Johan Van Duyse

De

verkeerde

doden

Willems Uitgevers

Aarzel niet om speciale oorlogsraden te gebruiken. Het is belangrijk dat de soldaten de efficiëntie inzien van deze uitzonderingscommissie. De procedure moet dus snel verlopen opdat de onmiddellijke bestraffing als duidelijk voorbeeld kan dienen.

(Nota van generaal de Villaret van 20 oktober 1914)

Inleiding

Het was een gedenkwaardige 11 novemberviering in Aulas, een dorpje van 439 inwoners in de buurt van Le Vigan in het Franse departement Gard. Eloi-Félix Fabre werd als zesentwintigste gemeentelijke held op het dodenmonument toegevoegd, 103 jaar na zijn onnatuurlijke dood. Hij, eerst boerenzoon, later textielarbeider, mocht eindelijk op dezelfde gedenkplaat staan als zijn broer Edmond-Louis. Die was altijd al een held geweest, meteen vanaf het moment dat hij in 1918 sneuvelde. Eloi niet, Eloi was geen held. Als twintigjarige was hij op 18 december 1914 in dienst gegaan. Hij overleed op 27 augustus 1915. Gefusilleerd door de eigen troepen. Een non mort pour la France.

Het regende in de nacht van 10 op 11 augustus 1915. Eloi Fabre zat samen met Charles Peyre op nauwelijks dertig meter van de eerste Duitse loopgraaf te wachten tot hun dienst erop zou zitten. Albert Fuzier en Etienne Miquel lagen twintig meter verderop. Het was de zoveelste verschrikkelijk deprimerende dag voor het 163e infanterieregiment in en rond Flirey, dat dorpje in die strategisch belangrijke sector tussen Toul en Verdun. Hun regiment zou er elf maanden blijven en verloor in die periode 3600 mensen: gedood, gewond of vermist.

Om middernacht namen de vier soldaten hun plaatsen in. Het was een uiterst gevaarlijke driehoek waarvan de Duitsers twee zijden in handen hadden en dus van twee kanten op de Fransen konden schieten. De opdracht voor de vier was even duidelijk als zwaar: ‘Het was ten strengste verboden de post te verlaten op straffe van verschijnen voor de krijgsraad.’ De lange wacht en het natte weer werkten op de zenuwen van de jongemannen. Ze beklaagden zich over de hevige regenval die ze moesten ondergaan terwijl hun kameraden-soldaten droog zaten.

Om half zes riepen de Duitsers ‒ amper dertig meter was de afstand tussen de vijandelijke linies ‒ iets naar hen. Dat, als ze die dertig meter overbrugden, de oorlog voorbij was. Peyre begon met de boches te praten, wisselde signalen uit, klom uit de loopgraaf, liet wapen en uitrusting achter, liep naar de vijandelijke loopgraaf en verdween.

Volkomen verbouwereerd bracht Fabre zijn kompanen Fuzier en Miquel op de hoogte. ‘Peyre is vertrokken naar de boches!’ Na enkele minuten ‒ het kunnen er tien geweest zijn ‒ richtte Miquel zich op tot boven de borstwering van de loopgraaf en riep naar Peyre: ‘Gaat het goed met je?’

‘Ja hoor, ik ben veilig’, schreeuwde Peyre terug. ‘Je kunt komen’. Miquel nam op zijn beurt de ultieme beslissing: ‘Ik heb genoeg van dit leven, ik ga ook.’ Hij verliet de loopgraaf, liet zijn uitrusting achter, vroeg Fuzier zijn ransel aan te geven en verdween richting de Duitsers. Fabre en Fuzier hebben hem nooit meer teruggezien.

Geen van beiden hadden hun wapen gebruikt om Miquel te beletten naar de vijand te vluchten. ‘Neen, ik heb niet geschoten op Miquel. Hij was niet alleen een landgenoot, maar ook mijn beste vriend’, verklaarde Fuzier als vanzelfsprekende verdediging.

In het logboek van het regiment staat er op die 11de augustus niets anders dan: ‘Geen verandering in de plaatsing van de bataljons. Eén dode en twee verdwenen.’ Die twee, dat moeten Peyre en Miquel zijn.

Fabre en Fuzier werden nog dezelfde dag aangehouden en in een kelder in het nabijgelegen Noviant-aux-Prés gevangengenomen. Bij hun ondervragingen vertelde Fuzier dat ook Fabre had willen deserteren, maar dat hij hem had overgehaald te blijven omdat ze toch snel met verlof zouden kunnen gaan. Fabre had, zo zei hij, geroepen dat hij niet wou gaan: ‘Liever Fransman dan Duitser.’ Hij bekende ook dat hij bang was voor de Franse kogels die hem tijdens zijn vlucht misschien zouden kunnen raken. ‘Maar eigenlijk was dat niet waar, ik had nooit die intentie’, zou hij later verklaren. Helaas voor hem werden zijn ‘ik was bang voor de Franse kogels’ meer geloofd dan zijn latere woorden. Fabre bracht Fuzier in verlegenheid toen hij vertelde dat deze de ransel had aangereikt aan Miquel toen die uit de loopgraaf kwam.

Fabre en Fuzier verschenen de 26ste augustus voor de krijgsraad. Brigadier Jaigu van het tweede koloniaal artillerieregiment moest hen verdedigen. Die taak was bij voorbaat gedoemd te mislukken. Wellicht waren er orders van de top van de 76e divisie om streng op te treden en heeft generaal de Vassaert bevelen gegeven om voorbeelden te stellen om de plaag van deserties in te dijken. Wat zich in die krijgsraad heeft afgespeeld, wordt deels in dit boek gereconstrueerd.

Het eindoordeel luidde dat beide mannen, ondanks hun onberispelijke staat van dienst, ter dood moesten worden gebracht. ‘Ze hadden twee kameraden geholpen bij hun desertie.’

Op de ochtend van de 27ste augustus ‒ het was zeven uur ‒ werden de jongens in Manonville voor de ogen van de verzamelde troepen geëxecuteerd. Kolonel de Mallery, president van de krijgsraad, stond erbij. Fuzier en Fabre vielen neer; de dokter constateerde elf kogelwonden in de borststreek. Bij Fuzier was de rechterhand gebroken door een kogel. Een andere zat in de schedel achter het oor. Dat moet het genadeschot geweest zijn.

Hun families moesten de kosten van het proces betalen: 12,55 franc.

Over de 27ste augustus staat in het regimentsdagboek dat er geen wijzigingen waren en dat er vijf gewonden waren gevallen. Mogelijk zijn de twee op de 26ste augustus gemelde doden Fabre en Fuzier, al werden ze een dag later gefusilleerd. Het zou toch vreemd zijn niets over dit tweetal te vermelden, ook al was het de verkeerde dag?

De beide mannen liggen begraven op een Franse begraafplaats. ‘Mort pour la France’ staat er op hun kruisje, hoewel ze geen aanspraak konden maken op deze titel. Op de website Mémoire des hommes staan ze allebei vermeld bij de geëxecuteerden, bij de non mort pour la France. Voor Fuzier is de wijziging van non mort naar mort pour la France misschien nog te begrijpen, want de Franse president verleende hem in 1925 amnestie, op basis van totaal verkeerde argumenten weliswaar. Fabre kreeg nooit amnestie.

De twee deserteurs, Peyre en Miquel, kwamen in een Duits krijgsgevangenkamp terecht. Ze werden ‘bij verstek’ ter dood veroordeeld, maar kregen na de oorlog een nieuw proces. Er werden verzachtende omstandigheden aangevoerd en de mannen werden tot gevangenisstraf en dwangarbeid veroordeeld. Tegen het einde van de jaren twintig waren ze weer een vrij man en namen met wisselend succes hun plek in de maatschappij in.

Eloi-Felix Fabre.

Bang van Franse kogels, gedood door Franse kogels.

Brieven gevonden in de nalatenschap van Lucie Salmon, geboren Ardent (°١٨٩5 - † 1981)

26 augustus 1915

Mijn liefste Lucie,

Dit is mijn laatste brief aan jou. Als je deze leest, zal ik dood zijn, gefusilleerd. Het is nu donderdagavond en morgenvroeg om zeven uur gaan ze me doodschieten. Franse soldaten zullen mij terechtstellen. Over enkele uren ben ik er niet meer. Ik beef over mijn hele lijf, lieve Lucie, maar ik moet het je zo zeggen zonder omwegen. Ik kan toch niet doen alsof en beginnen over het mooie augustusweer, of dat het eten lekker is, of dat er over mijn gezondheid niets verkeerds te zeggen valt? Morgen is het gedaan met mij.

Lieve Lucie, echt niets deed ik verkeerd, echt niets waarvoor je je om je Eloi zou moeten schamen, gisteren niet, vandaag niet en zeker in de toekomst niet. Waarom ik dan toch veroordeeld ben? De krijgsraad verwijt mij dat ik, samen met Albert Fuzier, niet geschoten heb op Etienne Miquel en Charles Peyre. Die twee liepen over naar de Duitsers toen ze samen met Albert en ik in de loopgraaf zaten, nauwelijks dertig meter van de vijand. Wij hebben niets gedaan om hen te beletten te deserteren. Wij hadden hen moeten neerschieten. Maar je schiet toch niet op je vrienden, op mannen met wie je al zoveel hebt meegemaakt? De krijgsraad verwijt mij bovendien dat ik eraan gedacht zou hebben om ook te gaan en dat ik Peyre een hand heb gegeven toen hij naar de Duitsers vertrok. Maar lieve Lucie, ik ben gebleven omdat ik liever Fransman ben dan Duitser. Fuzier zegt dat hij me tegengehouden heeft. Dat is niet waar, hij liegt. Hij vertelde dat omdat hij dacht dat hij door mij te beschuldigen een kleinere straf kon krijgen. Het is hem niet gelukt. Hij wordt morgen samen met mij terechtgesteld.

Ik ben het verhaal van mijn laatste dagen en weken en maanden aan het vertellen aan onze aalmoezenier. Die schrijft het allemaal op. Hij heeft beloofd ervoor te zorgen dat het aan onze Edmond, ja mijn oudste broer, bezorgd zal worden. Die is hier gisteren of eergisteren met zijn regiment in de buurt aangekomen. Hij zal de waarheid kunnen vertellen aan jou en aan iedereen die me kent. Ze weten allemaal dat ik geen lafaard ben, geen verrader, maar een echte Fransman. Een Fransman die er geen ogenblik aan dacht op Franse soldaten te schieten, zal morgen door Franse soldaten worden doodgeschoten. Ik moet sterven omdat er hoge heren zijn die denken dat er, door mij te doden, vlugger geschoten zal worden op deserteurs.

Deze brief schrijf ik je met tranen in de ogen, met ongeloof in het hart, met zielenpijn. Ik vraag je op mijn knieën om vergeving voor alles wat ik je aandoe. Ik omhels je.

Ik geef je het woord terug dat je me gaf toen je me vertelde dat je van me hield en met me zou trouwen. Je bent twintig, Lucie, je leven moet nog beginnen en het mijne is voorbij. Zoek een nieuwe toekomst, hou de mooie herinneringen aan ons vast en vergeet me niet in je gebeden. Wil je ook nog eens naar mijn ouders gaan en vertellen wat ik je hier geschreven heb? Ik heb ze geen brief gestuurd, maar ik hoop dat ze mijn woorden horen. Ik ben zeker dat ze getroost zullen zijn en trots op hun zoon.

Geef je iedereen in Aulas en Le Vigan de groeten van mij? Vertel aan wie het horen wil en vooral aan hen die zullen beweren dat Eloi Fabre een lafaard was, dat hij gestreden heeft voor ons Frankrijk. Ik heb een blanco strafblad, deed niets verkeerds.

Ik sterf onschuldig maar vraag me af of ik toch niet beter naar de Duitsers was gegaan. Ik had misschien mijn leven gered en zou morgen om zeven uur niet voor het vuurpeloton moeten staan. Ik denk dat de deserteurs Peyre en Miquel op dat ogenblik aan een Duits ontbijt zullen zitten.

Het is het lot. Ik ga straks biechten en hoop je terug te zien in een betere wereld. Mijn laatste gedachten zullen naar jou gaan, ik draag je schapulier.

Eloi

Nice, 26 december 1914

Mijn liefste Lucie,

Dat ik deze kerst in Nice zou vieren zonder jou, had ik nooit gedacht. Het oproepingsbevel kwam toch nog onverwacht, maar na een week in de kazerne kan ik je vertellen dat het me hier wel bevalt. Het eten is lekker en ik voel me in goede gezondheid. Het was wel een beetje moeilijk om een uniform en andere kleding te vinden voor mij, want ja, er zijn kleine maten, heel kleine maten en Fabre-maten. Zal het zelf maar zeggen, ik krijg hier alle dagen plaagstoten over mijn lengte, maar ik kan me best wel verdedigen, geen probleem hoor, je kleine Eloi staat zijn mannetje.

Wij krijgen elke dag oefeningen, ook met de wapens. De officieren zeggen ons dat we al binnen de maand zullen mogen gaan vechten tegen die Duitsers die ons land zo laf binnengevallen zijn en zich als beesten gedragen. Ik kijk ernaar uit om ze zo rap mogelijk te verdrijven. Ze zeggen hier dat de oorlog niet al te lang zal duren. Ik hoop toch nog een beetje te kunnen meehelpen aan de overwinning. Ja, ik denk dat ik de tijd van mijn leven ga meemaken en trots zal mogen zijn als we onze verloren provincies weer Frankrijk kunnen noemen.

Liefste Lucie, in het 163e heb ik nog enkele mannen gezien van Le Vigan, Louis Tournaire en René Martin. Ik ben samen met hen al eens in de stad geweest. Als soldaten worden we geestdriftig begroet. We moeten zelfs oppassen dat we niet al te veel meeklinken en meevieren, want anders zouden we de weg naar de kazerne weleens kunnen vergeten. Dan zouden we gestraft worden, want ja, de officieren zijn streng en houden er de tucht in.

Nice is mooi met Kerstmis. Ik droom ervan om hier ooit samen met jou eens te mogen wandelen. Dan zal de oorlog voorbij zijn en kunnen we samen zijn voor de rest van ons leven.

Ik hoop je heel vlug weer te zien, al weet ik nog echt niet wanneer we naar huis mogen, óf we naar huis mogen. Doe de groeten aan je zus en je broers en aan al de mensen die we kennen.

Ik omhels je. Zalig kerstfeest en gelukkig 1915. Laat het ons jaar zijn.

Ik sluit hier af, mijn liefste Lucie en hoop op een vlug weerzien.

Eloi

PS: Je weet dat ik geen held ben in schrijven of lezen. René Martin, de onderwijzer uit Le Vigan, helpt ons onze gedachten op papier te zetten. Hij leest ook de brieven voor aan de jongens die dat niet kunnen. Hij is voor honderd procent te vertrouwen, je kunt dus schrijven wat je wilt.

1 maart 1915

Mijn liefste Lucie,

Dank je wel voor je verjaardagswensen. Ze kwamen eergisteren perfect op de dag zelf binnen. Eenentwintig jaar worden in deze omstandigheden, het is niet iets wat je onmiddellijk in gedachten hebt. Ik had zo graag deze verjaardag samen met jou gevierd, maar we zullen ons weerzien nog moeten uitstellen. Het weer wordt wat beter nu, het eten is op zijn wat-een-soldaat-verwachten-mag: soms goed, meestal minder goed. Met mijn gezondheid gaat het prima. Ben nog niet één dag ziek geweest en heb nog geen enkel letsel opgelopen. Op dit ogenblik weten we nog niet wanneer we naar huis mogen. Soms geven onze officieren ons de indruk dat het de volgende week zou kunnen zijn, maar dan krijgen we weer totaal andere marsorders. Zij weten het ook niet goed, dat is duidelijk. Sommigen van hen zijn studentjes van nauwelijks twintig of eenentwintig jaar en die moeten baas spelen over ons. Dat is niet gemakkelijk voor ons en zeker ook niet voor hen. Zij kunnen alleen dreigen met hun strepen en hun rang, maar vele soldaten die ouder zijn, durven hen al eens met de vuisten tegenspreken.

We hebben nu en dan rust. We kunnen dan naar een stadje of een dorpje waar we geen geluid horen van artillerie en waar we even vergeten dat er een oorlog bezig is. Oorlog is geen leuke tijd, liefste Lucie. We slaan er ons wel door, we zijn soldaten, maar we hopen toch allemaal dat het vlug voorbij zal zijn en vooral dat het tot iets dienen zal. Die bloeddorstige wrede verkrachters van Duitsers moeten van onze vrouwen en kinderen afblijven. Daarvoor zorgen is reden genoeg om dapper verder te doen. We hebben geen keuze.

Ik denk met heimwee terug aan één jaar geleden toen we tijdens mijn verjaardagsfeestje in Le Vigan onze vrienden vertelden dat we een koppel vormden en samen klonken we op onze toekomst. Vandaag deed ik dat ook, maar zonder jou. Hier in de Champagnestreek had ik wat kameraden die begrepen wat ik voelde. Samen vertelden we over onze plannen die we zullen uitvoeren eens deze oorlog voorbij is. Ik werd in de lucht gesmeten door Evarist Dupont en Fabrice Loez, je moest ze zien, het zijn mannen van twee meter. Ja, als kleinste van de compagnie ben ik de lieveling, maar dat wil niet zeggen dat ze me voor alles en nog wat kunnen gebruiken. Echt waar, ik sta, letterlijk en figuurlijk, mijn mannetje. Ach, je weet het, Lucie, ik ben het gewoon om voor mezelf op te komen. Ik moet wel. Klein maar dapper, hè.

We stellen het hier wel. We zullen weldra aan onze eerste gevechten mogen deelnemen en ik kijk ernaar uit om die Duitsers eens goed te tonen wat een dappere Fransman allemaal kan.

Doe de groeten aan de vrienden en vriendinnen.

Ik sluit hier af, mijn liefste Lucie en hoop op een vlug weerzien.

Eloi

22 maart 1915

Mijn liefste Lucie,

We hebben onze eerste gevechten meegemaakt in een streek niet ver van de Belgische en Duitse grens. Ik kan je niet schrijven waar het precies is, denk maar aan de Champagnestreek, ik zal het je wel vertellen als we elkaar terugzien. Wanneer dat precies zal zijn, weten we niet, maar het kan nu toch echt niet lang meer duren.

Het weer is aan het verbeteren nadat we lang regen hadden gehad. Het eten is niet echt ongelooflijk goed, maar de jongens van de keuken doen hun best en proberen iets te fabriceren met de dingen die ze krijgen. Zelf ben ik in een prima gezondheid. Ik doorsta alle testen en ben graag vrijwilliger wanneer er iets speciaals gedaan moet worden. We zijn hier allemaal kameraden voor elkaar, ook al is het leven van een soldaat tijdens de oorlog heel zwaar. Ik denk niet dat ik zomaar in een brief kan uitleggen wat we hier soms meemaken, liefste Lucie.

De Duitsers zitten niet ver van ons en proberen elke nacht opnieuw aan te vallen. We laten hen natuurlijk niet doen. Zij verliezen heel wat meer soldaten dan wij. We weten dat oorlog geen kermis is en dat we voor ons vaderland offers moeten brengen als ons dat gevraagd wordt. Gewonde vrienden worden goed verzorgd en dat stelt ons gerust. Als we niet aan het front zijn, spelen we voetbal of kaarten we. Ik mag natuurlijk niet in de goal staan, maar in het middenveld ben ik bij de beteren.

Doe de groeten aan iedereen die we kennen. René Martin, de onderwijzer uit Le Vigan, zal een van deze weken wel naar huis komen; hij is gewond, ligt in het hospitaal en mag daarna enkele maanden op rust. Hij zal je nog meer kunnen vertellen over hoe het hier is. Ik heb hem gevraagd of hij je kan opzoeken. Ik zal dan wel iemand anders moeten zoeken die mijn brieven kan schrijven en die van jou voorlezen.

Ik sluit hier af, mijn liefste Lucie en hoop op een vlug weerzien.

Eloi

23 april 1915

Mijn liefste Lucie,

Dank je wel voor je lieve brief die ik gisteren mocht ontvangen. Ik heb hem al enkele keren laten voorlezen door Louis Tournaire. Hij schrijft deze brief nu ook. Je weet dat ik daar niet goed in ben, maar er zijn kameraden die dat voor ons willen doen in ruil voor enkele sigaretten.

Oh, wat een geluk wanneer er een brief van jou komt. Schrijf maar vaak en veel, Lucie. Het doet zo’n deugd te weten dat jij nog altijd op mij wacht, net zoals ik op jou. Ik verlang naar jou en naar onze bergen, naar onze Causses, naar onze vrienden. Ik hoop dat ik het scheren van een schaap niet aan het verleren ben. Hier moet ik mijn handen immers gebruiken om mijn wapen vast te pakken, om loopgraven te delven en om ze daarna weer te vullen. Het eten is niet zoals thuis, het weer wordt eindelijk wat beter, ik denk dat de lente nu wel echt zal komen. Met mijn gezondheid gaat het heel goed. Ik ben nog geen dag ziek geweest en nog nooit naar de dokter gegaan, zelfs niet om een of ander rotkarwei te ontlopen.

Neen, van plantrekkerij moet ik niet weten. Ik zie dat hier elke dag gebeuren. Soldaten die zich wat rust laten voorschrijven, vergeten dat hun kameraden hun werk moeten overnemen en dus dubbel zo hard moeten graven of opdraaien voor wachtbeurten en moeilijke tochten tegen de vijand.

Ik hoop dat deze oorlog vlug voorbij zal zijn. De officieren geven ons goede moed en zeggen dat de Duitsers proberen vrede te sluiten omdat ze de oorlog niet meer kunnen winnen. Wij moeten nog even tonen wie de sterkste is.

Ik kan niet al te veel vertellen over wat er hier allemaal gebeurt, men zegt ons dat we moeten oppassen met wat we schrijven, want onze brieven kunnen weleens in Duitse handen terechtkomen.

Heb nog even geduld, lieve Lucie, alles komt goed. René Martin is net teruggekeerd en hij deed me je groeten. Dank je voor de tabak en het eten, het was meer dan welkom.

Men belooft hier dat we weldra op verlof zullen mogen gaan. Misschien zien we elkaar dan terug.

Ik sluit hier af, mijn liefste Lucie en hoop op een vlug weerzien.

Eloi

4 augustus 1915

Mijn liefste Lucie,

Dank je voor je brief. Een berichtje van thuis is het enige lichtpunt in deze moeilijke tijden. De oorlog begon precies één jaar geleden en werkelijk niemand dacht dat die nu nog bezig zou zijn. Ik had in december, toen ik in Nice zat en bij onze troepen terechtkwam, de zekerheid dat ik deze zomer met jou in de Causses zou verdwalen. Maar we moeten het uitstellen tot volgend jaar, Lucie. Eens komt die dag.

Het leven is hier heel hard, Lucie. We liggen nu al vijf maanden in dezelfde sector. Vele van onze vrienden van onze compagnie zijn er niet meer. Neen, ze zijn niet allemaal gesneuveld, wees gerust. Sommigen zijn gewond en kunnen weer naar huis. We zijn soms jaloers op hen. Er zijn er ook die zomaar verdwijnen en van wie we niets weten. We hopen natuurlijk dat ze niet in de handen van de Duitsers vallen, want we horen dat zij vreselijke dingen doen met onze Franse kameraden.

Maar wees gerust, Lucie, ik zal me niet laten vangen door die barbaren. Over het eten ga ik niks verkeerds zeggen, maar het weer zou beter kunnen voor augustus. Het regent veel. We zijn hier dan ook in het noorden, hè. Het is hetzelfde land, jazeker, maar het klimaat is hier toch minder aangenaam dan bij ons in de Gard.

Ik ben nog steeds geen dag ziek geweest en heb nog geen enkel letsel opgelopen. Gezonder kun je niet zijn.

De zwaarste gevechten liggen nu wel achter ons. We hebben ongelooflijk veel afgezien. Het waren zware tijden, meer kan ik er niet over vertellen, maar het is nu toch een beetje rustiger. Dat wil niet zeggen dat we het nu makkelijk hebben.

Weet je, Lucie, als we vier dagen in de eerste sector zitten, denk ik toch dat er zes of zeven kameraden gedood of gewond zijn. Ik laat dit nu maar opschrijven, maar denk dat het wel geschrapt zal worden, dat doen ze in onze brieven. Je zult het wel zien, of niet zien. Dat is het spelletje dat wij spelen: wat mogen we vertellen of schrijven, wat niet? Ooit zal ik je kunnen vertellen waarvoor die witte lijnen in onze brieven stonden.

Oh, Lucie, onderluitenant Hesse komt ons juist vertellen dat we over enkele dagen op vakantie mogen, waarschijnlijk de achtste al. Oh, hoe blij ben ik. Ik zal je weerzien, ik zal Aulas weerzien, mijn familie, dat landschap van ons en ja, vooral jou, Lucie.

Ik hou je op de hoogte.

Ik sluit hier af, mijn liefste Lucie en hoop op een vlug weerzien. Het zit er nu wel echt aan te komen.

Eloi

26 augustus 1915

Mijn liefste broer Edmond,

Het is donderdagavond. Morgenvroeg zal je jongste broer niet meer in leven zijn. Ik word gefusilleerd. Omdat ik twee vrienden niet heb tegengehouden toen ze overliepen naar de Duitsers. Ik heb zopas een brief geschreven naar Lucie, mijn liefje uit Le Vigan. Misschien ken je ze, al was je er niet bij toen wij vorig jaar op elkaar verliefd werden en met enkele vrienden feestvierden. Waar was mijn grote broer toen? Wellicht bij je Marthe? Lucie is negentien en werkt in Le Vigan bij Charpentier, de grote zijdefabriek. Ik hoop dat je haar opzoekt wanneer deze oorlog gedaan is en haar over mij vertelt. Vertel haar, grote broer van mij, dat ze een goede man moet zoeken. Zeg haar dat onze belofte om op elkaar te wachten tot de oorlog voorbij is niet meer telt. Vertel haar het verhaal dat ik je nu schrijf.

Ik weet dat jullie met het 401e hier in de buurt zullen komen en ik hoop dat deze brief jou zal bereiken. De aalmoezenier heeft beloofd dat hij hiervoor zal zorgen.

Doe de groeten aan iedereen, ook aan broer Jean. Wil je hem vertellen dat ik die ruzie allang vergeten ben? Dat ik zelfs niet meer weet waarover ze ging? Ik heb gehoord dat hij gaat trouwen met zijn Hélène. Ik zal ze nooit als schoonzus kennen. Groet je ook jouw Marthe? Ik hoop dat de oorlog voor jou en voor Marthe vlug voorbij zal zijn. Voor mij stopt hij morgen.

Vergeet vader en moeder niet. Zij moeten weten dat ik niets gedaan heb en dat ik fier sterven wil. Zij moeten het hoofd rechtop houden als de mensen slecht over mij spreken, Edmond. Bedank je hen voor alles wat ze voor mij gedaan hebben? Ik was niet altijd het braafste kind en heb veel kattenkwaad uitgestoken. Ze hebben me terecht gestraft, besef ik nu, maar ik ben trots dat ik hun zoon ben, hun zoon was. Laat ze trots op mij blijven, Edmond. Ja, ik reken daarvoor op jou. Jij hebt me groot weten worden en me al die jaren beschermd. Vanaf het ogenblik dat ik geboren was, kon ik, dat klein klein mannetje, rekenen op mijn grote sterke broer. Ik dank je daarvoor en hoop dat je dat zult blijven doen in Aulas.

Ik zal ons dorp nooit meer terugzien, de grond nooit meer ruiken. Hij heeft een andere geur dan deze hier in het noorden. Ik zal de troepen schapen nooit meer zien, ik zal er nooit meer eentje kunnen scheren, iets wat ik als de beste kan, Edmond. Kon. Ik verlang naar de Causses, naar de meisjes die in de zijdefabrieken werken, naar mijn Lucie.

Het is zo onrechtvaardig, Edmond. Weet je, ik ben nooit gestraft geweest, ik ben geen dag ziek geweest, was nooit gewond, heb nooit een opdracht afgewezen. En toch word ik het slachtoffer van een groot onrecht. Ik voel me bitter, zal niet in vrede sterven. Ik moet dienen als voorbeeld voor anderen. Ik en mijn vriend Albert Fuzier. Hij is van Brusque en woont niet zo heel ver van ons. Maar hij zal niet sterven als mijn vriend. Hij heeft zichzelf proberen te redden door mij ten onrechte te beschuldigen. Het heeft hem, de commerçant met de mooie praatjes, niet geholpen, maar mij zeker niet. We moeten allebei sterven. Ik ga je vertellen hoe dat komt. Ik moet er eens aan beginnen. En ik moet een aanloop van enkele maanden nemen. Want ik zou morgen niet sterven zonder wat er in de lente gebeurd was in ons regiment. Vreselijke dingen, Edmond.

We zitten al sinds maart 1915 niet ver van de grens met Duitsland en België rond Flirey. Het was er verschrikkelijk. Het niemandsland tussen de Duitsers en ons was op sommige plaatsen niet meer dan dertig meter en vanuit de loopgraven zagen we onze dode kameraden liggen. Niet één dag, niet twee dagen, maar weken. Ze veranderden in glas, zo leek het. Tot er zo’n moment kwam dat wij enkele uren niet op elkaar schoten en we onze makkers konden ophalen en begraven. Vraag me niet hoe die kleine bestanden er kwamen, ze waren er. Plots. En daarna begonnen we elkaar opnieuw te doden.

Begin april deden we aan de Woëvre een zoveelste aanval die tot niets had geleid, behalve dan tot glorierijke zegebulletins van onze officieren. Na dat vreselijk offensief werd ons rust beloofd, eindelijk rust beloofd. Maar die kwam er niet.

Op 19 april was er een aanval voorzien in Montmare. De laatste tweehonderd meter van een vijandelijke loopgraaf moesten worden ingenomen. We zouden dan de hele eerste Duitse lijn in handen hebben. Het was de vijfde compagnie die moest aanvallen, zo had het lot beslist. De jongens waren meer dan boos op hun officieren. ‘Als u als officieren zelf geen beslissingen kunt nemen en zich neerlegt bij het feit dat het lot ons uitkiest, wij die al het meest gedaan hebben, waarvoor zijn er dan nog officieren nodig?’ vroegen ze zich af, en wij met hen. Bij toeval een cijfer noemen kon het verschil betekenen tussen leven en dood.

Maar die mannen gingen toch naar de loopgraaf: gepakt en gezakt met ladders om eruit te klimmen. Wanneer het signaal gegeven werd, beste Edmond, kropen enkele officieren en soldaten het niemandsland in. De meeste van onze 250 kameraden bleven in de loopgraven zitten.

Zo’n weigering kon generaal Delétoille niet zomaar laten passeren en hij eiste dat ze allemaal, ja allemaal, voor de krijgsraad zouden komen op beschuldiging van lafheid, met het risico dat ze daarvoor geëxecuteerd zouden worden. Gelukkig waren er enkele generaals en officieren die hem op andere gedachten konden brengen. Er kwam een compromis uit de bus: uit elke sectie moest er iemand worden aangeduid die voor de rechter zou moeten komen. Twee officieren konden of wilden niemand aanduiden en lieten het lot bepalen, jawel, het lot. Drie anderen duidden wel een soldaat aan. Het waren mannen, naar ik heb horen zeggen, die vrij moeilijk lagen bij de officieren en die in het burgerleven syndicale voorvechters zouden zijn. Kerels met veel lef die voor de oorlog op de barricades hadden gestaan en hun medesoldaten door dik en dun zouden verdedigen. Eén officier weigerde om iemand aan te duiden. Dat is een held, beste Edmond. Hij stelde zijn eigen geweten boven de gevolgen voor zijn carrière. Ach, had ik ook zo maar een officier gehad, dan was ik nu niet in deze situatie verzeild geraakt.

Vier van de vijf mannen werden veroordeeld en op 20 april doodgeschoten in het bos van Manonville ‘pour l’exemple’. Generaal Joffre, op doorreis in de sector, weigerde genade.

We waren boos op onze officieren. Het enige wat ons had kunnen helpen, was verlof, was vertrekken uit die sector, weg van de oorlog, weg van Flirey. Het werd ons enkele keren beloofd, maar het kwam er nooit van. Vier maanden later zaten we nog altijd in deze verdomde streek. Le Chapeau de Gendarme was het meest gevaarlijke punt. ‘De schuilplaats van de dapperen’, zo hadden onze officieren die vermaledijde plek gedoopt, maar voor ons, eenvoudige soldaten, was het een verschrikking. We zaten er maar dertig meter van de eerste Duitse lijn en tussen onze en hun loopgraven lag het niemandsland vol putten, obusinslagen en prikkeldraad. Die Chapeau was een driehoek waarvan de vijand twee zijden bezette, de derde was voor ons. We zaten er dus altijd tussen twee vuren en dat werkte heel hard op ons gemoed.

De Duitsers wisten dat blijkbaar en gebruikten allerlei trucs om ons te demoraliseren. Ze lachten, ze klonken op elkaars gezondheid en schoten over onze hoofden heen. Nu en dan nodigden ze ons in het Frans uit om een beleefdheidsbezoekje te brengen: de schnaps was oh zo lekker en er was genoeg. Soms waren ze heel agressief om dan ineens stil te vallen. We keken dan onzeker naar elkaar en vroegen ons af wat ze nu weer van plan waren. Om het kort samen te vatten: het waren de Duitsers die de dans bepaalden en van ons heel bange soldaten maakten. Want wie naar de Chapeau moest, wist dat twee op de drie van zijn kameraden niet meer zouden terugkeren: dood, gewond of verdwenen.

Ik was er begin augustus met Marius Malavaille geweest en we waren er daarna wel zeker van dat we met onze tiende compagnie die loopgraaf niet meer zouden moeten ingaan tot dat verlof van ons er eindelijk zou komen.

Maar het was dezelfde Marius Malavaille die me op 10 augustus vroeg of ik het nieuws al gehoord had?

‘Welk nieuws?’ vroeg ik hem.

‘Ik heb horen zeggen dat we met onze compagnie deze avond weer naar de Chapeau de Gendarme moeten.’

‘Dat kan toch niet? We zijn er acht dagen geleden geweest en zouden nu al moeten terugkeren?’

‘Probeer het niet te begrijpen, Fabre, dat zal er echt niets aan veranderen.’

Toen het nieuws echt bleek te zijn, waren we des duivels, beste Edmond. We vervloekten onze officieren.

We waren met z’n vieren om die dinsdagnacht van 11 augustus de wacht te gaan houden in die Chapeau de Gendarme. ‘We konden de vijand horen lachen, praten, we voelden hun angst en zij voelden de onze. Ken je dat, Edmond? Angst voelen vanop dertig meter en weten dat je deze ook uitstraalt? Dat was hoe het voelde om in de Chapeau te zijn. Schuilplaats van de dapperen, mijn reet. De officieren wisten dat we doodsbang waren en peperden het ons nog eens in: onder geen beding mochten we onze post verlaten, op straffe van krijgsraad.

Ik moest samen met Peyre een stuk van de loopgraaf bewaken en eventuele Duitse activiteiten signaleren. Peyre is acht jaar ouder dan ik en komt uit Mouriès, dat is in de Bouches-du-Rhône. Ik ken hem niet zo goed en had voordien nauwelijks met hem gesproken. Twintig meter van ons zaten Fuzier en Miquel. Zij waren dikke vrienden. Fuzier komt uit de Aveyron en is er commerçant. Hij verkoopt van alles en nog wat. Hij kan het heel goed uitleggen en is eigenlijk wel charmant. Van Miquel weet ik alleen dat hij getrouwd was en vader van drie kinderen. Het was eigenlijk de eerste keer dat we samen wacht moesten lopen.

Het had de hele dag gemiezerd en het weer zou niet verbeteren. Wij beklaagden ons over het feit dat uitgerekend wij hier nu in die Chapeau zaten, in de regen. Als enigen van de compagnie waren we niet beschut.

Maar ik had het over onze wacht. We vloekten ons te pletter toen om twee uur de beloofde aflossing niet kwam. We vroegen ons af of we iemand van ons vieren naar de tweede linie konden sturen met de vraag waar die verdomde aflossers bleven. Maar er gebeurde eigenlijk niet zoveel. De Duitsers hielden zich koest en wij hoefden ons alleen maar stil te houden. Bovendien, we mochten onder geen voorwendsel onze post verlaten.

Ik weet nog altijd niet wat juist de aanleiding was, maar Peyre begon het om half zes wel heel moeilijk te krijgen. Hij had er meer dan genoeg van om de hele tijd in de regen te moeten zitten. Ineens zei hij tegen mij: ‘Kijk nu eens Eloi, de Duitsers doen teken om over te komen.’

We riepen er Miquel en Fuzier bij die zonder hun geweer afkwamen en we zagen inderdaad twee Duitse soldaten tekens geven. Het was Peyre die het initiatief nam en ons voorstelde te gaan.

‘Vanaf het moment dat ik hier in deze oorlog ben terechtgekomen, heb ik er het sch… aan, ik heb er genoeg van, ik ga.’

‘Ge zijt er mee aan het lachen, hè?’, vroeg ik, maar hij verzekerde dat hij over enkele minuten aan de overkant zou zijn.

Ik zweer op het hoofd van onze ouders, Edmond, dat we er niet over gesproken hadden, niet bij het begin van de wacht, niet tussen ons tweeën, niet tussen ons vieren, niet tijdens de wacht. Het begon allemaal toen die twee Duitsers die tekens gaven.

Miquel zei dat hij ook wilde gaan. Fuzier en ik keken hen allebei ongelovig aan en vertelden hen dat we er niet aan dachten te deserteren. Het leek erbij te blijven. Miquel en Fuzier gingen terug naar hun plaats, zo’n twintig meter van de onze.

Maar ineens deed Peyre zijn uitrusting los, gooide ze op de grond en begon uit de loopgraaf te klimmen. Hij stelde nog eens voor dat ik hem zou volgen, maar ik zei hem nog een keer dat ik dat nooit zou doen. Ik heb hem succes gewenst en een hand gegeven. Dat heb ik tijdens de latere verhoren wel ontkend, beste Edmond, want ik had vlug in de gaten dat die handdruk me heel zwaar zou worden aangerekend. Ik zag hem oversteken, het hele niemandsland door en opgevangen worden door ik weet niet meer hoeveel Duitse handen, ik denk vier. Hij werd er hartelijk begroet. ‘Herzlich willkommen, lieber Freund, der Krieg ist für dich vorbei.’ Dat vertelden ze tegen hem, zo luid dat we het wel moesten horen en begrijpen. Er is niet op hem geschoten, dat weet ik wel heel zeker.

Ik ben naar Fuzier en Miquel gegaan en heb hen verteld van de vlucht van Peyre naar de Duitsers.

Miquel is tien minuten later vertrokken. Hij had naar Peyre aan de overkant geroepen en gevraagd of hij veilig was. Die had hem verzekerd dat het in orde was bij de Duitsers. Miquel ging ook, vertelde hij. ‘Denk aan uw vrouw en kinderen’, probeerde ik hem nog tegen te houden, maar hij lachte me uit in mijn gezicht. Ik weet echt niet wat hem bezielde. Fuzier was zijn beste kameraad, dus die moet wel iets meer weten, zeker over wat er die minuten tussen de vlucht van Peyre en Miquel is gebeurd, maar Fuzier zal het ook niet meer kunnen navertellen.

Het laatste wat ik Miquel hoorde zeggen, is dat hij zeker was dat hij niet gedood zou worden. Hij liet zijn uitrusting achter, klom uit de loopgraaf en vroeg Fuzier zijn ransel aan te geven. Ja, dat heb ik zeker gezien. Dat heb ik later ook zo verteld toen ze me ondervroegen, beste Edmond, maar wist ik veel dat dit kleine feitje Fuzier zo zwaar aangerekend zou worden. Ik voelde dat wel vrij vlug aan en heb in latere verhoren dan ook niet meer gezegd dat ik het gezien had. ‘Ik dacht het’, ‘ik meen het gezien te hebben’, of ‘ik wist het niet goed meer’, heb ik verteld. Maar dat kon Fuzier niet meer helpen. Mijn eerste verklaring werd geloofd als de enige juiste. Maar of Fuzier zijn executie zou ontlopen hebben wanneer ik helemaal niets had verteld over die ransel? Dat weet ik niet, ik betwijfel het. Ik denk dat het de druppel was die de emmer heeft doen overlopen. Net zoals de verklaringen van Fuzier mij geen goed hebben gedaan. Hij blijft en blijft maar zeggen dat ik plannen had om over te lopen, maar uiteindelijk niet gegaan ben omdat ik ‘schrik had van de Franse kogels’.

Dat is waar, Edmond, ik had schrik van die Franse kogels, want toen Miquel vertrok, werd er van achter ons uit naar hem geschoten over het niemandsland heen. Vier of vijf keer, denk ik. Onze eigen schildwachten hadden dus iets opgemerkt. Van die kogels had ik schrik. Dat heb ik ook gezegd en dat was dom van mij. Maar mijn woorden zijn verdraaid, Edmond.