorp te verlichten. ‘Ik ben al groot en sterk,’ roept Kirsten. Ze draait zich om en wandelt richting de bibliotheek.

Sam kijkt haar even na en probeert elke gedachte die in hem opkomt, te onderdrukken. Al die gedachten, ze brengen hem nergens. Hij moet eens gewoon doen in plaats van alleen maar denken. Gewoon haar hand pakken. Een hand pakken is de normaalste zaak van de wereld. Als ze hem afwijst, dan weet hij dat in ieder geval. Dan kan hij hoe dan ook stoppen met denken.

Hij weet ook dat hij in geen miljoen jaar het lef heeft om zomaar haar hand te pakken.

Skygge Internetforum. Tweeëneenhalf jaar geleden.

HaraldA schrijft:

Met veel bombarie onthulde Pjetter Søker gistermiddag zijn nieuwste plan. Een fanfare band speelde het volkslied, hooggeplaatste figuren waren uitgenodigd en zijn gezin stond vol vertrouwen achter hem. Hij zette de schakelaar om. Als je dit schokkende schouwspel hebt bijgewoond, dan hoef ik niet uit te leggen wat voor drama er plaatsvond. Als je je ogen sluit, zie je waarschijnlijk nog steeds de flitsen voorbijschieten. Zelfs als je niet op het uitkijkplatform stond, zal het moment je niet zijn ontgaan. Deze Skyggenaar is stellig dat, hoewel van korte duur, astronauten in de ruimte Skygge konden zien liggen.

De gigantische lichtmasten waren verspreid over de berghellingen opgesteld – een indrukwekkende prestatie, dat dient gezegd te worden – met twee masten op het uitkijkplatform. Ze waren zodanig geplaatst dat elk hoekje en gaatje van Skygge verlicht werd. Dat deel van het plan lukte met uitermate grote precisie. Als de Mørkt Fjell kon lachen, had ze zo luidkeels gebulderd dat er een nieuwe aardbeving had plaatsgevonden. Dat zeg ik met grote gevoeligheid.

Op het exacte moment dat Pjetter de schakelaar omzette, vlogen de enorme lampen aan met een oogverblindende vuurbal aan licht die elke aanwezige deed denken aan het einde der tijden.

De prominente aanwezigen doken naar de grond om dekking te zoeken, de gehele vallei tot in Bedre Landsby baadde in een licht alsof de vallei in lichterlaaie stond. Vogels vielen krijsend uit de lucht.

Misschien overdrijf ik enigszins, maar het scheelde niet veel. Er was geen donker plekje meer te vinden in Skygge, het licht vond zijn weg naar elke huiskamer, keuken en achtertuin.

Ja, we hebben licht nodig. De duisternis is gekmakend. Nee, niet dit licht. Dit is net zo gekmakend.

De lampen brandden ongeveer twee minuten. De volgende nare verrassing kwam op ons af. Mocht je om welke reden dan ook het verblindende licht niet hebben meegekregen, dan kan je het oorverdovende gedonder van de ontploffingen niet ontgaan zijn.

De elektriciteit die door de lampen gejaagd werd, was van een zodanige kracht, daar was het glas niet tegen bestand. Elke lampenpeer in elke mast, in alle twintig masten – bij navraag bleek dat er in elke mast honderdvijftig(!) afzonderlijke lampen waren gedraaid – sprong uiteen in een blauwgele vonkenregen en in een geraas van glasscherven.

We waren in een oorlog beland. Skygge werd beschoten. Vrouwen, kinderen, volwassen mannen, iedereen begon te gillen. Het is een mirakel dat er geen gewonden zijn gevallen, of erger in de stortbui aan gebroken glas. De-oude-man-waarvan-het-een-wonder-is-dat-hij-nog-leeft greep naar zijn hart. Dat hij nog steeds leeft is pas echt een godswonder. Pjetter Søker mag van groot geluk spreken dat er geen bloed aan zijn handen kleeft.

Onnodig om te vermelden dat de noodzaak tot een oplossing nu vele malen groter is geworden. William Søker, vergezeld door de burgermeester van Bedre Landsby en het hoofd van de politie, had het spektakel gadegeslagen alvorens zonder een woord te zeggen te verdwijnen in de onvermijdelijke duisternis die over ons heen viel. William had ongetwijfeld een hartig woordje te wisselen met zijn jongere broer.

Pjetter was de laatste die het platform verliet. ‘Ik begrijp er niks van,’ schijnt hij gemompeld te hebben, keer op keer.

Wij, alle Skyggenaren, begrijpen er ook niks van. Ik doe dan ook een oproep: Pjetter, je kan niet lang meer wachten met het vinden van een waardevolle en duurzame oplossing. Eén die niet de belastingbetalers zuurverdiende geld in rook en vuur laat opgaan.

2

‘Ben jij dat?’ vraagt zijn moeder als Sam zijn schoenen uittrekt in de kleine hal. Hij plaatst ze naast de andere schoenen.

‘Wie anders?’ wil hij roepen. Hij heeft geen broers of zussen en hij komt elke doordeweekse dag om half drie thuis. Maar zijn moeder is bepaald geen liefhebber van brutale antwoorden en zij vindt een antwoord al snel brutaal, zij houdt een hele brede definitie aan van wat brutaal is. ‘Ja, ik ben het. Ik ga naar mijn kamer,’ antwoordt Sam.

‘We eten om zes uur,’ roept zijn moeder vanuit de keuken.

‘Prima.’

Ze eten altijd klokslag zes uur. Maar met “we” kan ze hen alle drie bedoelen of alleen Sam en zijn moeder. Zijn vader blijft dan in zijn werkplaats. Tegenwoordig eten ze steeds vaker met zijn tweeën.

Op zijn kamer werpt hij zijn schooltas naast zijn bureau. Hij wil leren, hij moet leren, maar eerst heeft hij iets anders te doen. Hij pakt pen en papier en staart uit het raam. De bergen staan lichtblauw uitgetekend in het zonlicht.

Geef me je hand

En ik geef je mijn dromen

Hm, niet helemaal wat hij bedoelt. Het komt in de buurt.

Geef mij je hand

En ik bevrijd je uit mijn dromen:

De winterdonkerte smelt zacht,

Het warme zomerlicht lacht,

We kunnen rennen, jij en ik, bergen overwinnen.

Open je hart en laat mij binnen,

Ik laat je niet in de steek, laat je nooit ontkomen.

Dat is beter, al is hij niet helemaal tevreden over de laatste twee regels. Sam zoekt in zijn hoofd en zoekt in zijn hart.

Achter de horizon wacht iets op ons, we kunnen opnieuw beginnen,

Ons bevrijden en aan de schaduw ontkomen.

De bergtoppen grijnzen hun gekartelde tanden. Ze hebben Skygge aan drie kanten ingesloten. Hij kan zich niet voorstellen dat hij samen met Kirstin ooit de bergen achter zich laat. Hij zal nooit de held zijn die zijn geliefde door sneeuwstormen, over gletsjers en ijswoestijnen veilig naar de andere kant zal leiden.

Maar dromen mag.

Hij vouwt zijn gedicht zorgvuldig op, tilt zijn bureaulamp op waar een sleuteltje onder geplakt zit en ontsluit de la die altijd op slot zit. Hij legt het strak opgevouwen papiertje op de andere strak opgevouwen papiertjes. Niemand anders heeft zijn gedichten gelezen. Met name het onderwerp van die gedichten niet. Hij sterft van schaamte als Kirstin ze onder ogen komt, daar valt het ongemak van zijn spreekbeurt bij in het niet.

Hij legt zijn boeken op een stapel voor hem en pakt vervolgens het bovenste boek. Geschiedenis.

Om precies zes uur schuift hij aan de keukentafel. Zijn vaders stoel is leeg. Zijn moeder speelt met de aardappeltjes en stukjes zalm op haar bord. Ze woont al meer dan tien jaar in Noorwegen, maar ze is bepaald geen fan van het Noorse voedsel. Ze mist haar Jamaicaanse gerechten, maar de noodzakelijke ingrediënten zijn hier niet verkrijgbaar. In ieder geval de kruiden niet en die, zoals ze zegt, laten de zomer ontwaken in dit winterse eten.

Jamaya slikt moeizaam een hap door. ‘Hoe ging je spreekbeurt?’

Sam weet dat ze wil horen dat het goed ging. Dat hij zijn klas en juf Maida heeft gerustgesteld, dat ze overtuigd zijn dat Pjetter op het punt van een oplossing staat.

Sam hoort haar weleens klagen als ze met haar familie in Jamaica belt. Over hoe ze met de nek wordt aangekeken. Hoe ze wordt uitgescholden.

Maar tegen zijn eigen moeder kan hij niet liegen. ‘Ik liep vast na drie minuten.’ Hij verzwijgt wel dat hij in die drie minuten niks zinnigs heeft gezegd.

‘Hebben ze wel vertrouwen in je vader?’ Net als bij Kirstin klinkt de hoop in haar stem door.

‘Ik weet het niet,’ antwoordt hij met een halve waarheid. Hij denkt van niet en Hero zal hij absoluut niet overtuigd hebben. Er zijn vast klasgenoten die net als Kirstin en zijn moeder verwachten dat er een uitweg is en zich aan die overtuiging vastklampen.

Ze eten zwijgend verder. De staande klokt tikt te luid in de stilte. Als zijn moeder eenmaal begonnen is dan eet ze gehaast en ze smakt. Ze heeft nooit geleerd netjes te eten. ‘Waar ik vandaan kom,’ zegt ze als Sam, of zijn vader op de zeldzame momenten dat hij er is, er iets van zegt, ‘dan eet je snel. Als je traag eet of tijd besteedt aan tafelmanieren, dan eet je niet. Dan is je eten van je bord gekaapt, voordat je een eerste hap kan nemen. Honger doet vreemde dingen met mensen.’

Scene 1:

“Ik groeide op zonder vader. Hij was een reggae muzikant en wilde dolgraag beroemd worden.”

Scene 2:

“Mama werkte van zonsopkomst tot zonsondergang en tot haar handen bloedden. Ze werkte hard voor heel erg weinig.”

Scene 3:

“Gelukkig had ik een grote familie en die hielp ons enorm.”

Scene 4:

“Soms kreeg ik les, maar de school was vaak dicht, omdat er geen geld was om een leraar te betalen.”

Scene 5:

“Op een dag kwam papa terug. Ik had geen idee wie die man was.”

Scene 6:

“Papa had veel schulden gemaakt en die kon mama niet betalen. Uiteindelijk heeft de familie alles afgelost.”

Scene 7:

“Even was het rustig. We hadden weinig geld, maar papa was aan het werk en pap en mam leken gelukkig met elkaar.”

Scene 8:

“Papa overleed plotseling aan een hartaanval. Dat was een verschrikkelijk verdrietige tijd.”

Scene 9:

“We hadden minder dan we eerst hadden. En ik was oud genoeg om in te zien dat dit een groot probleem was. We hadden altijd honger.”

Scene 10:

“Ik ontmoette je vader. Hij beloofde mij een beter leven. Ik hoefde niet lang na te denken.”

Meestal geeft Sam geen commentaar op haar tafelmanieren. Hij hoopt dat ze nooit meer honger hoeft te lijden.

Na het toetje, het enige onderdeel van elke maaltijd waar ze zich op verheugt, schept ze een derde bord vol met wat er aan restjes in de pan zit. ‘Hier, breng maar naar je vader. Hij verhongert straks nog.’

Sam pakt het bord aan en stapt de achtertuin in. De avond is gevallen, maar zo hoog in het noorden lijkt het middag. Na middernacht zal de zon de horizon lichtjes kussen, de lucht in een oranje gloed omsluiten en in felgele vlammen zijn positie weer innemen. In juni en juli is de middernachtzon één lange zonsopkomst en zonsondergang tegelijkertijd.

Wat Sam betreft, en vast ook van heel veel Skyggenaren, is het oneerlijk verdeeld. Skygge heeft te weinig licht in de winter en te veel licht in de zomer.

Toen Sam jonger was, heeft hij een keer aan zijn vader gevraagd of hij het zonlicht in de zomer niet kon vangen en in de winter weer kon loslaten. Sam maakte een grapje, maar hij was ook serieus, je wist maar nooit.

Pjetter hield zijn glas rode wijn voor Sams gezicht – destijds dronk hij minder wijn dan tegenwoordig – en liet de wijn in het glas draaien. ‘Druiven maken wijn. Druiven leven van zonlicht. In dit glas zit zonlicht gevangen in water.’ Hij keek er ernstig bij, alsof hij een belangrijke levenswijsheid deelde. ‘Maar ik kan dit zonlicht niet bevrijden, helaas. Het zit fijn in de wijn!’ Pjetter gierde het uit.

Sam snapte de grap niet.

Er zit een raampje boven de deur van de werkplaats, maar het is daarachter donker. Hij gaat op zijn tenen staan, maar kan zich net inhouden door het raampje te turen. Als zijn vader hem opmerkt, dan wordt hij boos. Dan is Sam een pottenkijker en Sams vader kan niet werken als er pottenkijkers in de buurt zijn.

Hij drukt zijn oor tegen de deur, houdt zijn adem in. Vogels kwetteren, Fido blaft uitgelaten, het geschater van spelende kinderen zweeft over de schuttingen. Er is een luidruchtig leven om hem heen. Maar in Nordlys is het stil, muisstil.

Na de Lampenramp nam Pjetter ontslag als leraar aardrijkskunde in Bedre Landsby. Sindsdien werkt hij onafgebroken in zijn werkplaats. Jamaya draait dubbele diensten in het ziekenhuis waar zij achter de bezoekersbalie werkt. Ze hebben genoeg inkomsten, maar Sam kan zich niet meer herinneren wanneer ze voor het laatst iets leuks hebben gedaan of met zijn drieën op vakantie zijn geweest.

Hij ziet voor zich hoe zijn vader op zijn krukje zit, met zijn hoofd steunend op zijn handen is hij ingespannen aan het nadenken.

‘Papa zit opgesloten in zijn hoofd,’ zegt zijn moeder regelmatig. ‘Hij probeert wanhopig het antwoord te vinden. Dat is het enige waarmee hij bezig is.’