Val uit de tijd

Janine Brandsen

Val uit de tijd

Janine Brandsen

1e druk april 2021

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Tom Smits

Auteursfoto: Shoots and more, Den Haag

ISBN 978-94-93233-54-6

ISBN E-book 978-94-93233-55-3

NUR 342

©2021 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Voor opa en oma Boefie.

Zij gaf de passie voor historie door,

hij was een geboren verhalenverteller.

Verklarende woordenlijst

Armentafel

Tafel onder beheer van een gilde (ook wel gildetafel) waarop etenswaren en goederen ten behoeve van armen werden gelegd.

Baldakijn

Zijden stof met gouddraad doorweven, afkomstig uit Bagdad (Baldach/Baldak).

Beenlingen

Losse kousen van geweven wol tot op het dijbeen.

Beurzensnijder

Zakkenroller. De beurzen hingen aan riemen en werden eraf gesneden.

Bidderes

Vrouwen konden worden ingehuurd bij een doop, huwelijk of begrafenis om te bidden voor het zielenheil van de jubilaris.

Blencken

Penning. Middeleeuws betaalmiddel, huidige waarde ca. 3,5 cent. Acht blencken was het dagloon van een ongeschoolde arbeider.

Briefadel

Personen van niet-adellijke komaf die in de adelstand werden verheven door een koning voor bijvoorbeeld bewezen diensten.

Castellum

Romeins fort voor hulptroepen.

Centenaar

50 kg brandhout.

Chirurgijn

Medisch behandelaar zonder universitaire opleiding, hield zich bezig met uitwendige kwalen.

Cot(eh)ardie

Bovenste laag kleding, overkleed met voorsluiting.

Cotte

Tuniek van wol voor mannen en vrouwen die over het hoofd werd aangetrokken.

Courdieres

Brede linnen stroken die aan de mouw op de bovenarm werden bevestigd. Hoe langer hoe zwieriger en indrukwekkender.

Deo volente

Zo God het wil.

Dodenofficies

Smeekbeden.

Drijfhamer

Kuipersgereedschap, werd gebruikt om hoepels van een gekuipt artikel naar beneden te slaan (drijven).

Drijver

Kuipersgereedschap, diende om de hoepels naar beneden te drijven bij het samenbrengen van de duigen.

Drinkgeld

Bedrag dat het bruidspaar maximaal aan de bruiloftsgasten besteedde om het huwelijk te vieren. De kleur van de bruidsjurk gaf de hoogte van het bedrag aan. Een jurk van baldakijn max. twee gulden, een scharlaken jurk max. een gulden en een zwarte jurk max. een halve gulden. De meeste vrouwen trouwden in zwart.

Duigenkrans

Op maat gemaakte duigen werden in een kring geplaatst om ze in een vat te vangen.

Duim

Middeleeuwse lengtemaat, ca. 2,5 cm.

Eerste (en tweede)

Men sliep niet aan een stuk door, maar twee keer een slaap van ongeveer 3-4 uur. Tussen de eerste en tweede slaap stond men 1-2 uur op en deed allerlei werkzaamheden, bad, besprak dromen of bezocht buren.

El

Middeleeuwse lengtemaat, ca. 69 cm.

Getijdenboek

Middeleeuws gebedenboek.

Gezel

Middeleeuwse ambachtsman die als knecht onder een meester werkte en zelf nog niet de rang van meester had bereikt.

Hoepeldrijver

Kuipersgereedschap, diende om banden (hoepels) naar beneden te drijven bij het samenbrengen van de duigen.

Hoofdpeluw

Hoofdkussen.

Hoofse liefde

Middeleeuwse culturele vorm van verfijnde liefdesbeleving met bijbehorende dichtkunst. Het omhelsde de bewondering van een edelman voor een onbereikbare vrouw. Het ging bijna altijd om platonische relaties.

Humores

Lichaamssappen: bloed, slijm, gele en zwarte gal. Ziektes zouden worden veroorzaakt door een onbalans van deze sappen.

Intreegeld

Bedrag dat moet worden betaald om lid te worden van een gilde waarvoor een van de leden borg moest staan. Zonen van leden betaalden een lager bedrag.

Kaproen

Kapachtig hoofddeksel tot op de schouders.

Keurboek

Wetboek.

Kniksje

Reverence, kniebuiging door vrouwen.

Koopmansgulden

Middeleeuws betaalmiddel, 17 penningen, huidige waarde ca. 60 cent.

Lakenzegel

Keurmerk van lood aan het laken dat de kwaliteit aangaf.

Lijn

Middeleeuwse lengtemaat, ca. 32 cm.

Loer

Een touw met een stuk leer en vlees om jachtvalken mee te lokken. Door de loer rond te draaien werd de aandacht van de valk getrokken.

Marktvrede

Gedurende de jaarmarkt gold een bijzonder recht dat de veiligheid van marktbezoekers en goederen waarborgde.

Minnezangers

Dichters en componisten die de liefde van een man voor een onbereikbare vrouw bezongen.

Morgenspraak

Vergadering van gildeleden, waarbij op democratische wijze de besluitvorming tot stand kwam van zaken die het ambacht aangingen.

Nachtspiegel

Po, werd in de nacht als toilet gebruikt.

Natuurlijk kind

Onwettig kind, bastaard.

Olderman

Hoofd van het gilde.

Paddenarts

Middeleeuwse arts die huidaandoeningen behandelde door padden in linnen zakjes op de aangedane plek te leggen.

Pater familias

Mannelijk hoofd van de familie. De grootvader, vader, oom of oudste broer.

Paternoster

Gebed. Onze Vader.

Roede

Middeleeuwse lengtemaat, 20 voet, ca. 5,69 m.

Sanguinisch

Een van de vier persoonlijkheidstypen. Het sanguinische type zou een overheersende hoeveelheid bloed hebben, is energiek en vurig en wordt geassocieerd met de lente en het element lucht.

Sporen

Eenvoudige landwegen, zandpaden door bos of heide.

Surcotte

Bovenste laag kleding, overkleed, werd gedragen als jas of als kleding voor officiële gelegenheden.

Trippen

Houten zolen die met leren banden over de wreef werden gedragen als overschoenen.

Versaming

Seksuele gemeenschap.

Voegbank

Kuipersgereedschap, werktuig om de zijkanten van de duigen te schaven.

Voet

Middeleeuwse lengtemaat, ca. 28,5 cm.

Volder

Ambachtsman in de lakennijverheid. Zijn taak was het laten vervilten van een wollen weefsel.

Wisselbrief

Een onvoorwaardelijke, schriftelijke betalingsopdracht in valuta, vastgesteld op een toekomstige datum, of per direct.

1

Arensborg, 1345

Helena keek neer op haar stervende vader. Er was weinig over van de trotse koopman die hij ooit was geweest. Zevenenvijftig was hij nu, een respectabele leeftijd. Hij oogde ouder. Zijn halflange haar lag verward als een ingewikkelde zeemansknoop op het kussen. Zijn ogen waren gesloten en uit zijn halfopen mond met enkele, bruine stompjes die voor tanden moesten doorgaan, klonk een onregelmatige ademhaling. Zijn handen lagen gevouwen op zijn borst en trilden af en toe, alsof zij de stille beelden die hij droomde, probeerden te verwoorden.

Het was benauwd in de kamer. De luiken hadden weliswaar overdag open gestaan om de nazomerlucht te verwelkomen, maar tegen de schemering was het killer geworden en Grietje, de meid, had een vuur in de haard aangelegd.

Haar vader had het steeds vaker koud, zei hij. Ondanks zijn linnen onderbroek, hemd en de lakens en een wollen deken op zijn bed, leek de kou hand over hand bezit van zijn botten te nemen. Het einde naderde, wist ze. De chirurgijn had het bevestigd.

Zijn lichaam was op en zou vandaag of morgen, wellicht overmorgen het aardse moeten loslaten. De vraag was, wanneer de oersterke, koppige geest binnenin dat lichaam bereid was dat toe te laten.

Ze grinnikte. Koppig waren zij allebei. Ongeduldig ook. Dat had ze van hem. Het zorgde er voor dat menig bierkroes door het koopmanshuis aan de Wolgracht werd gesmeten wanneer zij na eindeloos discussiëren het niet eens werden.

Zowel innerlijk als uiterlijk was zij een kopie van haar vader. Ze had zijn ronde gezicht met de appelwangen en zijn weerbarstige, blonde krullen, die niet onder een kapje vast bleven zitten. Rechte rug, brede schouders, ietwat gebronsde huid en zij was lang. Met haar twee el, een voet en drie duim keek ze op menig man neer. Niet dat zij daar haar lengte voor nodig had, want Helena erfde ook zijn ambitie, geslepen handelsinstinct en talent om mensen te lezen, waarmee ze concurrenten de loef afstak.

Net als bij hem, stonden haar eigen belangen voorop en trok zij zich weinig aan van de mening van anderen. Men vond dit aantrekkelijk in een man, noemde hem “man van de wereld” of “iemand die alles uit het leven haalt”. Bij een vrouw dacht de samenleving daar anders over. Het was ongepast, egoïstisch of simpelweg raar. Haar moeder was minder in haar vertegenwoordigd, maar zij had Helena haar wipneus en lichtblauwe ogen geschonken. De wipneus krulde als voorteken van een woede-uitbarsting iets op en haar ogen kleurden daarbij van licht- naar donkerblauw. En uitbarstingen, driftbuien en toevallen van ongeduld waren er veelvuldig, mede dankzij haar vaders inborst.

Net achttien jaar en zij zou snel wees zijn. Haar moeder verloor ze zeven jaar geleden bij een uitbraak van cholera en haar vader zou haar spoedig weerzien. Helena voelde de wanhoop binnenin haar omhoog kruipen en onderdrukte een snik.

‘Cara,’ hoorde zij haar vader fluisteren, ze schrok op uit haar gedachten.

Het Italiaans voor liefste was, samen met een tiental andere woorden en een overdreven hoeveelheid handgebaren, een overblijfsel uit de tijd die hij als jongeling doorbracht in Genua. Zijn vader stuurde hem op dertienjarige leeftijd naar zijn oom Jan om de fijne kneepjes van het koopmanschap onder de knie te krijgen in de vestiging van de handelsfirma aldaar. Vier jaar later keerde hij als man terug naar Brabant.

Ook haar voornaam, Helena, was zo’n overblijfsel. Trots vertelde hij haar ooit dat het fakkel betekende. Naar eigen zeggen had hij in de wieg al gezien dat zij zijn vurige karakter had geërfd. Zelf had zij de exotische naam in het allesbehalve uitheemse Brabant zelden een aanwinst gevonden. Bij menige kennismaking werd een wenkbrauw licht opgetrokken bij het horen van haar naam.

Hoestend kwam haar vader iets overeind.

Zij pakte haastig de halfvolle beker wijn naast zijn bed op en hield hem bij zijn mond.

‘Drink wat.’

Met de gretigheid van een baby die aan zijn moeders borst zuigt, dronk hij de beker leeg en liet zich terugzakken in het kussen. Zijn ogen vonden haar gezicht en zijn lippen krulden tot een glimlach.

‘Dank je.’ Hij kneep zijn ogen tot spleetjes, alsof hij haar goed bestudeerde. ‘Je bent een goede dochter.’

‘Beseft u dat nu pas?’

Zijn glimlach werd breder. ‘Nee, maar ik wil het wel gezegd hebben. Het afscheid valt mij zwaar. Ik betwijfel of ik het leven kan loslaten, wanneer ik weet dat jij naast me zit en op elke zucht let.’

‘Ik laat u niet alleen.’

‘Ik zou graag een echtgenoot voor jou hebben gevonden,’ zei hij niet voor het eerst. ‘Dat had het afscheid makkelijker gemaakt.’

Helena snoof, tilde haar neus op en stak haar kin vooruit. Deze discussie was uitentreuren gevoerd.

Na het overlijden van haar moeder wilde haar vader Helena niet in haar eentje achterlaten na zijn eventuele dood. Hij vond het tijd haar uit te huwelijken. Hij had anderhalf jaar terug een echtgenoot voor haar gezocht. Het moest een welgestelde, oudere man uit een vooraanstaande familie zijn. Liefst uit het koopliedengilde waartoe hij zelf behoorde. Zo kon de handel, bij afwezigheid van een mannelijke erfgenaam, worden voortgezet door zijn schoonzoon.

Helena was fel tegen een verstandshuwelijk en wees elke geschikte kandidaat af. Haar moeder had haar verteld dat zij, toen ze haar vader ontmoette, weduwe was van haar eerste echtgenoot. Een kil, kinderloos huwelijk, ontstaan uit een regeling tussen haar grootvader en zijn compagnon. Zij voelde zich diepongelukkig in die periode van haar leven. Na het overlijden van haar echtgenoot, verzorgde ze haar zieke grootvader. Aan dat ziekbed, maakte zij, pas op tweeëndertig jarige leeftijd, kennis met Helena’s vader. Het charmante, nieuwe lid van het koopliedengilde kwam zich, uit respect voor de oude man en zijn positie, aan hem voorstellen.

Zij waren als een blok voor elkaar gevallen, wist Helena en het huwelijk werd kort daarop gesloten. Haar hele jeugd was Helena getuige van de ongekende affectie van haar ouders voor elkaar. Het leek alsof zij zo lang zonder elkaar hadden geleefd, dat nu hun lichamen elkaar hadden gevonden, zij simpelweg niet meer los van elkaar konden bestaan. Een hand op haar moeders onderrug in het voorbijgaan, een vluchtige streek van haar schouder langs zijn borst wanneer zij bukte om de was op te pakken of haar strelende vingers over zijn kaproen, waarmee zij onzichtbare pluizen verwijderde. Zelfs wanneer zij aan het werk waren op de markt, streelden haar opwaaiende surcotte zijn beenlingen bij een lichte bries. En wanneer zij niet kusten, handen vasthielden of gearmd naar de kerk liepen, hielden ze elkaar gevangen in hun oogopslag.

Blikken die Helena op jonge leeftijd niet kon duiden. Nu, meer ervaren, herkende zij de expressies uit haar herinneringen op gezichten van willekeurige mannen en vrouwen. Warmte, rust, hoop, herkenning, passie en begeerte. Helena wist dat zij nooit met minder genoegen zou nemen. Zij wilde wat haar ouders hadden en ze was bereid daar op te wachten.

‘U weet hoe ik hierover denk,’ zei ze. ‘Ik trouw uit liefde, net als u en mama, en niet wanneer het wie dan ook goed uitkomt. Tot die tijd heb ik de handel om mij bezig te houden. Net zoals ik nu, in uw afwezigheid, doe. Daar heeft u geen schoonzoon voor nodig.’ Ze pakte voorzichtig zijn broze hand. Ondanks de aftakeling kon je zien dat hij een knappe man was geweest. Zij keek hem strak aan. ‘Ik red me wel papa, maakt u zich geen zorgen.’

‘De nachtspiegel is vol,’ snoof hij. ‘Wil je hem voor mij legen? En moet een man hier op sterven liggen om wat te drinken te krijgen? Schenk die beker nog eens vol.’

Helena trok een volle wenkbrauw op. Het intieme moment was duidelijk vervlogen. Ze trok haar hand terug en liep om het bed heen naar de halfvolle kamerpot. Zachtjes ging ze, met pot en al, de slaapkamer uit, in zichzelf mompelend dat zij toch zeker de meid niet was.

Op de overloop gooide ze, na een kreet om passanten te waarschuwen voor het naderende gevaar van boven, de inhoud van de pot op de kade en liep de trap af om een kruik wijn te halen.

Helena betrad de slaapkamer met de lege nachtspiegel en een volle kruik, smalend roepend of de keizer nog meer te klagen had.

Hij had een bevroren glimlach op het gezicht. De adem voor altijd uitgeblazen, de ogen voor eeuwig gesloten.

Vanuit de deuropening keek zij verbaasd op hem neer. Zachtjes liep ze naar het bed, alsof ze bang was dat hij sliep en zij hem per ongeluk wakker zou maken. Haar bewegingen voelden vertraagd, haar hele lichaam leek twee stappen achter haar aan te lopen. Tranen drupten geluidloos op de deken naast zijn nog warme hand. Helena bedacht zuchtend dat het typisch iets voor die koppige, oude man was, het laatste woord te hebben.

2

Arensborg lag in de schaduw van Antwerpen, op een halve dag te paard naar het zuiden, waar de Rupel in de Schelde stroomde. Het lag aan de oever van de Schelde, op de uiterste grens van het hertogdom Brabant. Aan de overkant van de rivier begon graafschap Vlaanderen.

De stad was van belang om handelswegen tussen Engeland en Keulen te controleren, zowel over land als over de rivieren. Aan twee kanten omgeven door water en rondom voorzien van wallen, zorgde de gunstige ligging ervoor dat op twee rivieren tol kon worden geheven. De splitsing van de rivieren maakte van Arensborg een belangrijke overslaghaven. De grote schepen die vanuit zee of Antwerpen de Schelde opvoeren op weg naar Brussel, Leuven, Mechelen of verder, konden de brede, maar ondiepe Rupel niet bevaren. In Arensborg werd de lading overgeheveld naar kleinere schepen. Bovendien had Arensborg baat bij de steenbakkerijnijverheid die was ontstaan op de rechteroever van de Rupel.

Het was een nieuwe stad op oude grondvesten. De Romeinen zagen het belang van de splitsing van de waterwegen al in en bouwden er een castellum. De vlakte tussen de Schelde en de Maas liep naar het noorden af. Vanaf het fort moest het uitzicht gelijk zijn geweest aan dat vanuit een arendsnest. Vandaar de naam.

Pioniers stichtten een nieuwe stad op de grondvesten van de Romeinse nederzetting op aandringen van hertog Hendrik I van Brabant. Hij stimuleerde zijn onderdanen steden te stichten. Het had veel voordelen, vooral voor hem. Steden gaven hem grip op de landsheerlijkheid. Ze zorgden voor politieke eenheid, bonden onderdanen aan hem, vergrootten zijn machtsgebied en bakenden in het westen de grens met het graafschap Vlaanderen af. Op de resten van het oude castellum werd een bescheiden nieuwe burcht gebouwd die de aanwezigheid van de hertog in de stad representeerde. Met het stichten van een klooster kon hij naast zijn wereldlijke macht ook zijn kerkelijke macht laten gelden. Hij verdeelde zijn hertogdom in zes districten en gaf de leiding aan ambtenaren, die hij beter onder de duim kon houden dan de edelen.

Arensborg hoorde bij het district Antwerpen dat werd bestuurd door de schout van Antwerpen. In tegenstelling tot in Vlaanderen stonden de hertogen van Brabant en de steden hier wel op goede voet met elkaar. Met het charter van Kortenrijk werden hun rechten en plichten voor generaties vastgelegd en onderdanen van de hertog hoefden alleen te gehoorzamen wanneer de hertog zich aan zijn beloftes hield.

Arensborg was een middelgrote stad met ongeveer 3.500 inwoners. Groot genoeg zodat niet iedereen elkaar kende en alles van elkaar wist en klein genoeg om je verbonden te voelen. Geholpen door de gilden, steunden poorters elkaar in zware tijden, door dik en dun.

Helena duwde de luiken op de benedenverdieping open. Het felle licht prikte in haar ogen en een gure ochtendbries drong de kamer binnen. De nevel van een herfstochtend hing boven het water van de gracht, maar de zwoele zomer was nog nabij en de zon zou de nauwe straten snel verstikken. Ze kiepte de resten van een kan schraal bier op de kasseien, ademde diep de geuren van haar stad in en bedacht dat ze wel wat warmte kon gebruiken. In het huis was het de afgelopen dagen koud en stil.

Drie dagen terug was haar vader met groot vertoon en het hoogste respect begraven. In de rouwstoet liepen gildeleden mee en op de baar lag een deken met zilveren insignes, geschonken door het koopliedengilde.

Ze had het ongeroerd doorstaan. Ze had gedachteloos meerdere keren per dag dodenofficies gereciteerd om haar vaders te doorlopen tijd in het vagevuur in te korten en twee bidderessen ingehuurd om het van haar over te nemen wanneer zij te murw was geslagen om door te gaan.

Helena was zich niet bewust van haar rouw, bezig met het beredderen van het afscheid. Pas na de wake, de mis in de kapel van het gilde in de kerk, na de treurnis bij de ter aardebestelling en nadat de laatste gast zijn deelneming aan haar had betuigd, was er rust om de pijn te voelen. Het verdriet kwam aan als een trap van een nukkige ezel.

Ineens was het leeg en ijzig in huis en was er geen dringende taak meer die op haar wachtte, waarmee ze de stilte en het leed op afstand kon houden. Twee dagen had ze zich overgegeven aan intense rouw, had ze zich gewenteld in hartzeer en zelfmedelijden. Ze had geschreeuwd en gehuild tot haar stem rauw en haar ogen roodomrand en opgezet waren. Met bier had ze zich verdoofd, nadat de wijn op was.

Haar vader zou zeggen dat nog nooit een dode uit zijn graf was opgestaan wanneer hij het geklaag van de rouwenden hoorde. Dat veranderde niet door haar tranen of gesnotter. Het was tijd de draad weer op te pakken.

Ze was wees. Geen broers of zusters en behalve een oom en een paar neven in Genua, alleen op de wereld. Zij moest zich erin schikken. Ze ademde opnieuw diep de herfstlucht in om de wanhoop, die nog steeds binnenin haar zat, te dempen en haar gedachten te laten bezinken. Zij gooide de deur naar de straat wijd open. Vandaag was marktdag, een dag vol afleiding en bedrijvigheid.

Grietje had de haard al flink opgestookt en vanuit de keuken kwam de geur van vers brood.

Haar maag knorde. Wanneer had ze voor het laatst iets gegeten? Behalve grote hoeveelheden vloeibare troost kon ze zich niet herinneren een vaste maaltijd binnen te hebben gekregen in het laatste etmaal. Een paar hompen brood kon ze wel gebruiken.

Eerst moest de waar uit de opslag worden gehaald en op de wagen worden geladen. Hobbe, de knecht, hoorde ze op het erf in de weer met Aegidius, haar muilezel. Aegidius was de waakhond die ze nooit had gehad. Niemand betrad het erf zonder dat hij dit luidkeels wereldkundig maakte en blijkbaar had hij vandaag besloten geen stap te zetten voordat er wat eetbaars naar binnen was gewerkt. Aan de krachttermen uit de stal te horen en het balkende antwoord, konden Hobbe en Aegidius het vanochtend niet eens worden. Het deed haar denken aan een verhaal van een geitenhoeder die vertelde dat geiten overal in een andere taal mekkeren. Als twee dieren uit verschillende gebieden bij elkaar worden gezet, zouden ze elkaar niet begrijpen. Hobbe en Aegidius waren als twee geiten van elk een ander uiterste eind van de wereld.

Helena legde de laatste stoffen op de kraam toen de marktbel een nieuwe werkdag inluidde. De zilte geur van de vismarkt en het aroma van de huiden bij de leerlooiers vormden een bont geheel met de rottingslucht van het afval. Ze trok haar neus op. Ze bekeek de bonte rij klanten gekleed in scharlakenrood fluweel, zijde en ruwe wol die langs de kramen schuifelde en prees luidkeels haar koopwaar aan. Een kakofonie van ratelende karren en balkende ezels overstemde haar met gemak. Een troubadour zong een lied. De parade van gespen op schoenen hield stil om naar het nieuws uit de omringende steden te luisteren. Tijd om de beurzen wat lichter te maken en ze bracht haar linnen onder de aandacht. Ze zag de negenjarige beurzensnijder met zijn eerste buit van de dag tussen het publiek wegglippen en haar gezicht vertrok. Zijn werkdag was ook begonnen.

Ze greep een bezem en beende achter Glis aan. Ze pookte onder de kraam waar ze hem had zien verdwijnen en sommeerde de piepende jongen tevoorschijn te komen.

Hij kwam wrijvend over zijn ribben overeind. ‘Mademoiselle, fijn u te zien. Een stralende dag, nietwaar?’ Hij was een en al charme en maakte een joviale buiging. Zijn vroegste jeugd had hij in Frankrijk doorgebracht en zijn elegantie en Franse tongval waren de schamele resten ervan.

De bijnaam Glis had hij al zo lang, dat niemand meer wist of het van het Franse “glisser” voor jatten afkomstig was of van “glissant” voor glad. Hij deed hoe dan ook zijn naam eer aan. Op Helena na, wist niemand dat hij bij zijn geboorte de naam Matisse had gekregen.

Helena snoof en plantte haar vuisten in haar zij. ‘Stralende dag, Glis? Had ik je niet gezegd van de markt weg te blijven?’ Ze keek hem recht aan. ‘Wat je in een achterafsteegje uitspookt, zijn jouw zaken. Wanneer jij hier mijn klanten belaagt, wordt het mijn probleem.’

Glis leek zich van geen kwaad bewust en zijn gezicht vertoonde geen enkele emotie.

‘Het valt te veel op, jongen. Wat als de schout je te pakken krijgt? Hij knoopt je nog op. Op zijn minst sta jij straks aan de schandpaal met een bord om je nek en reken maar dat de eerste paardenvijg die je mooie koppie raakt, van mij komt.’

Glis leek nauwelijks onder de indruk. Hij knipperde een keer met zijn ogen en schonk haar zijn scheve lach. ‘Mademoiselle, u maakt zich zorgen om moi. Ik ben geraakt. Maakt u zich niet druk, de schout krijgt me niet te pakken, al had ik een blok aan mijn been.’ Kalmpjes draaide hij zich om, griste een kweepeer van een kraam en verdween tussen het publiek.

De dag vorderde gestaag. Met het uur werd de zon warmer en met de kilte van de ochtend verdween de zwaarmoedigheid van de afgelopen week. De mist in haar hoofd werd verdreven door kabbelende rust en regelmaat van routinematig werken.

Rond een uur of twee rekende ze vier blencken af in een herberg waar ze uitgehongerd palingpastei, een amandeltaartje en twee kroezen aangelengde wijn had weggewerkt. Voldaan liet ze de herberg achter zich om Hobbe af te lossen op de markt. Ze hoorde zichzelf een vrolijk wijsje neuriën. Verschrikt hield ze haar pas in en keek schuldbewust om zich heen. Het leek zo ongepast. Vrolijk neuriënd door de straten stappen, drie dagen nadat ze haar vader aan Gods gratie had toevertrouwd. Vertwijfeld sloeg ze een kruisje, waardoor een passant haar nieuwsgierig nakeek. Ze troostte zich met de gedachte dat haar vader niet zou willen dat ze in verdriet bleef zwelgen en hervatte haar wandeling met stevige pas.

Dorothea

Dorothea’s hart bonkte. Ze voelde zich als een veulen dat de hei ruikt en moest zich inhouden niet te gaan huppelen. De stad Arensborg, binnenkort haar stad, was geweldig. Opwindend en vol leven, met nieuwe mensen om te leren kennen en mee te spreken. Het zonlicht danste over het water van de grachten, verstopte zich in de stegen en wierp oneindige schaduwen tussen de klanten op de markt, waarbij de hemel gedurende de dag steeds van kleur veranderde, alsof zij van surcotte wisselde voor het diner.

Eergisteren laat waren haar vader en zij aangekomen in Arensborg. Vader zou met haar toekomstige verloofde, Philippe Mourmelon, onderhandelen over de details van hun voorgenomen huwelijk. Normaal gesproken zou vader voor zijn enige dochter niet omkijken naar Philippe, die slechts briefadel was doordat een voorouder in de adelstand was verheven door een Franse koning voor bewezen diensten. Maar Philippe stond door een erfenis op het punt graaf te worden van graafschap Meaux en dat was precies wat vader voor Dorothea zocht. Tot nu toe was niemand goed genoeg voor de telg van Rolant Marchant, baron van Stapelen, – Dorothea had oeradellijke wortels – maar een graaf deed vaders bezwaren snel verdwijnen.

De baronie van haar vader bestond uit landgoederen, verspreid over het oosten van Brabant en Noord-Frankrijk. Dorothea groeide, na het overlijden van haar moeder in het kraambed, in deze landelijke contreien op.

Vader had er misschien beter aan gedaan haar bij een tante te laten opvoeden tot een fatsoenlijke jongedame met alle bijbehorende vaardigheden, maar Dorothea was een constante herinnering aan zijn geliefde vrouw en die wilde hij niet missen in zijn dagelijks leven. Hij verwende haar naar hartenlust en gaf toe aan al haar wensen. Ondanks die privileges groeide ze op in eenzaamheid. Zonder broers, zussen of directe familie.

Ze had haar toevlucht gezocht in een fantasiewereld. Vanaf het moment dat ze had leren lezen, verslond ze elk boek dat haar vader meebracht en smeekte ze om meer en meer. In de literatuur was de wereld levendig, kleurrijk en vol spanning. Alles wat ze miste in haar eigen leven. Ze was als zeventienjarige misschien niet de perfecte huisvrouw – verre van – maar wel een bruisende, intelligente jongedame met een eigen wil en mening.

Na hun aankomst namen zij noodgedwongen hun intrek in een herberg aan de Markt, omdat de huismeester van het stadskasteel aan de Binnengracht liet weten dat heer Mourmelon voor zaken buiten de stad verbleef.

Het deed het humeur van haar vader geen goed, maar Dorothea was verrukt. Het gaf haar de tijd deze stad te ontdekken en eigen te maken. Chaperonneren deed haar vader niet en hij had geen personeel willen meenemen. Ze had gisteren, zoals het een jonge dochter betaamt, met haar vader doorgebracht, maar glipte er vanochtend vroeg tussenuit, voordat de meeste gasten wakker werden.

In de vroege ochtend vlogen de meeuwen heen en weer, van de aanmerende vissersboten in de haven, naar de kramen op de vismarkt, op zoek naar dat ene hapje waarop niemand lette en ze maakten ondertussen een hels kabaal.

Dorothea dook ineen op het moment dat een van de dieven in een duikvlucht rakelings langs haar ravenzwarte haar scheerde. Ze gilde het uit van plezier, haar manieren vergetend. Dit was een nieuw begin. Te midden van de drukte in deze stad zou haar huwelijkse leven beginnen.

Ze keek uit naar de bruiloft, was nieuwsgierig naar de liefde en fantaseerde er, geholpen door haar ridderromans, lustig op los. Over de diners die Philippe en zij zouden geven voor de gasten op het stadskasteel of de toernooien en jachten in het graafschap Meaux. Hoe zij een bibliotheek zou creëren in het kasteel en hoe Philippe en zij haar boeken samen zouden bespreken bij het diner. Dat zij haar kinderen zou leren lezen. Ze probeerde zich vooral in te beelden hoe die kinderen er zouden komen. Ze bloosde bij de zondige voorstelling.

Philippes vrouw was jong en kinderloos gestorven na een kort ziekbed. Dit zou zijn tweede huwelijk worden. Dorothea was volledig onervaren op amoureus gebied. Niemand kon of zou haar er iets over vertellen. Daarom keek ze reikhalzend, maar ook angstig, uit naar haar huwelijksnacht waarin duidelijkheid zou komen.

Vandaag wilde ze voorbereidingen treffen voor de grote dag. Ze zocht een mooie stof waarvan een kleermaakster haar bruidstoilet kon maken. Ze was klein, slank en fijntjes. Fransen noemden haar figuur “petite” en haar surcotte mocht niet te weldadig of zwaar zijn, zodat ze erin verzonk. De stof moest licht en fleurig zijn, beschaafd versierd met juwelen en moest haar zwarte haren en groene ogen benadrukken.

Ze struinde langs de marktkramen en de moed zakte haar in de schoenen. Ze had een duidelijk plan, dat in de praktijk niet uitvoerbaar leek. Geen enkele stof sprak haar aan. Te saai, te zwaar, niet luxe genoeg. Het was haar bruidstoilet, dat moest speciaal zijn. Eiste ze te veel?

‘Kan ik u van dienst zijn, vrouwe?’ vroeg een lange, blonde vrouw. Ze glimlachte haar vriendelijk toe en knikte even met haar hoofd als eerbiedig gebaar.

‘Ik denk dat ik het onmogelijke wil.’

De vrouw lachte. ‘De zon laten ondergaan in het oosten is onmogelijk, vrouwe. Waar bent u naar op zoek?’

‘Mijn bruidstoilet.’

‘Een bruid in spe, mijn gelukwensen. Wanneer is de heuglijke dag?’

Dorothea bloosde. ‘Dat is nog niet bekend. Mijn vader en mijn aanstaande … uh …’

‘Zijn er nog niet uit,’ vulde de vrouw aan. ‘Ik begrijp het.’

Er leek een meelijwekkende blik over haar gezicht te glijden of verbeeldde Dorothea het zich?

‘Ken ik uw aanstaande, vrouwe?’

‘Philippe Mourmelon,’ antwoordde Dorothea trots. ‘Is hij u bekend?’

De marktkoopvrouw knikte. ‘De eerste vrouwe Mourmelon was een klant van mij,’ zei ze een tikje terughoudend.

Dorothea haalde diep adem en vuurde alle vragen die tegelijk in haar opkwamen op de vrouw af. ‘U kende haar? Wat was zij voor type? Was zij aardig, mooi, interessant? Zag u haar samen met Philippe? Hield hij veel van haar?’ En de belangrijkste … ‘Denkt u dat Philippe mij waardig acht in haar voetsporen te treden?’

De vrouw lachte breeduit. ‘U bent een heel ander type.’

Dorothea was teleurgesteld en het bevestigde haar angst dat ze geen goede echtgenote voor Philippe zou zijn.

De vrouw boog zich naar haar. ‘Dat spreekt in uw voordeel, want vrouwe Mourmelon en ik waren niet de beste vriendinnen. Ze was een klant, maar liet nooit na te benadrukken dat zij in rang en stand ver boven mij stond.’

‘Ik sta niet boven u. Ik zou dolgraag vriendinnen zijn.’ Ze zei het voordat zij er erg in had. Zo enthousiast was Dorothea dat een krasje op het perfecte plaatje van de eerste vrouwe Mourmelon was gezet door deze onbekende.

De vrouw keek haar verbaasd aan.

‘Het spijt me,’ zei Dorothea blozend. ‘Ik sta niet bekend om mijn verfijnde manieren. Ongepaste zinnen floepen er gewoon uit.’

‘Dat merk ik,’ lachte de vrouw, ‘het stoort mij geenszins.’

Dorothea haalde opgelucht adem.

‘Als wij goede vriendinnen worden, zal ik mij eerst eens voorstellen. Helena, marktkoopvrouw.’

‘Dorothea Marchant.’

‘Nou, vrouwe Dorothea, zal ik u, als uw nieuwste vriendin, van advies dienen bij de keuze van uw bruidstoilet?’

Dorothea knikte gretig. ‘In mijn hoofd heb ik een duidelijk beeld van wat ik wil, maar hier op de markt vind ik tot nu toe niet wat ik zoek.’

‘Ik heb al menig bruid mogen kleden met mijn stoffen. Met uw lichte huid en donkere haar heeft u kleuren nodig die knallen, kobaltblauw of dieprood. Geen zwaar brokaat of fluweel. Met uw postuur zou de kleding ú dragen in plaats van andersom. U heeft de fijnste stoffen nodig uit Brugge en Gent. In Vlaanderen staan ze bekend om de luxe afwerking. Of wanneer u echte extravagantie wenst, baldakijn uit Baldach.’

Dorothea’s mond viel open van verbazing. Het was of Helena haar gedachten las en ze kon slechts heftig knikken.

‘Moet ik bij de kleur van de stof rekening houden met het drinkgeld voor de trouwerij?’

Dorothea schudde haar hoofd. ‘Geld speelt geen rol.’

‘Dat is fijn. Loopt u mee? Ik heb precies wat u wilt.’

Dorothea deed een greep in haar beurs, haalde er vijf koopmansguldens uit en strekte haar hand uit. ‘Denkt u dat dit genoeg is voor de stof?’

Helena griste de guldens uit haar hand en stopte ze snel terug in de beurs. ‘Genoeg voor mijn halve kraam. Doe dat onmiddellijk weg voordat de beurzensnijders u in de gaten hebben.’ Ze keek schichtig in het rond.

‘Excuus,’ zei Dorothea en voelde haar wangen kleuren. ‘Ik ben niet heel bekend met de waarde van geld.’

‘Dat had ik al door. Laat de mensen niet zien dat u over geld beschikt. Zij zullen misbruik maken van uw onwetendheid. Wees zuinig, want uw geld raakt ooit op.’

Helena bekeek het beteuterde gezicht dat haar preek veroorzaakte en gaf Dorothea een knipoog.

‘Of u volgt de volkswijsheid en draagt wat duizendguldenkruid in uw beurs. Dan zal uw beurs nooit leeg zijn.’

3

Het neuriën overviel Helena die dag nog een paar keer. Haar vader zou trots zou zijn op haar veerkracht en doorzettingsvermogen en ze glimlachte weemoedig.

Ze stond een moment met haar rug naar de klanten. Een nerveus kuchje trok haar aandacht.

‘Mademoiselle?’ zei een hoog stemmetje dat ze helaas goed kende, achter haar. Alle spanning keerde als bij toverslag terug en zette zich weerbarstig vast in haar spieren.

‘Monsieur Baptiste,’ antwoordde ze met zo neutraal mogelijke stem. Ze draaide zich om.

Baptiste was een Parijzenaar in hart en nieren, wat naast een stortvloed aan Franse verwensingen om de andere zin leidde tot opmerkingen als: “toen ik nog in Parijs woonde …” of “daar denkt men in Parijs heel anders over …” waardoor menig gesprekspartner vurig hoopte dat Baptiste zeer binnenkort opnieuw in Parijs zou wonen. Hij had een metropolitische arrogantie en een voorliefde voor overvloedige maaltijden en stevige wijn, wat aan zijn rompomvang en rode neus was af te lezen. De piepstem stond in ironisch contrast met zijn robuuste voorkomen.

‘Mag ik u mijn oprechte medeleven betuigen met het verlies van uw vader, mademoiselle?’

Helena’s wenkbrauw schoot omhoog. Dit was wel het laatste dat ze had verwacht van Baptiste.

‘Uw vader was een bekwaam koopman en geliefd bij zijn gildebroeders,’ ging Baptiste snel verder. De tekst leek ingestudeerd en niet van harte.

Bekwaam was hij zeker, dacht Helena, want haar vader was monsieur Baptiste, een broeder uit het koopmansgilde, meermaals te slim af geweest bij de inkoop van wol op de jaarmarkten van Brugge en Gent. Tenminste, wanneer Baptiste zich aan de regels hield. Hij kon haar vader zeer verwijtend aankijken wanneer hij vijf minuten na de laatste marktbel nog met een klant stond bij te praten. Zelf een partij inferieure kwaliteit zijde verkopen voor de vastgestelde prijs van het gilde vond Baptiste geen probleem. Dat had hij zogenaamd niet opgemerkt.

‘Ik weet dat hij geliefd was bij het gilde. Zijn broeders heb ik bij zijn wake en teraardebestelling mogen ontvangen. Ben ik u daar misgelopen, monsieur Baptiste?’

Baptiste schuifelde heen en weer als een verliefde jongeman die voor het eerst een meisje het hof maakt.

‘Ik … ik wist niet zeker of ik welkom was,’ zei hij zacht, waardoor zijn stem klonk als een piepend muisje. ‘We waren niet de beste vrienden, ziet u.’

Dat dekte de lading bij lange na niet, wist Helena. Al haar zintuigen stonden op scherp. Hij kwam niet voor een condoleance, drie dagen na dato, er was iets. Waarom sprak hij haar aan? Waarom hier en nu? Haar overeind staande nekharen overtuigden haar dat het mis was. Er stond iets te gebeuren en ze kon zich beter schrap zetten. Letterlijk. Ze zette haar benen iets uit elkaar stevig op de grond, haar handen in haar zij op haar ronde heupen. Als vanzelf priemde ze haar kin iets naar voren en stak haar neus een paar centimeter hoger in de lucht. Ze nam de houding aan van haar vader, precies zoals ze hem tientallen keren had zien doen wanneer hij op de markt met een weerbarstige klant te maken kreeg of een lastige collega als meneer Baptiste. Bij de gedachte aan haar trotse vader in gevechtsklare positie, voelde ze een steek in het hart.

‘Wat heb je te melden Baptiste?’

‘Ik zei dat ik u mijn oprechte medeleven wilde ...’

‘Dat zei u al en dat heeft u bij dezen gedaan,’ kapte Helena hem af. ‘Was dat alles?’

Baptiste keek haar verbluft aan. Ogenschijnlijk verbaasd over het venijn in haar stem.

‘Ik dacht dat, omdat u weer aan het werk bent, het wellicht een goed moment is uw waarnemer een zakelijk voorstel te doen.’

‘Mijn wat?’

‘Uw zaakwaarnemer, een jurist. U heeft toch iemand die u vertegenwoordigt?’

‘Ik doe mijn eigen zaken.’

Onzichtbaar balde Helena haar vuisten in haar rokken. Ze wist het. Het onderkruipsel had het lef nog geen drie dagen na het overlijden van haar vader met haar over zaken te beginnen. Niet het lef op een wake te verschijnen, maar wel op een volle markt een zakelijk gesprek te voeren. Hij dacht waarschijnlijk dat ze kwetsbaar zou zijn, meegaand, overmand door verdriet. Nou, dan kende hij de vrouw niet die voor hem stond.

‘Wat zouden wij te bespreken hebben Baptiste?’ veinsde ze met zoetgevooisde stem.  

Hij fronste, maar trok zijn gezicht snel weer in de plooi. Toch was hij even van zijn stuk gebracht, zag Helena tot haar vermaak. Zijn rechtervoet maakte kleine rondjes in het zand en hij begon te hakkelen.

‘Ik dacht dat nu uw vader is … dat wil zeggen … Het moet niet makkelijk voor u zijn, nu uw vader … Ik bedoel, de zaken gaan door, ook nu uw vader …’

‘Nu mijn vader dood is,’ maakte Helena zijn zin af.

Het schaamrood trok vanuit zijn kraag omhoog, langs de vadsige nek. ‘Nu uw vader helaas is komen te overlijden,’ vervolgde hij zijn zin zachtjes. Hij haalde diep adem en gooide alles er in een keer uit. ‘Nu uw vader helaas is komen te overlijden en u wat tijd heeft genomen van de schrik te bekomen, leek het mij een goed moment uw zaakwaarnemer … eh … u te spreken over de toekomst van de handel van uw vader.’ Hij ademde met een zucht uit.

Helena voelde haar bloed koken. Wat tijd had genomen, zei deze karikatuur van een man. Ze herhaalde het verbitterd in haar hoofd. Haar vader was nog geen 72 uur begraven en deze aasgier pikte al in zijn lijk. Ze dwong zich rustig te blijven door haar nagels in haar handpalm te boren. ‘Wat valt er over de handel van mijn vader te zeggen? Verklaar u nader.’

‘Over de toekomst ervan,’ herhaalde Baptist.

‘Wat over de toekomst ervan?’ snauwde ze en zij zag tot haar afkeer vanuit haar ooghoek dat mensen bleven staan en hen bekeek.

Was hier iets interessants gaande, zag je ze nieuwsgierig denken.

‘Mijn vader is overleden, nadat hij een half jaar ziek is geweest.’ Ze slikte met kracht een brok in haar keel weg. ‘Gedurende zijn ziekte nam ik zijn taken over en dat blijf ik doen na zijn overlijden. Wat bij God kunt u met mij te bespreken hebben over de toekomst van zijn handel?’ De rust in haar was verdwenen, haar geduld was op.

Meer nieuwsgierigen bleven staan. Het was niet langer een vraag of er iets interessants te zien was, het was een feit.