De man zonder vaardigheden

De man zonder vaardigheden

Michiel Richards

1e druk oktober 2021

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Jen Minkman

ISBN 978-94-93233-78-2

ISBN E-book 978-94-93233-79-9

NUR 301

©2021 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

“There’s no such thing as adventure.

There’s no such thing as romance.

There’s only trouble and desire.”

― Hal Hartley

1.

‘Luister. Er gaat niet gehuild worden. Huilen doe je niet op je werk, niet in de trein, niet op de fiets, niet bij het ontbijt. Huilen doe je bij een slappe film. Of nee, huilen doe je bij mij. Alleen bij mij.’

Ze kijkt me aan met haar bruine ogen, ogen waarvan de kleur net niet overeenkomt met de pigmentdruppels naast haar neus. De druppels die mensen “sproet-jes” noemen. Sproet-jes, sproet-jes, sproet-jes. Ik ken de zeven schoonheden en laat me één ding zeggen: die ondingen staan niet in mijn persoonlijke top zeven. Ik noem ze wangkwallen. Maar dat hoeft de vrouw tegenover me niet te weten.

Wat ze wel weet? Dat ik een homoseksuele man ben van halverwege de dertig. Geen nichterig type. Dat ik niet van ABBA houd, maar van The Nine Inch Nails. Dat ik liever naar Guadeloupe ga dan naar de Amsterdamse Gay Pride. Dat ik van Thais eten hou, maar alleen wanneer het bereid is door een echte Thaise mama. Elk nieuw feit dat ze over mij leert, voorziet het beeld dat ze al van mij had van een extra vernislaagje dat haar vertelt hoeveel mensenkennis ze heeft. Dat is precies de gedachte die ik in haar hoofd wil planten: dankzij hem heb ik mensenkennis. Dan kan ze hem rijkelijk belonen voor het feit dat hij haar cognitieve-, psychologische- en sociale vaardigheden naar nieuwe hoogtes tilt.

‘Luister: jij wilt die baan, toch?’

Haar ogen schreeuwen: wat is dit voor vraag?

‘Je moet het zo zien,’ zeg ik, ‘het is niet dat jij die baan wil, die baan wil jou. Het enige dat jij hoeft te doen, is die baan zijn. Nee, ik zeg het niet helemaal goed. Jij bent hun profielomschrijving. Die schreven ze met jou in gedachten.’

‘Dat is …’

‘Belachelijk, ik weet het. Maar het zijn de belachelijke gedachten die ons naar de waarheid leiden. Martin Luther King. De meeste mensen kennen alleen “I have a dream”, maar schat, die man heeft zo veel meer gedaan! Precies zoals jij meer gaat doen dan je ooit voor mogelijk had gehouden.’

‘Maar …’

‘Dat is dus het eerste woord dat je uit je vocabulaire gaat schrappen: maar. Elke keer dat je “maar” wil zeggen, zeg je “want”. Luister …’

De eerste keer dat ik de vrouw met de wangkwallen zag, wist ik dat ik het woord “luister” veel ging gebruiken. Met sommige woorden moest ik zuinig zijn, maar niet met dat woord. Het woord “schat” moest ik hooguit één keer in de vijf minuten gebruiken. Gewoon, om net dat onsje meer geloofwaardigheid te verlenen aan mijn door haar gekozen homoseksuele geaardheid. Maar “luister”, dat was haar hypnosewoord.

Die vrouw, ze is bang. En die angst, dat is haar intelligentie. Of beter: een teken van haar intelligentie. Domme mensen – en dan bedoel ik echt domme mensen – hebben geen gebrek aan zelfvertrouwen. Om aan jezelf te kunnen twijfelen, is een bepaalde mate van denkkracht vereist. Die heeft zij. Het probleem is dat ze haar twijfel als een zwakte ziet. Strikt genomen heeft ze gelijk, dus moet ik haar ervan overtuigen dat haar gebrek een teveel is van een goede eigenschap: kritische zelfreflectie. Maar die tranen van haar, God, wat zitten die dichtbij.

Kijk, zij is een homp klei en ik ben de pottenbakker. Kneed ik haar te veel aan de rechterkant, dan ziet de linkerkant er knullig uit. Ziet de linkerkant er knullig uit, dan ziet de hele homp er knullig uit. Soms moet je de homp een stevige klap geven, zodat die weer een plak wordt en het kneden van voren af aan kan beginnen. Zo simpel is het. Of zo ingewikkeld.

Een paar uur later zit ik aan de bar mijn dag te overdenken. Hoewel ik geen roker ben, nooit geweest, kan ik soms verlangen naar een kroeg die blauw ziet van de sigarettenrook, met een barkeeper die zijn peuk losjes in een mondhoek heeft hangen en die met opgestroopte mouwen de ene na de andere levenswijsheid debiteert. Een Humphrey Bogart die niet in het Casablanca van de Tweede Wereldoorlog resideert, maar in pre-kredietcrisis Amsterdam.

Er komt een vrouw naar de bar. Ik speur de ruimte af en zie nergens dames die haar vriendinnen kunnen zijn. Ik ga ervan uit dat ze alleen is en dat ze net als ik na het werk wat stoom wil afblazen. Niet om behaalde successen te vieren, want dan was ze niet in haar eentje. Ze is breed in de heupen en breed in de schouders. Haar gezicht is robuust, maar aangenaam. Godzijdank geen wangkwallen. Ik schat haar opleidingsniveau op hbo, haar geheime muzieksmaak op Britney Spears (tegenover de buitenwereld pretendeert ze van Patti Smith te houden) en haar ouders als gescheiden, tijdens haar puberteit. Een gebeurtenis waarvan ze zichzelf lange tijd de schuld heeft gegeven. Als zij een leukere dochter was geweest, dan waren haar vader en moeder immers bij elkaar gebleven. Toch?

Wie ben ik in haar ogen? Of beter: wie moet ik zijn? Ze komt naar de bar en wenkt de barman. Haar bestelling zal een zelfportret zijn én een uitdrukking van de verwachtingen die ze van de wereld koestert.

‘Eén mojito,’ zegt ze.

Ik buig haar kant op. ‘Mojito’s waren ooit als medicijn bedoeld.’

Het moment waarop ik dit zeg, is zorgvuldig gekozen. De barkeeper heeft het te druk met het bereiden van de cocktail om zich met ons te kunnen bemoeien.

‘Ernest Hemingway was er ook verzot op.’

Ken je cocktails, dan heb je altijd gespreksstof.

‘Goh,’ zegt de breedgeschouderde vrouw, op een toon die zowel boeien kan betekenen als best interessant. Moet ik mijn strategie bijstellen?

‘Iets te vieren, of gewoon even ontspannen?’

‘Gewoon even alleen zijn.’

Ze legt geld op de bar, laat de barman weten dat het wisselgeld voor hem is en vertrekt met haar mojito naar haar tafeltje. Daar ligt een tijdschrift klaar. Ik kan niet zien wat het is. In elk geval geen glossy.

Wanneer ze twintig minuten later een tweede mojito komt bestellen, zeg ik niets. Ik kijk zelfs haar kant niet op. Ik voel dat ze dit zowel prettig als merkwaardig vindt. Voelen is verkeerd uitgedrukt. Ik zie het vanuit mijn ooghoeken. De stand van haar schouders, de hoek van haar kin ten opzichte van haar borstbeen. De bovenste helft van haar lichaam drukt gefnuikte verwachting uit, want ze dacht zeker te weten dat ik tegen haar zou praten zodra ze in een straal van een meter bij de bar kwam.

De barman heeft inmiddels zijn natuurlijke ritme gevonden, waardoor haar tweede mojito zo’n tien seconden sneller dan het eerste exemplaar op de bar staat. De eerste keer was hij ongetwijfeld afgeleid door de verwarrende combinatie van de mannelijke kracht van haar lichaam en haar zachte, haast tedere oogopslag. Hij denkt dat zij onbereikbaar voor hem is en hij heeft waarschijnlijk gelijk. Dat soort overtuigingen hebben de vervelende neiging waarheid te worden.

Dit keer trekt ze traag haar pinpas. Ik beeld me in dat dit komt door het effect dat mijn onverwachte zwijgen op haar heeft. Ik voel dat ze naar me kijkt, terwijl ze met haar mojito naar haar tafeltje loopt. Ik draai me niet om. Zelfs met mijn ogen volg ik haar niet. Nu is het een kwestie van afwachten. Het kostte haar twintig minuten om de eerste mojito tot zich te nemen, de tweede zal sneller gaan. Net als de barman zal ze haar ritme vinden, het tijdschrift zal haar vervelen en het vooruitzicht van haar lege appartement zal haar benauwen. Dit alles zal de alcohol in een hoger tempo in haar keel laten verdwijnen.

Tien minuten later besluit ik dat het tijd is om een nojito bij de barman te bestellen. Ik zie hem denken, dus ik herhaal mijn bestelling: ‘Een no-jito, alsjeblieft.’

Hij blijft nog even ontregeld, dan gaat hij aan de slag, als de professional die hij is. Het is alsof ik zijn gedachten kan horen: twee mojito’s voor de breedgeschouderde vrouw, één nojito voor …

Hoe zou hij mij omschrijven? Door mijn eerdere poging tot contact met de breedgeschouderde vrouw ziet hij me in elk geval als een hetero. Haar afwijzing kan mij het stempel “sneu” hebben bezorgd. Maar hij ziet ook mijn gebronsde huid, afgetrainde lichaam en heldere blik. Hij zal mijn gekrulde mondhoeken hebben gezien op het moment dat zij me afpoeierde en daaruit de conclusie hebben getrokken dat ik het leven neem zoals het komt. Hij heeft mensenkennis, deze jongen, of in elk geval het vermogen om zichzelf wijs te maken dat hij die heeft.

Ik kan kiezen tussen twee werkelijkheden: ben ik de man die de barkeeper mij maakt, of de man die de breedgeschouderde vrouw in mij ziet? De laatste is natuurlijk de verstandigste, de eerste waarschijnlijk de gemakkelijkste.

Ik loop met de nojito naar het tafeltje waar de breedgeschouderde vrouw haar aandacht met moeite bij haar tijdschrift houdt. Ik zet de nojito naast het andere glas, waar een bodempje in zit, en prijs mezelf voor mijn timing.

Ze kijkt op en ik weet wat ze wil zeggen: ‘Ik hoef je drankje niet.’

Voordat deze woorden van haar lippen rollen, zeg ik: ‘Het is woensdag, wij loonslaven moeten nog twee dagen. Twee mojito’s zijn lekker. Een derde is verleidelijk. Zeer verleidelijk. Maar twee mojito’s en één no-jito is beter. Om de smaak gaat het niet, die is net zo goed als het origineel. Echt. Het voordeel is: je stapt niet om twee uur ’s nachts in bed met een buik vol chips en de nasmaak van twee paracetamol in je mond. Probeer het. Al is het maar één slokje. Bevalt het niet, zet het dan naast me op de bar. Dan weet ik genoeg.’

Ik draai me om, zodat de breedgeschouderde vrouw niet de gelegenheid krijgt te reageren, en keer terug naar mijn plek aan de bar. Nu is het afwachten.

Soms verbaas ik mezelf. Of beter gezegd: soms verbazen andere mensen mij, omdat ze me aanzetten tot gedrag dat, tja …

September, 2001. Ik stap bij station Holendrecht in de metro richting Amsterdam Centraal en neem plaats op de gebutste bank van een voertuig dat al een jaar of acht geleden vervangen had moeten worden. Ik ruik het zweet van pubermannen in synthetische kleding en de HEMA-parfum van kantoorkoninginnen. Een habitat waar ik me prettig voel. Nou ja, laten we eerlijk zijn, ik voel me in elke habitat prettig. En als het niet zo is, dan zórg ik ervoor dat ik me senang voel.

Zodra ik op mijn plaats zit, voel ik de sfeer in het voertuig kantelen. Sfeer die omslaat is iets waar ik vertrouwd mee ben, maar dit is anders. Meestal zie ik vanuit mijn ooghoeken hoe oude vrouwtjes hun tassen steviger vastpakken of hoe witte mannen van middelbare leeftijd mij met een “dat blijft maar vreten uit de staatsruif”-blik aanstaren.

De manier waarop er nu naar me gekeken wordt, is nieuw en binnen een fractie van een seconde begrijp ik het: ik ben een potentiële vliegtuigkaper. Een man die westerse levens neemt en die daarbovenop de wereldwijde beurskoersen laat kelderen.

Het is ruim twee jaar voordat er in Madrid vier forensentreinen ontploffen en bijna vier jaar voordat er in Londen drie bommen in de metro en één bom in een bus afgaan, maar mensen voelen nu al dat het mogelijk is. Dat na de wolkenkrabbers ook het openbaar vervoer zich tot een dodelijke muizenval kan ontpoppen.

Ik pas in het daderprofiel. Westers genoeg in mijn kleding en gedragingen om bedrieglijk geïntegreerd te lijken, niet-westers genoeg om vijanddenken jegens het kapitalistische imperialisme te koesteren en jong genoeg om 72 onhandige maagden niet als een last, maar als een welverdiende beloning te zien.

Twee kantoorklerken kijken me aan met een blik die zegt: één verkeerde beweging en we storten ons samen boven op je. Ze zien hun namen al in dikke letters in de krant staan. ‘We zagen dat hij niets goeds in de zin had,’ zal de ene klerk tegenover de journalist van middelbare leeftijd verklaren. ‘Ja,’ vult de andere kantoorklerk aan, ‘alles aan hem was verdacht en doortrapt.’

Pas weken later zal blijken dat mijn strafblad lelieblank was, mijn zoekgeschiedenis op internet onschuldiger dan het dagboek van een basisschoolleerling en mijn geloofsovertuigingen geheel en al afwezig. Maar tegen die tijd zal ik al beschadigd zijn. Dus ik stel de vraag die ik mezelf elke dag, elk uur, elke minuut, elke seconde stel: wie willen deze mensen dat ik ben?

Twee seconden later plopt het antwoord in mijn brein. Ik trek mijn telefoon uit mijn broekzak en doe alsof ik iemands oproep beantwoord. In mijn beste televisie-Italiaans zeg ik “ciao” tegen ene Roberto. Ik vertel hem dat Amsterdam “bella” is, maar dat het eten hier “mediocre” is. Verder doe ik alsof Roberto van ons tweeën het meest aan het woord is, zodat ik alleen maar om de zoveel seconden “va bene” hoef te zeggen.

Wanneer ik aan het eind van mijn optreden met een welgemeend “arrivederci” afscheid neem van mijn goede, goede vriend Roberto en mijn telefoon weer in mijn broekzak laat glijden, merk ik dat de sfeer om mij heen veranderd is. De blikken van de twee kantoorklerken zijn niet langer op mij gericht, maar op het decolleté van een jonge moeder. Ik neem me voor om de volgende dag een cursus Italiaans te gaan volgen, want ik schat in dat ik in het huidige politieke klimaat beter aangezien kan worden voor een maffioso dan voor een mohammedaan.

Intussen zit ik in good old 2008 nog steeds aan de bar. De barman werpt een zijdelingse blik op me, ten teken dat het weer tijd wordt voor een bestelling. Ik koester niet alleen het bodempje leidingwater in het glas, dat ik bij mijn cappuccino kreeg, maar ook de hoop dat mijn volgende drankje op de rekening van de breedgeschouderde vrouw bijgeschreven wordt. Ik zie beweging aan haar tafeltje. Ze staat op en komt naar de bar. Zonder iets te zeggen zet ze een glas neer naast mijn lege cappuccino-kopje. Die nojito smaakte toch minder goed dan haar mojito. Heb ik een inschattingsfout gemaakt? Wanneer ik beter kijk, zie ik dat haar glas leeg is.

Nog geen twee uur later lig ik op mijn rug op het matras van haar tweepersoonsbed te kijken naar haar borsten, die op en neer deinen. Op en neer. Op en neer. Haar fysiek en haar manier van doen, vertelden me dat ze het liefst een man heeft die zich bescheiden opstelt in bed. Een levende dildo, eigenlijk. Prima. Dit soort seks helpt me om helder na te denken. Ik denk aan de vrouw met de wangkwallen en hoe ze mij gaat helpen om op vakantie te gaan naar … Daar ga ik eens rustig over nadenken. Naast de flat fee die de wangkwaller voor mijn diensten betaalt, gaat ze ook een halfjaar lang een percentage van haar salaris aan me afstaan, mits ik haar die baan bezorg. No cure, no pay.

Maar dat moet lukken. Ik ken het kantoor waar ze wil werken en ik weet toevallig dat ze hun quotum mooie vrouwen recent gehaald hebben. Ik weet dat dit dubieus klinkt – zeker van een man die naar deinende borsten ligt te kijken terwijl hij dit denkt – maar ik heb dit systeem niet bedacht, het zijn simpelweg de randvoorwaarden waarbinnen mijn dienstverlening plaatsvindt. Jacob & Miller is een conservatief kantoor. In deze tijden betekent dit dat het prima is om vrouwen in dienst te hebben, als het maar vrouwen zijn die – behalve intellectueel goed onderlegd – ook andere geschenken van Moeder Natuur hebben ontvangen.

Voordat we verdergaan met dit onderwerp eerst maar eens inzoomen op het borstenvraagstuk. Waarom zijn mannen zo gefixeerd op dit deel van het vrouwelijke lichaam? Nu mijn neus zowat tussen haar prammen zit, kan ik er natuurlijk ook niet omheen, maar toch … Ik moet bij mannen die het alleen over tieten kunnen hebben vaak denken aan een type patateter. Je hebt patateters die zeggen dat ze patat niet eten vanwege de friet zelf, maar vanwege het zout dat erop zit, of de saus die ernaast ligt. Volgens mij zijn dat dezelfde mannen die een vrouw pas kunnen waarderen wanneer zij een “goede boezem” heeft.

Sorry, jongens, patat eet je niet vanwege het zout of de saus, patat eet je vanwege de friet. Een vrouw is mooi, omdat ze een mooie vrouw is, niet omdat ze lekkere tieten heeft. Ik weet dat het politiek correct klinkt, maar bedenk – nogmaals! – dat ik deze gedachten formuleer terwijl ik naar de deinende borsten kijk van de breedgeschouderde vrouw, die mij langzaam maar zeker naar een hoogtepunt brengt.

Over deze vrouw gesproken: zij is niet alleen mooi vanwege haar robuuste schouders en stoere gezicht, ze heeft ook een prachtig driehoekje onderaan haar hals, net boven haar sleutelbenen. In plaats van naar haar deinende borsten te turen, probeer ik puur en alleen naar dit driehoekje te kijken. Dit heeft als bijkomend voordeel dat ik het langer uithoud en meer kan nadenken over die andere vrouw. De vrouw met de wangkwallen.

2.

De vrouw met de wangkwallen ziet er vandaag zowel opgetogen als ingetogen uit. Ik vermoedde al dat ze een vrouw van tegenstrijdigheden was, na vandaag weet ik het zeker. Wat heeft ze van nature in haar gedragsrepertoire zitten en welke zaken moet ze nog ontwikkelen? Haar kwetsbare kant: niets meer aan doen. Haar latent aanwezige vermogen tot doorzetten: naar het volgende niveau tillen.

Vandaag ga ik de vrouw met de wangkwallen iets leren dat haar verbaasd zal doen staan. Met elke kandidaat bereik ik dit moment waarop ik mijn meest essentiële kennis deel, en het effect ervan verbaast mij steeds. Voor mij is deze les namelijk gesneden koek. Het is vreemd dat ik deze überhaupt aan mensen moet geven en dat zij bereid zijn er grif voor te betalen.

Eerst vraag ik de vrouw met de wangkwallen om te ontspannen. Ogen dicht, rugleuning stevig in je rug, voeten plat op de vloer, handen met de palmen naar boven. Tien keer diep in- en uitademen en jezelf goed bewust worden van je omgeving. Zorg dat je samenvalt met je omgeving. Zie alles en iedereen om je heen als één grote collectieve intelligentie en jezelf als een klein radertje in dit goedmoedige brein.

Ik zie aan de vrouw met de wangkwallen dat ze me zweverig vindt worden. Ze is verbaasd, dit soort praatjes is ze niet van me gewend. Prima. Zelfs als alles wat ik zojuist tegen haar heb gezegd woord voor woord onder de noemer “klinkklare nonsens” in haar hersens wordt opgeslagen, zal ze toch ontvankelijk zijn voor wat ik nu ga zeggen.

‘Goed. Open je ogen weer. Hoe was dat?’

‘Eh … Prima.’

‘Prima, of ongemakkelijk?’

Ze lacht. ‘Ongemakkelijk.’

‘Waarom?’

‘Omdat … Ik weet niet.’

‘Omdat je me betaalt om die baan te krijgen en niet om zweverige yogalessen te krijgen?’

Ze lacht weer. Prima. Laat haar maar ontspannen zijn. ‘Ja, zoiets.’

‘Oké. En als ik je nu vraag om het nog een keer te doen? Ogen dicht, rugleuning stevig in je rug, voeten op de vloer, handpalmen naar boven, maar dan twee keer zo lang als net, wat zeg je dan?’

‘Liever niet.’

‘Liever niet? Oké. En als ik nu zeg dat ik een belangrijke les voor je heb en dat ik die cruciale informatie alleen met je ga delen als je nogmaals de cyclus van ontspanning doorloopt?’

‘De cyclus van …’

‘Ik vroeg je niet om me te herhalen, ik weet prima wat ik gezegd heb. Er is niets mis met mijn geheugen.’

‘Zeg …’

‘Wat? Bevalt het je niet? Prima, dan breken we mijn coaching af. Maar dan raad ik je aan de kleine lettertjes nog eens goed te lezen. Dan zul je zien dat er aan de voorwaarden van onze overeenkomst niets verandert wanneer jij nu ophoudt. Je bent me nog steeds mijn flat fee verschuldigd en ik krijg nog steeds een percentage van je salaris, mocht je alsnog aangenomen worden bij Jacob & Miller. Dus of je hier nu boos wegloopt of dat je die domme trots van je doorslikt en als een verstandig schoolmeisje luistert naar lessen waar je echt wijzer van wordt: mij maakt het niet uit.’

Drie-twee-één. Daar zijn de tranen. Ze stromen niet over haar wangen, dat moet ik haar nageven. Ze blijven netjes liggen op haar ooglid, als water dat door de wind tegen een dijk wordt geblazen. Ik ben trots op haar, denk ik.

‘Goed, dus je blijft?’

Ze geeft geen antwoord.

‘Mag ik uit het feit dat je nog steeds op de stoel zit, concluderen dat je ook de volgende stap wilt zetten? En knikken is geen antwoord. Ik wil je horen.’

‘Ja,’ zegt ze, met bibberende stem.

‘Mooi. Hè hè. Was dat nou zo moeilijk? Goed. Ogen dicht, rugleuning stevig in je rug, voeten op de vloer, handpalmen naar boven. NU!’

Bij mijn “nu” zie ik een siddering door haar lijf gaan. Een lijf dat met de beste wil van de wereld niet meer ontspannen te krijgen is. Prachtig. Precies zoals ik het moet hebben. Ik doorloop de cyclus van ontspanning en wanneer we klaar zijn, vertel ik haar dat ze de opdracht niet goed volbracht heeft en dat we het daarom nog een keer doen.

‘Nee,’ zegt ze.

‘Prima. Dan zetten we onze samenwerking nu stop.’

‘Maar …?’

‘Als jij niet bereid bent de volgende stap te zetten, heeft mijn coaching geen zin. Dan kun je het beter zelf uitzoeken.’

Ze wil iets zeggen, ik breek haar af.

‘Bedenk dat je mijn belangrijkste les dan niet hebt geleerd en dat de voorwaarden van onze overeenkomst nog steeds geldig zijn. Die zal door geen enkele rechtbank ter wereld ontbonden worden.’

Eén traan weet zich een weg te werken over de steile oever van haar ooglid. Eén eenzame traan. Ze haalt een paar keer diep adem. ‘Ga door,’ zegt ze dan.

‘Pardon?’

‘Ga alsjeblieft door.’

Ik zou die “alsjeblieft” van haar willen opnemen, om hem als de ringtone van mijn telefoon te gebruiken. Haar “alsjeblieft” is namelijk perfect. Zowel woedend als smekend. Zowel machteloos als dominant.

‘Goed,’ zeg ik. ‘De cyclus van ontspanning.’

Haar ademhaling is kalmer en de frons op haar voorhoofd minder scherp.

‘Goed. Open je ogen maar weer. Ik ga je een stelling voorleggen en ik wil dat jij daarna het eerste zegt dat in je opkomt. Kun je dat?’

‘Ja.’

‘Goed. De stelling is: “Je kunt altijd maar het beste jezelf zijn.” Wat vind je daarvan? Het eerste dat in je opkomt.’

‘Ik vind dat goed.’

‘Je vindt het goed?’

‘Dat zeg ik toch?’

‘Je vindt het goed, omdat …?’

‘Nou, gewoon. Hoe kan je het daarmee oneens zijn?’

‘Hoe kan je het daarmee oneens zijn …’

‘Waarom herhaal je me?’

‘Omdat ik wil dat jouw eigen woorden goed tot je doordringen. Je houdt van David Bowie, toch?’

De vrouw met de wangkwallen knikt.

‘Dan ken je vast wel zijn tekst: “Don’t believe in yourself, don’t deceive with belief.”’

‘Ja?’

‘Waarom reageer je zo aarzelend? Het is ja of nee. Ja? is geen optie.’

‘Waarom moet alles zo onaardig?’

‘Goede vraag, verkeerd moment. Je kent die tekst van Bowie: ja of nee.’

‘Ja!’

‘Wat vind je ervan?’

‘Mooi.’

‘Je hebt gelijk. Dat heeft die zingende junk mooi geformuleerd. Maar daar gaat het nu niet om. Ik wil weten wat je er inhoudelijk van vindt.’

‘Ik … denk dat het satire is. De draak steken met positief denken.’

‘Of is het de waarheid? En sterker nog: is het een waarheid die je tot de kern van je denken en handelen moet maken?’

Ik zie haar worstelen. Ik moet haar toestaan om even met de materie te stoeien, maar niet te lang. Na minder dan een minuut grijp ik in. Ik stel voor dat ze “believe in yourself” beschouwt als “jezelf zijn”. Dan zegt Bowie dus in feite dat wanneer je beweert dat je het beste jezelf kunt zijn, je in feite jezelf voor de gek aan het houden bent.

‘Ja, maar zo kun je elke uitspraak wel tot een andere uitspraak ombuigen.’

‘Klopt,’ zeg ik. ‘Klopt helemaal. Dat is ook precies de bedoeling. Want de komende dertig minuten gaan wij nadenken over de vraag of jezelf zijn wel zo wenselijk is. Alles wat ik nu ga zeggen, moet jou terugbrengen tot dat vraagstuk.’

Dankzij Bowie staat de vrouw met de wangkwallen open voor mijn gedachten. Was ze de breedgeschouderde vrouw geweest, dan had ik een songtekst van Britney Spears gebruikt als sleutel tot haar bewustzijn. Door vervolgens toe te geven dat ik een redeneertrucje gebruik, neem ik haar bezwaren weg. Mensen horen niets liever dan dat ze gelijk hebben. Dit maakt ze ontvankelijk voor alles wat je ze daarna wilt laten geloven. Het is nu tijd om toe te slaan. Ik leg de vrouw met de wangkwallen uit dat er een route bestaat die oneindig veel prettiger, zinvoller en effectiever is dan de reis naar “worden wie je bent”. De route die ik voorstel, is een olifantenpaadje richting persoonlijk geluk en interpersoonlijk succes.

‘En die route heet: “Word wat de ander in jou ziet.”’

Ik laat mijn uitspraak even op de vrouw met de wangkwallen inwerken.

‘Word wat de ander in jou ziet,’ herhaalt ze.

‘Zeg het nog maar een keer.’

‘Word wat de ander in jou ziet.’

‘En nog een keer.’

‘Word wat de ander in jou ziet.’

Ze is kalm, bijna gedwee. Mijn metro-anekdote zou nu verwarrend werken. Ik wil niet zelfingenomen klinken, maar wat ik daar deed was een soort hogeschoolversie van Worden Wat De Ander In Je Ziet. Door me binnen een fractie van een seconde te realiseren dat ik in de ogen van die twee kantoorklerken een niet-witte Nederlander was en dat ik door mijn huidskleur in de categorie vliegtuigkapers terecht was gekomen, stelde ik de bandbreedte vast waarbinnen ik kon manoeuvreren. Een zeer beperkte bandbreedte, maar toch … Dit soort wendbaarheid kost jaren van oefening en ik heb geen jaren de tijd om de vrouw met de wangkwallen richting hogeschoolcapaciteiten te coachen.

‘Ken je Donald Jones?’

‘Donald wie?’

‘Donald Jones, de vader van John Jones.’

Ik zie haar piekeren.

‘John Jones speelt in SamSam, die komedieserie.’

Nu gaat er een lichtje bij haar branden. De meeste mensen zeggen dat ze SamSam een prutserie vinden, toch kent iedereen het.

‘Donald Jones was zijn vader. Hij is getrouwd geweest met Adèle Bloemendaal. Dat is de moeder van John Jones.’

‘Oké. Wat moet ik met deze informatie?’

‘Donald Jones ontvluchtte het racisme in Amerika en kwam naar Nederland. Algauw merkte hij dat hij hier een bezienswaardigheid was. Of, zoals hij het zelf noemde – en dit woord zal jou als Bowie-liefhebber aanspreken – een oddity. Wanneer hij door de Leidsestraat liep, voelde hij handen door zijn haar woelen. ‘Sorry, meneer, we wilden even voelen.’ In plaats van zich te verzetten tegen zijn status als oddity besloot Donald Jones …’

Ik laat een stilte vallen, de vrouw met de wangkwallen hapt niet toe. Ik besluit mijn uitspraak te herhalen.

‘In plaats van zich te verzetten tegen het beeld dat anderen van hem hadden, besloot hij …’

‘Te worden wat de ander in hem zag?’

‘Bingo! Dus hij ging met zijn ogen rollen. Hij zette een gekke stem op. Hij ging, kortom, al het gedrag vertonen dat andere mensen van een donkere man zoals hij verwachtten.’

‘Maar … dat is toch triest?’

‘Waarom?’

‘Omdat hij zichzelf niet kon zijn?’

‘Kom op! Wie wil er nou zichzelf zijn? Laten we eerlijk zijn: zo leuk zijn we niet, wanneer we onszelf zijn. Het is beter om te worden wat een ander in je ziet. Kijk wat er met Donald Jones gebeurde. Hij hield er een lange, succesvolle carrière op na.’

‘Door een leugen te leven?’

‘Nee, door de kant van zijn persoonlijkheid te verkennen die anderen op hem projecteerden. Je kan niet veranderen hoe anderen tegen jou aankijken, je kan er hooguit een beetje mee spelen. Donald Jones begreep dat en plukte er de vruchten van.’

De vrouw met de wangkwallen zwijgt. Ik weet niet of het een verongelijkt zwijgen is of een zwijgen waarbij ze de waarheid van mijn woorden weegt. Als ik haar toesta te lang in de zwijgmodus te blijven, ben ik mijn contact met haar kwijt en zal het een minuut of twintig duren voordat ik de juiste spanning weer te pakken heb. Daarom gooi ik het over een andere boeg.

‘Luister.’ Omdat ze niet meteen reageert, zeg ik nogmaals: ‘Luister.’ Korte pauze, oogcontact. ‘Even terug naar de cyclus van ontspanning.’

‘Die niet bepaald ontspannen was.’

‘Nou,’ zeg ik, ‘deels wel, volgens mij. Wat ik zou willen, is dat je teruggaat en bedenkt hoe je je voelde tijdens die drie keer dat we de cyclus van ontspanning deden. De eerste keer …’ Ik kijk haar aan ten teken dat het haar beurt is om zich uit te spreken.

‘De eerste keer voelde ik me best wel ontspannen.’

‘Mooi, dat dacht ik al. De tweede keer?’

‘Toen was jij onaardig, dus toen was ik boos en gespannen.’

‘Prima, helder. En de derde keer?’

‘Toen zat ik er een beetje tussenin.’

‘Perfect. Laten we het simpel houden. Die derde gemoedstoestand – tussen gespannen en ontspannen in – dat is de gemoedstoestand die je waarschijnlijk zal hebben wanneer je je gesprek hebt.’

‘Deed je daarom zo onaardig? Je was me aan het manipuleren?’

‘Ik was je iets aan het leren. En daar zette ik de juiste middelen voor in.’

‘Dat zeggen ze vast ook in Guantánamo Bay.’

‘Luister. Die toestand tussen gespannen en ontspannen is perfect om anderen te observeren.’

‘Geloof ik niets van. Ik observeer veel beter als ik ontspannen ben.’

‘Je laat me niet uitspreken. Het gaat om een heel specifiek soort observeren. Tuurlijk, jij hebt gelijk. Als je onder observeren verstaat: ik ga eens ontspannen naar het gedrag van andere mensen kijken, dan ben ik het met je eens. Dat doe je het best wanneer je relaxed bent. Maar het soort observeren waar ik het over heb, ik zal het maar hogeschool-observeren noemen, daar heb je een bepaalde mate van spanning voor nodig.’

Ik zwijg en kijk haar aan. Zwijgen vind ik het meest effectieve middel om vast te stellen of je nog in contact staat met je toehoorder. Haar ogen smeken me om verder te praten.

‘Het soort observeren waar ik het over heb, kan ik in twee woorden samenvatten: Donald Jones. Je kijkt naar de ander, je luistert naar de ander en je probeert vast te stellen welk etiket die ander op je plakt. Wanneer je dat doorhebt, ga je je naar dat etiket gedragen. Dan zeg je: ‘Ik voel me prettig in dit hokje, want ik weet nu precies wat ik moet doen en zeggen.’’

‘Dat is toch helemaal niet leuk?’

‘Wie zegt dat het leuk moet zijn? We zijn op zoek naar wat effectief is. Naar wat werkt. Ik kan je garanderen: dit werkt. Dit zorgt ervoor dat mensen banen krijgen die hun carrière lanceren. Dat gebeurt niet wanneer je blijft hangen in “geloven in jezelf”, of “doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg” of “worden wie je bent”. De kortste en snelste route naar het behalen van je doelen is namelijk …’

‘Word wat de ander in jou ziet?’

‘Precies. En nu graag zonder vraagteken.’

‘Word wat de ander in jou ziet.’

‘Fijn. Zeg het nog één keer, maar dit keer met een uitroepteken erachter.’

‘Moet dat?’

‘Ja, het moet. Ik wil dat je het zo zegt dat je het in elke vezel van je lijf voelt, zodat het in de code van je DNA bijgeschreven wordt.’

‘Dat is …’

‘Belachelijk. Maar denk aan Martin Luther King.’

‘Het zijn de belachelijke gedachten die ons naar de waarheid leiden?’

‘Yes, baby, yes! Dus laat maar horen, met dat uitroepteken erachter. Wat zeg ik: niet één uitroepteken, maar drie! Schreeuw de waarheid rechtstreeks je DNA in.’

Ze is er klaar voor, ik zie het. Klaar om haar gêne te laten varen. Klaar om zich over te geven aan een waarheid die groter is dan zijzelf, groter dan zij en ik samen, groter dan Amsterdam, Nederland en Europa bij elkaar. Ze is klaar om een waarheid te schreeuwen die al zo oud is als de mensheid en relevanter dan E=mc².

‘WORD WAT DE ANDER IN JOU ZIET!’

Twee weken later, café De Blauwe Engel, Zuidas, Amsterdam. De vrouw met de wangkwallen zit tegenover me, theedamp likt aan haar gezicht. Ze kijkt naar het tafelblad, zonder iets te zien. Haar gedachten malen, haar mond is een bewegingloze streep. Heeft het nut dat ik hier bij haar zit, voordat ze zich op het territorium waagt dat ze zowel vreest als begeert? Ja, het heeft nut. Alleen al door mij te zien, worden er hersengebieden geactiveerd. Ze weet dat haar zenuwen heilzaam zijn. Ze weet dat deze de basisvoorwaarde vormen voor het accuraat inschatten van de blikken van de ander. Ze kent Donald Jones, ze kent de uitspraak die ik aan Martin Luther King toeschrijf en ze kent mijn diepste wijsheid, de sleutel tot welslagen op het gebied van intermenselijk contact: word wat de ander in je ziet.

Ik hoef niets te doen, niets te zeggen. Ik hoef hier alleen te zijn. Met mijn zwijgzaamheid laat ik zien dat ik vertrouwen in haar heb. Dan vertrekt ze. Terwijl ik mijn laptop uit mijn tas pak, voel ik spanning in mijn onderbuik. Het is geen plaatsvervangende spanning, begrijp me niet verkeerd. Het is de spanning van een wetenschapper die een proefballonnetje oplaat. Het gevoel dat je theorie nu pas grondig getest wordt.

Dus ik wacht. In de tussentijd doe ik alsof ik productief bezig ben met het afhandelen van mailtjes en het op orde brengen van wat administratie, veel stelt het niet voor. Ik had net zo goed met een kop koffie aan mijn lippen naar de mensen kunnen staren die langs café De Blauwe Engel marcheren, op het ritme van kapitalistische marsmuziek. De beat is het geluid van een rinkelende kassa: kching, kching, kching.

Ineens zie ik haar, opluchting en een restje spanning op haar gezicht. Het gesprek ging goed, zegt ze. Ze heeft de kamer afgetast, de cyclus van ontspanning gedaan. Ze zegt dat ze voelde dat ze gespannen bleef, precies gespannen genoeg en precies ontspannen genoeg.

‘Maar … hoe zagen ze jou?’

‘In het begin twijfelde ik. Die vrouw van human resources keek me aan alsof ik een onzeker wicht was. Maar ik dacht: ik moet vermijden dat ik dat word.’

‘Tenzij het in je voordeel had uitgepakt.’

‘Dat had het niet gedaan, want die andere vier keken me aan alsof …’ Ze aarzelt. ‘Alsof ik een provinciaaltje was. Het was zo heerlijk om dat door te hebben!’

‘Want met dat basismateriaal ben je aan de slag gegaan?’

‘O, absoluut! Ik was het puurste provinciaaltje dat ooit op de Zuidas heeft rondgelopen!’

Ze vertelt me hoe, gaande het gesprek, ook de vrouw van human resources haar steeds meer bekeek als een goudeerlijk meisje uit de provincie, in plaats van als een onzekere ex-student. Ze vertelt hoe bevrijdend het was om door te hebben welk etiket de commissie op haar plakte en hoe eenvoudig het was om met dat beeld te spelen.

Ik ben trots op haar, blij met haar, dankbaar. Ik spreek dit niet uit. In mijn buik huist nog steeds dat gevoel dat ze, ondanks al mijn goede lessen en haar enthousiasme over het gesprek, het toch bij het verkeerde eind heeft. We spreken af dat ze mij een sms stuurt wanneer ze bericht krijgt van Jacob & Miller. Ik stuur haar dan een sms terug met een tijd en een locatie. De reden: ik wil niet over de telefoon horen of ze wel of niet is aangenomen, ik wil het persoonlijk van haar vernemen. Noem het klantenbinding, noem het nazorg, noem het professionaliteit, zo lang je maar weet dat ik het anders noem: betrokkenheid.

Twee dagen later is het zover: ze sms’t dat ze het weet. Ik sms terug: 13:00 café De Blauwe Engel.

Wanneer ik de zaak binnenloop, zit ze al aan een tafeltje op me te wachten. Ze hoeft niets te zeggen. Ik zie het aan haar gezicht. We omhelzen elkaar, als een broer en zus, of als goede vrienden die elkaar maanden niet gezien hebben. Ik feliciteer haar en ze vertelt me dat alle voorwaarden van het contract deugen. We drinken er een biertje op. We drinken er een tweede biertje op. En dan vertelt ze me iets dat ze niet eerder tegen me durfde te zeggen.

‘Jouw methode, die … die doet me aan een Franse filosoof denken.’

‘Toe maar!’

‘Jean-Paul Sartre, ken je die?’

Uiteraard heb ik weleens van de man gehoord, maar ik besluit de vrouw met de wangkwallen een plezier te doen, door te veinzen dat dit de eerste keer is dat ik van zijn bestaan verneem.

‘Hij was de man van Simone de Beauvoir. Een existentialist. Net als jij heeft hij flink nagedacht over het effect dat de blik van de ander op je heeft. Alleen is hij – hoe zal ik het zeggen? Negatiever, denk ik. Een van zijn beroemdste uitspraken is: “De hel, dat zijn de anderen.” Ken je die uitspraak?’

Ik kende hem niet, maar vanaf het moment dat ik deze woorden hoor, kan ik zonder enige overdrijving stellen dat mijn leven voorgoed veranderd is.

3.

De hel, dat zijn de anderen.

Het is oktober 2008, meer dan zeven jaar geleden dat die vliegtuigen het WTC in New York binnenvlogen. Zeven jaar zijn er verstreken sinds ik besloot om geen vliegtuigkaper te zijn, maar een Italiaan.

Ik zie op mijn televisie hoe Wouter Bos, Jan-Peter Balkenende en Nout Wellink verklaren dat de Fortis-bank staatseigendom wordt. Het enige dat ik hoor is: de hel, dat zijn de anderen. De hel, dat zijn de anderen.

Af en toe gaat er een andere flard door mijn hoofd: het kapitalisme is stuk, voorgoed stuk. Deze uitspraak pakt de hand vast van “De hel, dat zijn de anderen” en samen dansen ze de Macarena in mijn uitgeholde hersenpan.

Niet het kapitalisme is stuk, maar ik. En zij, de schoongewassen knapen van het staatsapparaat, zijn mijn kampbeulen. Hoewel ik 11 september 2001 intens haat, kan ik niet anders dan terugverlangen naar die dag. De dag die mogelijkheden voor me opende. Ik kan de angst van die tijd zo goed terughalen dat die tastbaar wordt. Het gevoel dat de Derde Wereldoorlog was begonnen. Het gevoel dat er op elke straathoek een terrorist kon staan, die een bom liet ontploffen of een machete tussen je ribben stak. Had iemand me toen die uitspraak van Sartre verteld, dan zou die op een andere manier in mijn hersens zijn opgeslagen, daar ben ik van overtuigd. Ik zou gedacht hebben: ja, mensen die mij – prachtige uitwas van het mooiste welvaartscheppende systeem ooit – als een klootzak zien, maken het leven inderdaad tot een hel op aarde. Ik wilde dat ik die uitspraak toen had gehoord. Dan had ze bij Al-Qaida gehoord, of Boko Haram, of bij al die andere mallotige nietsnutten die anderen het geweld aandoen dat ze zelf verdienen.

Maar nu hoort die meneer Sartre bij subprime-hypotheken, mortgage backed securities, collaterized debt obligations, credit ratings, Standard & Poor’s, Moody’s en bonuscultuur. Om een paar bestanddelen te noemen van het meest verwarrende tijdgewricht ooit.

Wat moet ik doen? raast het door mijn hoofd. Wat moet ik in vredesnaam doen? Wie moet ik zijn? Wat ik ook probeer, hoe ik ook pieker, ijsbeer, masturbeer, mijn tanden poets, mijn haren kam, sit-ups en push-ups doe, het antwoord komt niet.

Tot ik door mijn contacten scroll en een naam tegenkom van een persoon aan wie ik al een bijna een jaar niet heb gedacht. Zal ik het doen? Zal ik het wagen?