De jaren van stilte

© 2021 Dirk Geeroms en Doorbraak Boeken,

initiatief van bv Perruptio, uitgever van Doorbraak.be

uitgeverij@doorbraak.be

doorbraakboeken.be

@DoorbraakBe

www.facebook.com/doorbraakbe

NUR 688, 693

ISBN 978 94 92639 57 8

e-ISBN 978 94 93242 13 5

Omslag: Mario Debaene

Zetwerk: www.intertext.be

Illustraties binnenwerk: © Dirk Geeroms voor de schetsen en aquarellen; Piet Gillis voor de inleidende tekening bij het hoofdstuk ‘De jaren van stilte’

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever, behalve in geval van wettelijke uitzondering.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored or made public by any means whatsoever, whether electronic or mechanical, without prior permission in writing from the publisher.

De uitgever heeft getracht de auteursrechten van alle opgenomen illustraties te achterhalen. Eventuele rechthebbenden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

Woord vooraf

De stilte heeft vele gezichten. Er is de stilte van het land zoals ze in de dorpen van de jaren 1950 nog heerste. Er is de stilte van het zwijgen waarmee de waarheid wordt toegedekt. Er is de stilte die iedereen begrijpt wanneer er niets meer te vertellen valt, zoals bij een overlijden, als zelfs woorden van troost de leegte niet kunnen vullen. Soms is ze gênant, soms klinkt stilte luider dan bazuinen en soms zegt een oogopslag in liefde en verstandhouding meer dan de fraaiste woorden. Het is een fenomeen dat een kind nog niet kan plaatsen maar dat het wel aanvoelt. Gaandeweg en gespreid over jaren komt het inzicht, van wat gebeurd is en kan men begrijpen hoe het zover is kunnen komen.

Als voorbeeld staat mijn geboortedorp Londerzeel zoals het gegroeid is: een ringdorp rondom een burcht en een kerk. Dat dorp kwam al vlug in het geopolitieke tumult terecht tijdens de vorming van het Brabantse hertogdom in de 12de eeuw. Tijdens de godsdienstoorlogen in de 16de eeuw passeerde de ‘Dulle Griet’ van Bruegel en tijdens de Tweede Wereldoorlog was de nabijheid van het fort van Breendonk rampzalig.

Na deze laatste oorlog werd ik geboren en heb ik het oude dorp als kind beleefd en waargenomen. Hierop blik ik graag terug en verruim het naar de vele dorpen in Vlaanderen zoals ze eeuwenlang geweest zijn, duizendmaal geschilderd en beschreven, om daarna geheel of gedeeltelijk te verdwijnen.

In die evolutie was het landschap het grootste slachtoffer. Mijn generatie heeft het sedert de jaren 60 zien verkwanselen en wel in die mate dat het in Europa zijn gelijke niet heeft.

Er was geen haan die daar naar kraaide, alles verliep in volkomen stilte, want de opeenvolgende regeringen lieten begaan. Er was nog geen ruimtelijk gewestplan waardoor persoonlijke en industriële belangen op vraag konden bediend worden. In de jaren 60 was de economische vooruitgang het thema. Ruimtelijke ordening en milieu hinkten achterop en bijna niemand reageerde toen het fout liep.

Daarnaast was er ook ‘het grote zwijgen’: de Tweede Wereldoorlog was als een storm door Europa getrokken, maar in de jaren erna leek het wel of de mensen nog verdoofd waren door de dreun die de oorlog had veroorzaakt. Over de oorlog werd niet gesproken, en evenmin over de gruwel en de daaropvolgende repressie. Het leken wel de jaren van stilte, van langzaam herstel, van het likken van wonden.

De ‘jaren van stilte’ is geschreven vanuit het gezichtspunt van een kind dat de jaren 50 doorwandelt. Dit decennium, met wortels in de late jaren 40 en uitlopers tot in de vroege jaren 60, is merkwaardig te noemen omdat er nog een sterke verwantschap was met het verleden. Het verre verleden dan, dat toch heel dichtbij leek. Een verleden met het paard als voornaamste transportmiddel, met de clerus als het gemeenschappelijk geweten en gezag, met een burgerij die de toon zette, met boerenhoven als landmarks en een middenstand die het ambacht nog kende.

Daarom zijn de kinderen van de baby boom de laatste getuigen van de restanten van een ver verleden en de eerste getuigen van de nieuwe digitale tijden. Zij alleen hebben beide werelden gekend en kennen het verschil.

Expo 58 in Brussel was een kantelmoment, maar ook niet meer dan dat. De wereld zou pas echt in het midden van de jaren 60 veranderen en wel in een steeds sneller tempo.

Dit boek is een poging om die evolutie te vatten op een moment waarbij wat in mijn kinderjaren gebeurde, thans geschiedenis is geworden. Het voelt eng aan om vast te stellen dat men bij leven al deelachtig wordt aan die geschiedenis, want zo snel gaat het.

Om dat ten volle te beseffen moet men eerst geleefd hebben, en gezien hebben dat alles vluchtig is, dat de tijd onze vierde dimensie is. Om dan te zingen met Léo Ferré: ‘Avec le temps va, tout s’en va…’

1

DE RUIS VAN HET VERLEDEN

Londerzeel en het verre verleden

Het eerste wat ik als kind van de buitenwereld gezien heb, moet de kerk van Londerzeel geweest zijn, het kon niet anders. Waar ik mijn blik ook keerde, overal zag ik kerk. Van de stoere toren in het westen tot het koor in het oosten beheerst ze al negen eeuwen lang het marktplein. Haar ontstaan heeft ze te danken aan de Berthouts, de heren van Grimbergen die naast hun burcht ook een kerk in Londerzeel bouwden. Er vormde zich een ringdorp rond die kerk die in het jaar 1139 een parochiekerk werd, gewijd aan Sint-Kristoffel. Nog in datzelfde jaar werd ze door de Berthouts aan de abdij van Affligem geschonken.

De burcht zelf bleef als militair steunpunt onder het beheer van de Berthouts en hun opvolgers. Een motteheuvel en een wachttorentje zijn de laatste getuigen van het verborgen verleden van het dorp dat door de archeologische opgravingen vanaf 1984 werd blootgelegd.

De noordwestelijke hoek van Vlaams-Brabant maakte tot op het einde van het ancien régime deel uit van het Land van Grimbergen en dat had zijn gevolgen, want de plaatselijke heren zouden geschiedenis maken.

Enkele jaren geleden werd ik als architect gevraagd de dorpskerk te restaureren, een opdracht die ik met overgave doe. Het vooronderzoek dat eraan voorafging heeft me vooral geboeid omdat het me toeliet een dode materie in gedachten weer tot leven te wekken. Soms hielp mijn verbeelding me, maar eerder werd ze bijgestuurd en overtroffen door de werkelijkheid die in de archieven ligt opgeslagen. Het meest intense contact openbaarde zich bij de ‘lezing’ van de kerk zelf.

Met een ‘lezing’ bedoel ik dat de geschiedenis van een historisch gebouw af te lezen is aan de de stijlkenmerken en littekens: bouwnaden, zettingen, beschadigingen, scheuren en barsten. Ze hebben alle hun verhaal. Ze leggen via interpretatie en studie zelf uit hoe ze er gekomen zijn en wat ze te betekenen hebben. De constructie legt ook het hele gamma van materialen en vaardigheden bloot van een gemeenschap die, meer dan 800 jaar geleden, uitmuntende gebouwen heeft opgericht waar onze maatschappij schatplichtig aan is.

In de Sint-Kristoffelkerk zijn het meestal de bouwers zelf die de wijzigingen aan de constructie veroorzaakt hebben, soms ook de bliksem, dan weer de Spaanse soldaten of een bende malcontenten. De Spaanse furie sloeg immers niet alleen in Antwerpen toe.

Het is een verhaal dat door de eeuwen heen loopt waarin geschiedenis werd geschreven, zowel op perkament als in steen.

Gelegen op een noordelijke uitloper van het Brabants plateau gaan de heuvels in Londerzeel over naar een vlak landschap. De vele beken die van het plateau naar de laagvlakte stromen, zorgen ervoor dat de weiden en kleigronden steeds goed bewaterd werden en erg vruchtbaar zijn.

Het is een streek van watermolens en brouwerijen, van weidegronden met koeien, varkens en paarden, van graan- en bietenvelden. Alles wat er geplant wordt, brengt rijkelijk oogst op. Iets verderop naar het noorden liggen de magere gronden die, na vele decennia van zware bemesting, moeizaam enige oogst leveren. In oorsprong lag daar de heide, een onvruchtbaar land.

Gerard Walschap noemde het Deps, het land van Houtekiet. Nog verderop ligt de Schelde die vanuit Frankrijk Gent aandoet om, even voorbij die stad, naar het oosten af te buigen en als een gestaag aanzwellende stroom Antwerpen en de Noordzee te bereiken.

Dit is echter niet altijd zo geweest. Tot enkele eeuwen terug had de Schelde vanaf Gent nog geen vaste oevers. Ze had zich opgedeeld in talloze meanders tot de stroom verworden was tot een doorwaadbaar gebied van slikken en moerassen, het huidige Klein-Brabant, dat deel uitmaakt van het grotere Scheldeland dat van het Gentse tot Hemiksem reikt.

De Schelde was er zo goed als onbevaarbaar, maar voor de Noormannen uit de 9de eeuw was dit geen bezwaar. De diepgang van hun snekken was minimaal en als ze dan toch strandden op een landtong, trokken ze er hun boten moeiteloos overheen. Vanuit hun Gentse winterkamp voeren ze door dit verzopen land de Dijle op om zich ook in Leuven te vestigen, tot keizer Arnulf ze daar in 891 verdreef.

De bedreiging voor de Brabantgouw bleef nog lange tijd bestaan, vooral omdat het zompige gebied dat tegen de gouw aanschuurde nooit echt onder controle kwam. Het bleef een toevluchtsoord voor landlozen, brigands en vrijbuiters die tot diep in de 20ste eeuw hun bestaan verdienden als mandenvlechters, palingvissers, leurders en foorkramers.

Aangenomen wordt dat Wouter Berthout na zijn deelname aan de eerste kruistocht (1096-1099) zijn bezit in Grimbergen over een aanzienlijk deel van de Brabantse gouw kon uitbreiden. Zijn aanzien steeg evenredig met zijn macht. Wegens zijn verdiensten bij de verovering van Jeruzalem, wist hij zich gesteund door de prins-bisschop van Luik en door paus Paschalis II. Die hoge relaties hielden de Berthouts te vriend en die zouden ze nog uitspelen om hun bezit verder te consolideren en uit te breiden. In de meeste dorpen van hun landgoed bouwden ze donjons en burchten, niet alleen als bescherming tegen roversbenden, maar ook tegen het opdringerige en dichtbevolkte Vlaanderen, aan de overkant van de Schelde.

De burcht van Londerzeel werd zo een belangrijk steunpunt dat deel uitmaakte van de verdedigingslijn die – van Gent tot Antwerpen – langs de Schelde liep, de grens tussen Frankrijk en het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie (HRR).

De Londerzeelse vesting ligt in dat grensgebied, waar ze wordt omarmd door de Molenbeek en een brede slotgracht.

Volgens dendrologisch onderzoek op het aangetroffen paalhout zou de motte teruggaan tot het begin van de 12de eeuw. Van de 12de tot de 15de eeuw volgden versteningen elkaar op waarbij de stenen walmuur de drie torens en een donjon met elkaar verbond. Een massief inkomgebouw, voorzien van een ophaalbrug, sloot de burcht af van het lager gelegen neerhof dat, op zijn beurt, aansloot op een ringdorp met een kerk in het midden, de kerk van de Berthouts. Ook het ringdorp was afgesloten door een aantal vijvers die, met mekaar verbonden, een derde front vormden. Het dorp was dus goed verdedigbaar en bijgevolg een hindernis voor veroveraars.

Als architect geraakte ik al vroeg in mijn loopbaan vertrouwd met de geschiedenis van het Land van Grimbergen omdat ik me, met het oog op de restauratie van de waltoren, vanaf 1984 moest inwerken in het verleden van de burcht.

Tegelijk met deze restauratiecampagne werd een archeologisch onderzoek gestart waardoor we zicht kregen op de omvang van de vesting. Het resultaat was lonend: de burcht bleek een hoeksteen te zijn geweest in de verdediging van het Land van Grimbergen en nadien van het Brabantse hertogdom.

Zoals in de meeste dorpen die onder de heren van Grimbergen vielen, was ook hier de kerktoren een twijfelgeval tussen een vestingstoren en een sacraal baken. Vanuit defensief oogpunt was dit logisch, tenslotte was ze als domaniale kerk eigendom van de burchtheren voor wie de verdediging niet minder belangrijk was dan de eredienst. De Sint-Kristoffelkerk is met haar forse toren duidelijk de drager van dit concept. Ongetwijfeld diende de kerktoren in tijden van oorlog als toevluchtsoord voor de bevolking. Kerken waren asielplaatsen die niet mochten belegerd of geschonden worden, zo hadden de pausen het uitdrukkelijk bevolen en zo hadden de Berthouts het ook begrepen. Het heilig principe van de onschendbaarheid van kerkasiel zou echter al vlug geschonden worden en zou, tijdens de latere godsdienstoorlogen, voor onheil zorgen.

In de 12de eeuw kenden de steden een razendsnelle ontwikkeling waardoor de vraag naar natuursteen zeer groot was. Die steen, meer bepaald de Leedse kalkzandsteen, lag in de ondergrond van het land van Grimbergen te wachten op ontginning en daar zorgden de Berthouts voor.

Het was eerder een zacht gesteente dat zich makkelijk liet bekappen maar toch voldoende sterk was om als bouwsteen te dienen. Zijn getemperde witte kleur maakte hem zeer gegeerd zowel voor beeldhouwwerk als voor constructief metselwerk. Het werd het eerste exportproduct van Brabant. De ontginning maakte de heren van Grimbergen letterlijk steenrijk. Was die rijkdom hen naar het hoofd gestegen?

De arrogantie en de zelfstandige koers die ze aanhielden maakten hen allerminst geliefd bij de keizer van het Heilige Roomse Rijk en al evenmin bij de landgraaf van Leuven. De graaf had namelijk ook steengroeven. Die lagen in Gobertingen (vandaag in Gobertange, Jodoigne) en leverden een betere steensoort op die ten zeerste geschikt was voor constructief metselwerk, maar ook voor dekstenen en topafwerkingen zoals lijsten, hogels of opklimmende bloemversieringen en kruisbloemen.

De graaf werd dus een geduchte concurrent voor de Berthouts wat er toe leidde dat het spel harder werd gespeeld. De Berthouts hadden de strategische overgangen van de rivieren onder hun controle gekregen en omdat de Dijle van Leuven naar Mechelen vloeit, zagen de Berthouts er de opportuniteit van in om een taxatierecht in te voeren op alles wat langs de Dijle en dus ook over hun grondgebied passeerde. Het was een strategie die de Berthouts op vele plaatsen toepasten. Ze viseerden vooral de waterwegen die naar de Schelde en dus naar Antwerpen vloeiden. Die stad zou door haar gunstige ligging aan de stroom uitgroeien tot een belangrijk handelscentrum.

Het was duidelijk dat de prijs van onder meer de steen van Gobertingen steeg door de zware heffingen. Omdat die op basis van het gewicht van de steen werden bepaald, werden ze van langsom meer in de werkplaatsen van de groeven zelf bekapt zodat ze minder gingen wegen. Deze politiek had twee voordelen: enerzijds kon men de kostprijs van de taksen drukken en anderzijds zou dit leiden tot de verspreiding van de Brabantse gotiek. De bekappingen van hogels en kapitelen met het alomtegenwoordige koolbladmotief, dat in opstaande of neergaande bladvorm rondom op de kapitelen van zuilen werd aangebracht, waren over heel Europa gekend. Maar het was vooral de hoge graad van verfijning die de Brabantse gotiek beroemd maakte zoals we die onder meer herkennen in het Leuvense stadhuis of in de O.-L.-Vrouw van de Zavel in Brussel.

Ondanks de verbeterde economie en de mooie vooruitzichten bleef de naijver tegenover de Berthouts bestaan, niet het minst wegens de vele taxatieposten.

Het gebied waarover ze heersten was ook aanzienlijk: naast Mechelen en het Land van Grimbergen met onder andere Beigem, Humbeek, Strombeek, Meise, Wolvertem, Oppem en Londerzeel, liepen de bezittingen in het noorden verder uit naar Duffel, Schriek, Walem, Rumst, Heist, Berlaar, Geel, Retie, Ballaar en Postel.

De Berthouts namen met hun tolheffingen de Leuvense landgraaf in de tang, maar die politiek raakte tegelijk ook de belangen van de keizer van het Roomse Rijk. Tenslotte had Mechelen bovenal de status van ‘Dominii Sacri Imperii’ of Heerlijkheid van het Heilige Roomse Rijk en Antwerpen die van ‘Marcionatus Sacri Imperii’ of Markgraafschap van het Heilige Roomse Rijk.

Het moet voor de keizer niet te harden geweest zijn dat een plaatselijk riddergeslacht zich verrijkte met taksen die geheven werden op de handel tussen twee steden die rechtstreeks onder het keizerrijk ressorteerden. Ze gingen zich zelf ‘Principes’ – in de betekenis van prinsen – noemen, weliswaar van Grimbergen, maar toch… hun ambitie wedijverde met hun vanitas.

Godfried II, graaf van Leuven, liet het niet op zijn beloop en deed een tegenzet: de Berthouts waren, binnen de feodaliteit, strikt genomen zijn vazallen en hadden dus leenplicht. Een verhoging van de leeninkomsten zou een gepast antwoord zijn op de belastingen van de heren van Grimbergen. De spanning steeg en het liep helemaal uit de hand toen Arnout Berthout weigerde die verhoogde leen te betalen. Er dreigde oorlog.

De heer van Nursen of d’Ursel, die ook ‘Screyhane’ werd genoemd, bezat het kasteel ‘de drij torens’ in Londerzeel en was vertrouwensman van Grimbergen. Hij trachtte Arnout op andere gedachten te brengen, maar de Berthout achtte zijn legermacht sterker dan die van de Leuvense graaf en dat maakte hem strijdvaardig. Hij zou niet wijken en zocht de confrontatie.

De Leuvense graaf wist met wie hij te maken kreeg, hij vreesde Grimbergen en zeker zijn legermacht. Met grote spoed toog hij naar de Duitse keizer die een luisterend oor had voor zijn klacht over het onwillige Grimbergen. De belangen waren dus gekend, de allianties ook. De keizer en de graaf van Leuven wilden orde op zaken en besloten om, niet alleen met gebalde vuist maar met een heus leger van Brabantse en Duitse manschappen, de arrogantie en de macht van de Berthouts te breken.

Het conflict handelde dus om spanningen die eigen waren aan de feodaliteit waarbij vele kleintjes, als leenmannen, afhankelijk waren van enkele groten, de leenheren.

Concreet ging het echter om meer, meer bepaald over de bevestiging van de macht over het Brabantse hertogdom. Tot dusver hadden de Berthouts hun bezittingen als een op zich staande heerlijkheid beschouwd. Al beseften ze hun plaats ten aanzien van de landgraaf, de latere hertog, toch hadden ze zowel diens macht als die van de keizer nooit echt als geconsacreerd gezien. Ze voelden zich waarlijk vrij in hun doen en laten.

Vanaf het jaar 1139 kwam het herhaaldelijk tot confrontaties die steeds grotere proporties aannamen en die meestal in het voordeel van de Berthouts eindigden. Het maakte hen zegezeker. De aanhoudende gevechten bereikten in 1144 met de slag van Ransbeek een hoogtepunt. Beide partijën hadden allianties afgesloten met graafschappen die ver buiten hun gebied waren gelegen, van Gelderland tot in Vlaanderen en Noord-Frankrijk.

Het conflict staat in het Diets beschreven in 12.000 verzen als Het Lied van den Hertogh in de Wieg, verlucht met een fraaie miniatuur. Het werk dateert van rond het jaar 1300, dus meer dan 150 jaar na de feiten. De echtheid van dit document wordt door de historici niet betwist, wel de juistheid ervan, want het aantal deelnemers aan de slag van Ransbeek (1144) lijkt overdreven. Wel staan alle partijen die deelnamen aan de strijd er nauwkeurig en uitgebreid in vermeld. Het Grimbergse lied was geschreven na de slag van Woeringen (1288), die eveneens uitvoerig werd beschreven en een grote bekendheid verwierf. Vermoedelijk diende de beschrijving van de slag van Woeringen als voorbeeld voor de slag van Ransbeek.

Zo’n geschiedschrijving had steeds een bedoeling, niet alleen omwille van de feiten, maar vooral ter bevestiging van de feodaliteit. Het Lied van den Hertogh in de Wieg is niet anders en is in die traditie geschreven. Wie zich onderscheidde in de strijd bevestigde zijn status als edelman. Velen werden ook geridderd, zowel vóór als na de slag. Geregeld lijkt de tekst – naar goede gewoonte toen – eerder op een lofzang dan op een rapport. Onder dit voorbehoud vernemen we dus hoe een middeleeuwse oorlogsvoering verliep.

Godfried II, graaf van Leuven, was te vroeg gestorven en zijn zoon zou door deze veldslag hertog worden, zo had de keizer het beloofd. De nieuwbenoemde hertog Godfried III was maar pas gespeend, zijn min ontgroeid en dus niet bij machte om een leger aan te voeren.

In een tijd waar de heersers nog voorop in de eerste rangen streden kon dat niet. Niets is onoverkomelijk moeten de Leuvenaars gedacht hebben en ze legden het jongetje in een rieten wieg en trokken die hoog op aan een oude eik. Zo kon zijn legermacht van 22.500 ruiters en 10.000 man voetvolk tenminste zien voor wie ze vochten. Zijn lijfwacht had zich onder de eik met de wieg geposteerd en zou geen duimbreed van onder de jonge hertog wijken, dat hadden ze gezworen. Als de kleine hertog zonodig eens moest plassen, gaven ze geen krimp, terwijl het hertogelijke vocht hen besprenkelde als was het gewijd water.

Het leger van de Berthouts was opgedeeld in acht scharen van elk 2500 ruiters, geleid door acht veldoversten en ondersteund door 5000 man voetvolk. De slag was wreed en zonder mededogen zoals er zoveel in de middeleeuwen uitgevochten zijn, maar deze slag excelleerde door het aantal krijgers. De twee partijen samen werden tussen 44.000 minimum en 57.500 man geraamd waarbij de Brabanders uit Leuven en Brussel een licht overwicht in getalsterkte hadden.

Met de kreet ‘Grimbergen!’ openden de Berthouts de gevechten. Aangevoerd door de veldoverste stormde de eerste schaar ruiters onverschrokken en in gesloten gelederen op de vijand af, de pieken vooruit, een pletwals van briesende paarden.

De Brabanders deden precies hetzelfde, alsof het een steekspeltornooi was. Van enige strategie was geen sprake, van bruut geweld des te meer. De ruiters beukten met volle snelheid op elkaar in. De schok was verschrikkelijk. Pieken braken, harnassen spatten uit elkaar, de eerste rijen tuimelden. Zij die nog konden, krabbelden overeind en vochten staande verder, man tegen man, met zwaard, knots of bijl, ‘Elc ginc steken ende slaen’.

Na de eerste schaar volgde de tweede en als het veld met de vele gesneuvelden en gewonden het toeliet, volgde de derde schaar, even moordend als de vorige.

Zo ging het voort tot de duisternis inviel en vriend noch vijand van mekaar te onderscheiden was. ‘Grimbergen!’ klonk het opnieuw in de opkomende deemstering. De kreet werd doorgegeven van veldoverste naar veldoverste. Het was het sein voor de Grimbergse troepen om zich terug te trekken in hun burchten om ’s anderendaags bij het ochtendgloren de gelederen opnieuw te vormen en de gevechten te hernemen.

Die nacht hielden de Brabanders in hun tentenkamp beraad. Enige tijd voor de veldslag hadden ze de graaf van Vlaanderen om bijstand gevraagd, maar die had zeer hoge eisen gesteld. Hij wou het recht om tienden te heffen op een aanzienlijk deel van het te veroveren gebied. Die hebberigheid was de Brabanders in het verkeerde keelgat geschoten en ze hielden de boot af. Nu ze echter inzagen dat de zege hun zou kunnen ontglippen, lagen de kaarten anders en besloot Brabant om nog diezelfde nacht bodes naar de Vlaamse graaf te sturen mét het akkoord omtrent de tiendenheffing. Een verzoek dat de graaf graag inwilligde. Hij wist dat de inzet voor Brabant hoog was en dat de Brabanders geen risico konden lopen.

Op de derde dag van de slag verscheen rond de middag een Vlaams ridderleger van 700 ruiters. Geen grote macht maar wel een frisse kracht van ervaren ridders die de krijgskansen zouden doen keren.

Arnout Berthout en zijn veldoversten zagen hoe de Vlamingen hun troepen wegdrukten, waarop Arnout in blinde aanvalsdrift zijn ros spoorslags de Brabantse troepen in joeg. Het voetvolk week eerst uit, maar omsingelde hem onmiddellijk daarop. Arnout zat in de tang en kon geen kant meer op. Zijn trouwe veldoversten Jan Screyhane en Van Oyenbrugge waren hem gevolgd en vochten aan zijn zij in een poging de omknelling te doorbreken, maar dan werd Arnouts paard geveld en lag hij weerloos op de grond. Even later joeg een Brabander hem ongenadig over de kling, het harnas doorboord. Toen die zijn zwaard uit het lijf trok, gaf Arnout de geest. De aanblik van de gesneuvelde Berthout dwong de veldoversten tot overgave terwijl de zegekreten van de Brabanders luid klonken.

Het was over, het ridderleger van Grimbergen zag in dat de strijd verloren was. De nog resterende Berthouts en hun veldoversten zwoeren daarop plechtig trouw aan hertog en keizer.

De Brusselaars, die de Berthouts ook al niet mochten, hadden de wieg van de jonge hertog als een trofee naar Brussel meegenomen om die onder de eik op het kruispunt van de Eikstraat met de Stoofstraat in een natuurstenen schrijn te plaatsen. Boven de sokkel plaatsen ze het beeld van ‘Manneken Pis’, van hun pissende hertog.

Die staat daar nog steeds om, in het aanschijn van de wereld, te getuigen van zijn overwinning. En zo is de legende van Manneken Pis ontstaan…

Nochtans was niet alles verloren voor de Berthouts. Ze waren, zoals al eerder was gebleken, meesters in het geopolitieke spel. Ook al was hun macht voorgoed gebroken, toch zouden ze, via schenkingen aan kerken en kloosters, hun erfdeel grotendeels veiligstellen. Het bleef een spel van geven en nemen dat al in 1139 begonnen was toen ze hun eigen kerk in Londerzeel aan de abdij van Affligem hadden geschonken. Deze benedictijnerabdij was in 1086 door keizer Hendrik IV gesticht waardoor diens invloed in de streek werd versterkt. Deze onderhandelingsfase was geen lang leven beschoren, maar zou na de slag van Ransbeek met succes worden hernomen.

In 1148, dus kort na de slag van Ransbeek, was het alweer oorlog, ditmaal tussen het prinsbisdom Luik en het hertogdom Brabant met als inzet het beheer van de stad Mechelen. De hertog liet het echter niet tot een beslissende veldslag komen omdat hij de krijgsmacht van de prins-bisschop vreesde en omdat de stad Mechelen zelf voor Luik had gekozen. Dit kwam de Berthouts goed uit, want zo zagen ze dat hun belangen en bovenal hun tolheffingen in het Mechelse behouden bleven.

De kroon op hun ‘diplomatie’ was de benoeming van Wouter VII Berthout tot heer van Mechelen, waarbij een aanzienlijk deel van hun inkomsten aan tolgeld naar de Luikse prins-bisschop werd versluisd.

De Mechelse Berthouts werden nu ook leenman van de prins-bisschop. Deze structuur stond echter haaks op de tandem van de Duitse keizer met de hertog van Brabant. De twee systemen van feodaliteit doorkruisten mekaar en toch bleef deze toestand overeind omdat het op een geven en nemen was gestoeld. De Berthouts slaagden er wonderwel in om zich in beide systemen te handhaven, meer nog, er een hoofdrol in te spelen.

Wanneer de Berthout Wouter VII samen met de heer van Assche, heer van Grimbergen en zijn militie, deel ging uitmaken van het leger van hertog Jan, leek het erop dat alle spanningen definitief voorbij waren.

Een volgend conflict betrof de successieoorlog van het hertogdom Limburg (1283). Bij gebrek aan een Limburgse opvolger stond het graafschap Gelderland klaar om Limburg in te lijven, maar dat kon hertog Jan van Brabant niet toestaan. De graaf van Gelderland had minstens een even grote landhonger als de hertog en hij zou wel eens roet in het eten van hertog Jan kunnen strooien.

Beter voorkomen dan genezen, moet Jan I gedacht hebben en hij mobiliseerde. Het conflict eindigde met de slag van Woeringen in 1288 waarbij Brabant de zege behaalde op de legers van Gelderland, Luxemburg en de militie van de bisschop van Keulen, Siegfried von Westerburg, die zonder veel plichtplegingen als een gevangene werd afgevoerd.

Door de zege van hertog Jan werd het hertogdom in één ruk uitgebreid met de gebieden van de Beneden-Rijn. De landen van Overmaas, zoals ze genoemd werden, hoorden daarmee voor de volgende vijf eeuwen bij Brabant.