Emma J.J. Voerman

Onder de radar

Woord vooraf

Voor u ligt een noodzakelijk boek, geschreven door een moedig mens. Iemand die bereid is de lezer mee te nemen op een unieke reis die voert langs alle waardevolle plekken die we allemaal weleens bezoeken: pijn, liefde, ontreddering, schoonheid. Mooie plekken en duistere plekken. Wat de reis uniek maakt, is dat hij wordt beschreven vanuit een perspectief dat zelden de kans krijgt. Het perspectief van iemand die noodgedwongen alle vanzelfsprekendheden uitdaagt. Omdat zij zelf een van die uitdagingen is. Tenminste, voor wie denkt dat de mensheid is op te delen in een binair systeem. Voor wie denkt dat het ene automatisch het andere uitsluit. Voor wie denkt dat what you see is what you get.

Dit boek zal je verwonderen, op het verkeerde been zetten en laten wankelen. Niet om je pijn te doen of te pesten. Maar omdat Emma erin is geslaagd haar eigen verwondering en wankelen zo treffend te omschrijven dat ze voelbaar en tastbaar worden. Op dezelfde manier zul je vreugde en opluchting ervaren zoals alleen iemand die ervaart die heeft moeten knokken om te worden wie zij altijd al was.

Dit boek komt in een tijd waarin – mede dankzij sociale media – identiteit, gender, kleur en cultuur onderwerp zijn van stevige discussie. Niet alleen eisen steeds meer mensen acceptatie en respect voor wie zij willen zijn, ook de kant die daar wat van meent te mogen vinden, roert zich luider en luider. Columnisten buitelen week na week over elkaar heen om zich te beklagen over genderneutraal (en dus inclusief) taalgebruik. Conservatieve politici verzetten zich tegen het zelfbeschikkingsrecht van mensen die buiten de hokjes ‘man’/‘vrouw’ vallen. En machtige en invloedrijke stemmen uit media en literatuur voelen zich vrij de samenleving angst in te boezemen voor trans vrouwen die (logisch!) het damestoilet willen bezoeken.

Hiermee houden zij een stigma in stand dat ik, zelfs als cis vrouw, als zeer gewelddadig en angstig ervaar. Dat maakt dit boek noodzakelijk.

Toen ik Emma’s verhaal las, dacht ik onwillekeurig terug aan een vriendin die ik jaren geleden op een willekeurige kermis in Nederland tegenkwam. Ik had haar al een tijd niet gezien en reageerde enthousiast. Ik kreeg er een blik van wanhoop en pure angst voor terug, want ik kende deze mooie vrouw al toen zij zich nog als man door het leven moest worstelen. En het was duidelijk dat de grote, gespierde man aan haar zijde op de kermis daar niets van wist of hoefde te weten. Ik vatte de stille hint op, hield het gesprek kort en luchtig en maak me sindsdien met enige regelmaat zorgen over haar. Hoe veilig is ze in een relatie, een wereld waar ze zo’n groot deel van haar becoming moet verstoppen? Ik hoop dat zij dit boek zal lezen, en velen zoals zij, opdat zij zich herkend en erkend weten. Het is van levensbelang.

En voor wie zich, net als ik, geen voorstelling kan maken van wat het betekent om je als trans persoon of non binair mens te moeten bewegen in een samenleving die jou niet wil kennen, laat Emma de lezer voelen dat je kunt herkennen wat je niet kent en wie herkend wordt, erkend wordt. En dat is een universeel verlangen dat gender overstijgt. Dat willen we allemaal.

En Emma geeft het ons. Dankjewel moedig mens.

Sylvana Simons

Ten geleide

Toen mijn dochter Fenna vijf was, wilde ze naar school in verkleedkleren. Niet als prinses of zo, maar met een creatie die ze zelf bij elkaar had gerommeld, als aanvulling op haar ‘gewone’ kleren. Ze zag er leuk uit, een beetje als Cindy Lauper. Ik was trots op haar. Mijn dochter was zo ontzettend haar unieke zelf, met meer lef dan ik ooit had gehad. Natuurlijk vond ik het goed en ik zette haar op de fiets zoals ze was.

Toen ik haar bij school van de fiets tilde, wilde ze niet verder. Ze durfde het schoolplein niet op. Alle verkleedversiersels moesten uit, tot de laatste strik. Mijn hart deed pijn. Zelfs mijn stoere dochter was niet opgewassen tegen de groepsnorm om niet buiten de lijntjes te kleuren.

“Je moet ver van huis om te ontdekken dat de schat begraven is onder de haard in je eigen huis.” Dat vertelt het oude volksverhaal Het paaltje van Oosterlittens, waarin de schoenmaker een lange, vermoeiende reis maakt, op zoek naar fortuin. Uiteindelijk blijkt dit fortuin al die tijd onder een paaltje in zijn eigen tuin te liggen. Het is een bekend thema. Je moet jezelf eerst kwijt raken om jezelf terug te kunnen vinden. Het is dus onontkoombaar. En toch.

Ik raakte te ver van huis en verdwaalde. Als gevoelig kind pikte ik alle signalen op die erop wezen dat ik niet in de hokjes paste. Ik leverde langzaam maar zeker alles in. Het trieste is dat ik de stukjes die het meest afweken, mijn mooiste stukjes, het eerst en het grondigst uitwiste. Ik heb me nooit anders voorgedaan dan ik ben. Ik wist dat ik daarin vreselijk op mijn bek zou gaan en iets in mij wilde het lijntje met mijn echte zelf niet verbreken. Wat ik wel deed, was leren om onzichtbaar te zijn. Ik deed dat zo goed dat ik de barsten die ontstonden, als ik het even niet volhield, snel kon repareren.

Niemand zag mijn strijd.

Nooit ontspoorde ik ver genoeg om argwaan te wekken.

Als je nooit valt, is er ook nooit iemand om je overeind te helpen. Ik heb tot nu toe alles alleen gedaan, en ik ben moe. Ik laat nu de barsten ontstaan en zoek de hulp die ik nodig heb.

Dit boek gaat over mijn transitie, maar veel meer nog dan dat gaat het over het proces waardoor ik pas op mijn vijfenvijftigste ontdekte dat ik een transgender persoon was. Het gaat over eenieder die zo lang onder de radar bleef vliegen. Iedereen die zo mooi uniek was dat ze hun kleuren wel moesten verbergen, iedereen die daar té goed in werd en daardoor alles alleen deed.

De verzameling verhalen in dit boek is een ode aan eenieder die zichzelf hierheen droeg, behoedzaam rondom aangevat.

De kleine jongen

Ze had hem, van een veilige afstand, al een paar dagen bekeken. De wat tengere jongen van een jaar of zeven die altijd alleen naar huis liep. Hij liep met zijn hoofd omhoog en bewoog zijn armen in een soort vreemde dans. Als er anderen in de buurt waren, stopte hij daar direct mee. Zijn hoofd ging naar beneden, zijn schouders zakten en zijn armen hingen langs zijn lijf. Het leek zelfs wel of hij zich kleiner kon maken, onzichtbaar haast. Ze wist dat ze moest wachten. Hij had haar allang gezien. Ze hoopte dat het niet al te lang zou duren tot zijn nieuwsgierigheid naar haar het zou winnen van zijn angst.

“Waarom kijkt u steeds naar mij?” vroeg hij, toen hij eindelijk de straat en het grasveld was overgestoken. Hij stond nu voor haar.

“Kom eens zitten! Ik wil je wat vragen.”

De jongen aarzelde en ging op de bank zitten. Hij zorgde ervoor dat er afstand tussen hem en haar bleef. Ze knikte. Ze was niet voor niets aan een van de uiteinden gaan zitten.

“Mag ik een gedachte-experiment met je doen?” Ze wachtte niet op een antwoord, maar ging door: “Stel dat ik onbeperkte magische krachten had, wat zou je dan aan jezelf willen veranderen?”

Op het gezicht van de jongen kon de vrouw het hele proces lezen: de frons, tegelijk met een korte, achterwaartse beweging van het hoofd en het optrekken van de schouders die zeiden: “Doe niet zo raar, dat kan toch helemaal niet.” Daarna gingen de schouders weer naar beneden en de vrouw zag een peinzende blik, de jongen was haar vraag aan het overwegen. Toen keek hij haar opeens strak aan. Hij had het antwoord blijkbaar gevonden en probeerde nu te bepalen of zij te vertrouwen was met dat antwoord. Kennelijk werd ze goedgekeurd, want de jongen zei: “Dat ik wel in de touwen kan, dat ik hard kan rennen en dat ik goed ben in voetbal.”

“Zijn dat de dingen die je graag doet?”

De jongen schrok zichtbaar van de vraag en viel even stil. “Nee”, zei hij toen zachtjes.

“Maar je wilt ze graag kunnen omdat je er dan bij hoort”, zei ze, net zo zacht.

De jongen knikte haast onmerkbaar.

“Is dat werkelijk je wens? Denk eens wat breder, doe alsof ik echt onbeperkte vermogens heb.”

Ditmaal kwam het antwoord vlotter. “Dan zou ik sterker willen zijn, meer een echte jongen.”

“Of juist helemaal niet? Waarom zou je geen meisje kunnen zijn?”

De jongen sprong op van de bank. “Hoe kom je er bij dat ik een meisje zou willen zijn? Natuurlijk niet!”

Ze wist dat ze haar woorden heel voorzichtig moest kiezen. “Stel nou eens dat het kon. Dat ik met mijn vingers knip en jij bent een meisje?”

Ze zag de jongen aarzelen. Hij was in zijn hoofd een beeld aan het vormen, wist ze. “Wat zou het probleem zijn?” vroeg ze.

“Mijn ouders, mijn vrienden. Ze zouden zich rot schrikken.”

“En als ik het nu zo doe dat ze niet beter weten dan dat jij altijd al een meisje was?”

De jongen dacht nu heel lang na. “Dat kan niet!” zei hij tenslotte. “Dan klopt het niet meer.”

“Wat niet?”

“Alles! Het zou alleen maar kunnen kloppen als we alles allemaal samen opnieuw doen. Maar als jij me opnieuw kunt laten beginnen, hoe weet ik dan of ik nog wel ik ben, als ik weer zo oud ben als nu?”

“Maar nu is er een groot deel van jezelf dat je niet kunt laten zien. Kun je daar mee leven?”

De jongen deed zijn mond open, om haar tegen te spreken. Toen sloot hij hem langzaam weer. “Ja”, zei hij. “Er zit niets anders op.”

“Je bent dapper”, fluisterde de vrouw.

Jaren later kwam ze hem weer tegen, bij hetzelfde bankje. Hij fietste langs, terug uit de middelbare school waarschijnlijk. Hij zag haar, stuurde zijn fiets de stoep op, reed het grasveld over en gooide zijn fiets in het gras.

“Een deel van mij was toch ook een doodgewone puber”, dacht ze.

“Jij bent het!” zei hij. “Je bent niet ouder geworden. Hoe kan dat?”

Hij kwam naast haar zitten.

“Jij wel, hoe oud ben je nu?” vroeg ze, hoewel ze het wist. Ze zag het aan het gele gras. Dit was die hele lange, droge zomer van 1976, met toen al een sproeiverbod.

“Veertien.”

“Heb je nog weleens aan ons gesprek gedacht?”

“Vaak.”

Er viel een pauze in hun gesprek.

“Jij bent mij, hè?”, vroeg de jongen.

De vrouw knikte.

“Je bent oud, maar wat zie je er mooi uit en wat heb je mooie kleren.”

“Dank je. Je weet het nog niet, maar je hebt smaak, als je er eenmaal iets mee kunt doen.”

“Wanneer ...” De jongen brak zijn zin af. “Moet ik lang wachten tot ik het durf?”

De vrouw knikte.

“Kan ik niet een periode overslaan? Daar zijn waar jij nu bent?”

“Nee, lieverd. Ik ben hier omdat jij me hier bracht. Alles wat je deed, gaf je uiteindelijk het lef om deze keuze te maken. Je kunt niets overslaan. Ook de moeilijke stukken niet.”

De jongen zuchtte. “Ik snap het. Ik kan het. Ik doe het voor jou.”

De twee omhelsden elkaar innig en het begon te regenen.

Natka en

In 2005 begon ik met het geven van taakstraftrainingen. Bedoeld voor jonge first offenders, of second, dat mocht soms ook. Iemand had me getipt voor dit werk, omdat hij zag hoe begaan ik was met iedereen die uit de boot viel. Hij had gelijk. Het was mooi werk.

De taakstraftraining zat goed in elkaar. Het was de eerste keer dat ik me durfde over te geven aan trainen volgens een strak stramien. Ik hield nooit van trainen volgens een draaiboek. Een draaiboek impliceert een norm. Ik viel zelf altijd en overal buiten de normen en de mensen die ik wilde helpen ook. Om echt iets te bereiken, kleurde ik vaak buiten de lijntjes, maar dat paste nooit in de meestal door wetgeving opgelegde meet- en regelzucht van de organisaties waarvoor ik werkte. Uiteindelijk zorgde dat altijd voor zulke interne conflicten dat ik geen enkele baan langer dan drie jaar volhield.

Maar in dit geval bood het draaiboek me juist handvatten, ik zag hoe het werkte. Deze training gaf me wel de ruimte om de jongeren echt te bereiken en concreet iets voor ze te doen. En toch was er iets dat me voortdurend dwarszat. Er was iets mis. Niet het draaiboek deze keer, iets anders. Ik kon er echter mijn vinger niet op leggen.

De training bestond uit acht bijeenkomsten, telkens één op één met de jongere. Dat ging in grote lijnen als volgt: op de eerste bijeenkomst heb ik het niet over wat de jongeren uitgevreten hebben. Dat weet ik al en zij weten dat ik het weet. Ze zijn er bovendien door iedereen al over doorgezaagd. Geen slimme start dus om daarmee te beginnen. In plaats daarvan vraag ik naar hun leven. Dat doe ik door ze een dag te laten beschrijven, gisteren bijvoorbeeld. Hoe laat stond je op? Gaat er een wekker. Word je wakker gemaakt? Wie zijn er nog meer in huis? Ga je naar school? Stage? Wat doe je als je terugkomt?

Daar haal ik heel veel persoonlijke informatie uit. Als je als trainer niet integer bent, wordt dat gevoeld en krijg je, terecht, niks los. Ik ben oprecht geïnteresseerd. Ik vraag ze het hemd van het lijf, en ze vertellen veel. Daarmee heb ik de risicofactoren en de protectieve factoren in beeld.

De tweede bijeenkomst gaat wél over het delict. Ik begin bij het eind, het moment waarop ze opgepakt worden en ga dan stap voor stap terug. Ik zoek naar het point of no return, want voor dat moment konden ze nog een andere beslissing nemen, konden ze nog “nee” zeggen. Daar zit de situatie die ik met ze kan oefenen.

In de derde bijeenkomst vraag ik waar ze over twintig jaar willen zijn. Ook hier ga ik weer stap voor stap terug, met steeds de vraag: “Wat is daarvoor nodig?” Ze kunnen bijna niet anders dan concluderen dat opgepakt worden door de politie daar niet in past. Dat is hun why voor de training. In deze bijeenkomst moeten ze namelijk zelf hun leerdoelen opstellen. De meest dankbare trainingen zijn die waarbij jongeren hun eigen why hebben. Dan is zo’n training een cadeautje.

In de laatste vijf dagdelen oefen ik nieuw gedrag met ze. Heel concreet. Nee zeggen, bijvoorbeeld. Ik doe voor, zij doen na. Eerst gemakkelijk, dan geef ik als tegenspeler steeds meer tegengas. Klinkt kinderachtig, maar het werkt echt. Zie het maar als het oefenen van spieren die je nooit gebruikt.

Ik kreeg ontroerend mooie verhalen te horen. Op elke jongere werd ik een klein beetje verliefd. Te vaak kreeg ik echter ook ín- en íntrieste verhalen.

Zoals het Turkse meisje dat soms niet genoeg geld voor de bus had om naar school te komen. Lopen was te gevaarlijk. Ze vertelde over haar broertje met gedragsproblemen. Ze hielp haar moeder met de communicatie richting de vele instanties die bij hen over de vloer kwamen. Uit haar verhalen begreep ik dat die instanties vooral elkaar in de weg zaten en zelf ook amper begrepen wat ze wilden. Ook kwam er een Turkse jongen bij me. Deze jongen leefde helemaal op tijdens zijn stage in een garagebedrijf. Hij had talent en werd daar gewaardeerd. De minachting die hij van zijn leraren op school voelde, contrasteerde wel heel erg. Het verzuimsysteem op school werkte niet goed en hij had op een dag besloten gewoon niet meer te gaan. Tijdens zijn stage leerde hij meer rekenen dan op school. Toen er een nieuw verzuimsysteem werd ingevoerd, liep hij tegen de lamp.

Er was een Koerdische jongen die voor geweldpleging was opgepakt. Hij vertelde dat hij uit school altijd boodschappen deed en graag het huis opruimde voor zijn moeder, die tot laat moest werken. Met een glimlach zei hij: “Ze kijkt dan altijd zo blij, als ze thuiskomt.” Deze jongen had echter een kort lontje en zijn vrienden maakten daar misbruik van. De knokpartij waarvoor hij werd opgepakt, was ontstaan omdat ze hem hadden wijsgemaakt dat iemand zijn zus een hoer had genoemd. Eerder was hij bij een knokpartij betrokken geraakt toen hij bijsprong om zijn broer te helpen die belaagd werd.

“Ik kan toch niet toekijken wanneer mijn broer in elkaar geslagen wordt?”

Hij wist dat hem iets zwaarders te wachten stond dan een taakstraf als het weer zou gebeuren. Ik snapte het dilemma.

“Stel dat jij straks toch moet zitten voor iets, zorg dan dat je daar geen spijt van hebt. Laat het dan zijn voor het helpen van je broer en niet voor zoiets stoms als je laten opfokken door je vrienden. Is het oké dat we daaraan werken?”

Dat vond hij een goed plan.

Zo hielp ik iedereen met het vinden van een plan.

Het is het dankbaarste werk dat ik gedaan heb. Ik heb jongeren kunnen helpen. Ze voelden zich gezien. Maar te vaak was dat ook het enige wat ik voor ze kon betekenen: ze zien. Te vaak waren er te weinig protectieve factoren en zag ik jongeren die niet opgewassen waren tegen de wereld waarin ze zich bevonden. Te vaak moesten ze opboksen tegen systemen die schadelijk voor ze waren. Hoe werd ik bijvoorbeeld geacht een Marokkaanse jongen te leren om buiten de aandacht van de politie te blijven, terwijl uit zijn verhalen bleek dat de politie etnisch profileerde? Ik oefende met een jongen die de communicatie met zijn leerkracht wilde herstellen en ik besefte dat hij daarin dubbel werk had. Hij moest zijn eigen onvrede over zien te brengen en tegelijkertijd zorgen dat hij op geen enkele manier triggers raakte bij zijn leraar. Ik besefte dat ik onderdeel was van al deze systemen en dat ik aan het hozen was in plaats van de boel te repareren. Het was alsof ik in opdracht van een internetprovider de klanten een mindfulness-cursus gaf om ze te leren omgaan met een te lage downloadsnelheid.

Het was Natka die me dit heel helder voorschotelde.

Ik had met Natka afgesproken dat we elkaar zouden ontmoeten in een buurthuis in Den Haag. Ze had zoveel gespijbeld dat de leerplichtambtenaar haar liet voorkomen bij de rechter. Daar kreeg ze een extra taakstraf naast de leerstraf, omdat ze te brutaal was tegen de kinderrechter.

Ik vroeg haar wat ze wilde leren, zodat we een plan voor haar konden opstellen.

Ze zei: “Niks.”

Ik liet heel professioneel een stilte vallen. Zij bleek daar beter in, dus vroeg ik uiteindelijk: “Hoezo?”

“Kijk, ik snap best dat ik straf krijg”, zei ze. “Zo is het systeem nou eenmaal. Maar ik hoef niks te leren. Ik maak mijn keuzes heel bewust. Ik ga niet naar lessen waar ik niks leer. Die tijd kan ik beter besteden. Aan andere vakken, bijvoorbeeld. Ik heb dat uitgelegd. Eerst aan de leraren zelf. Die willen alleen niet inzien dat ik geen leerprobleem heb, maar een probleem met hun manier van lesgeven. De teamleiders zijn er alleen om de leraren te verdedigen en de directie verdedigt de teamleiders, dus daar schiet ik ook niks mee op. En aan welke kant denk je dat de kinderrechter staat? Die ziet alleen de rapporten die zijn geschreven door de mensen die niet met mij wilden praten. Toen ik dat probeerde uit te leggen, kreeg ik een extra taakstraf. De rechter kent het verschil niet tussen brutaal en direct.”

Ik praatte met haar over school. Ik had op dat moment schoolgaande dochters en ik had mijn eindstage van de Pabo op een middelbare school gedaan, dus ik wist zo’n beetje hoe het was. Mijn dochter klaagde geregeld over de dagen waarbij ze het gevoel had voor niets naar school te zijn geweest omdat de lessen te druk waren, opgingen aan uitleg over de dingen die ze al wist of omdat de leraren niet veel meer deden dan het boek voorlezen. Ikzelf had in mijn stagejaar een klas waarbij ik amper aan lesgeven toekwam vanwege de continue aandacht voor ordeproblemen. Ik kon Natka geen ongelijk geven. Ik was het eens met de conclusie dat ze niks te leren had. Ze maakte haar keuzes bewust en accepteerde de consequenties.

Als ik zou stoppen, legde ik uit, zou de tijd van de leerstraf worden opgeteld bij haar andere taakstraf.

“Prima”, vond ze. “Dan doe ik tenminste wat zinnigs.”

O, wat hield ik van die meid!

Ik belde met jeugdzorg, maar daar ging men niet akkoord. Zij mochten een uitspraak van de kinderrechter niet veranderen. Zelfs toen ik aankondigde dat ik Natka niets ging leren, moest ik de training afmaken. Ik hield me aan mijn belofte aan Natka dat ik haar niks zou leren tegen haar wil, alsof zoiets überhaupt mogelijk zou zijn geweest. Ik heb vijf dagdelen met haar zitten kletsen. In de eindrapportage schreef ik dat ik, zoals afgesproken, niet aan leerdoelen had gewerkt en ik adviseerde om een volgende keer geen leerstraf meer in te zetten. Natka las het en was er tevreden mee.

Niet lang daarna stopte ik met het geven van taakstraftrainingen. Ik bleek blijvend onder de indruk van Natka: een stoere meid die weet wat ze wil, haar eigen plan trekt en de consequenties daarvan aanvaardt. Ik wilde dat ik iets van haar onverzettelijkheid had. Maar ik vroeg me ook af of diezelfde onverzettelijkheid niet zou botsen met haar dierbaren.

Er groeide een verhaal in mijn hoofd. Ik was het tegenovergestelde van Natka. Ik was de aanpasser, de bemiddelaar, ik kon altijd overal alle kanten van zien. En toch voelde ik iets van de onverzettelijkheid van Natka in me. Ik stopte niet alleen met taakstraftrainingen, ook mijn baan als loopbaanbegeleider zegde ik op omdat ik mijn klanten niet langer integer kon helpen binnen het regime dat het UWV verplicht stelde.

Emma

Het was 2013. Ik had mijn banen opgezegd en ik maakte een theaterstuk van mijn verhaal: mijn botsingen met de wereld. Rode draad was de tegenstelling tussen Natka en haar vriendin. Natka had me over haar prille liefde verteld, maar de vriendin die ik voor het verhaal nodig had, is niet op haar verhalen gebaseerd, ik heb haar verzonnen. Natka’s dierbare, die voortdurend botst met Natka’s onverzettelijkheid. Die vriendin gaf ik al mijn eigen onzekere en introverte eigenschappen mee. Feitelijk was ik die vriendin zelf. Ik noemde haar Emma.

“Ik snap dat Natka wil dat we elkaar alle vrijheid geven, dat ze ongebonden wil zijn, maar ik vraag me af of ze mij de vrijheid geeft in mijn wens om verbonden te zijn ...”

Emma, 2013.

Toen ik vier jaar later een naam voor mezelf wilde kiezen in verband met mijn transitie, besefte ik dat ik die al gekozen had. Ik was Emma al geweest, op een podium nog wel.

In 2019 was ik bij een symposium van Savannah Bay, Transforming Stories. Arthur Japin gaf daar een korte lezing, waarbij hij de eerste bladzijde van De zwarte met het witte hart voorlas. Hij vertelde dat hij later pas besefte dat hij over zichzelf schreef. Dat in hem zich de twee kanten bevonden: de aanpasser en de onaangepaste. Ik voelde een rilling over mijn rug lopen. Hij had het niet alleen over zichzelf, maar ook over mij. Over Natka en Emma, over de onaangepaste en de aanpasser. Ik besef nu dat ik Natka en Emma al mijn hele leven in mij draag. Dat ik voortdurend balanceer tussen deze twee. Mijn aanpasser kreeg de overhand, maar soms kwam mijn onaangepaste ik om de hoek kijken. Dat waren de momenten waarop ik niet meer bij mijn baan paste. Nu pas, nu ik Emma ben, kan ik mijn Natka weer binnenhalen. En o, wat doet dat proces pijn!

Een drukke winkelstraat

Ik laveer door het leven

zoals ik door een drukke winkelstraat

of het treinstation laveer.

In een nanoseconde

bereken ik

van ieder die mijn baan kan kruisen

de snelheid en de richting.

Ik zie aan houding en gezicht

waar ik met een extra ruime boog omheen moet.

Ik kijk waar ze naar kijken.

Ik zie wie aandacht heeft voor hier en nu

wie ergens anders is.

Ik maak bliksemsnel mijn afwegingen:

kan ik voor- of moet ik achterlangs?

Ik kijk meters ver vooruit.

De mensen in de verte

moet ik extra goed in de peiling hebben

want daar kan nog van alles gebeuren.

Maar ook dat weet ik in te schatten.

Dat stelletje daar

dat rechtdoor leek te gaan

kijkt naar de stationspiano

zij wil spelen, hij rechtdoor.

Ik zie dat zij gaat winnen

en verleg mijn koers.

Ik hoef nooit in te schatten

wie geneigd is

aan de kant te gaan.

Die rol neem ik standaard op me.

Nooit gaat het mis

zelfs geen bijna-botsing.

Ik beheers dit

tot in perfectie.

Ik laveer door het leven

als door een drukke winkelstraat.

Kleuterschool

Ik kom voor het eerst de klas binnen. Alleen met de juf, mijn moeder is weg. Alle kinderen zitten aan een tafeltje en zijn stil ergens mee bezig. Iedereen heeft een plek. Ik moet het doen met het ene lege tafeltje. Er valt niets te kiezen. Deze kinderen kennen elkaar allemaal al.

“Maak maar vriendjes”, had mijn moeder gezegd.

Maar hoe dan?

Die eerste dag hoef ik niet zoveel, maar ik heb natuurlijk wel door dat ik mee moet doen, net als alle anderen. Tijdens het knutseluurtje krijgen we allemaal hetzelfde werkje te doen.

“Dit wordt leuk”, zegt de juf.

Kan het zijn dat we allemaal hetzelfde leuk vinden? Maar niemand protesteert, ze gaan allemaal braaf aan de slag met hun werkje, alsof ze het inderdaad leuk vinden. Ik trek de enige mogelijke conclusie: ik ga hier heel veel dingen doen die ik niet leuk vind.

Prikken bijvoorbeeld. Ik haat prikken. Het duurt lang en de rand is altijd rafelig. Ik wil best een lief poesje uitknippen en kleuren, maar waarom krijg ik dan geen schaar? Ik heb geen zin om zo’n rafelig poesje te kleuren. Het is tóch niet mooi. Nee! Die rafels lijken niet op een vachtje.

Ik schik me met tegenzin in het nieuwe ritme. Ik kan niet anders. Ik heb intussen door dat mijn tegenwerpingen niet helpen, dat ik niet eens uitleg krijg waarom. Ze worden genegeerd. En als ik aandring, wordt tegen me gezegd dat ik niet overal een probleem van moet maken. Dus zo zit het. Er is geen probleem, ik maak het probleem, het is mijn schuld. Ik leer dat wat ik wil er simpelweg niet kan zijn. Elke dag als ik naar school ga, laat ik een groot stuk van mezelf thuis.

Het is pauze. Mijn jas moet aan. Weer in de rij bij de juf, omdat ik mijn knopen niet dicht krijg. Weer als laatste op het plein zodat alles al bezet is. Ik wil graag het klimrek op, maar daar zitten alle stoere jongens al. Ik weet dat ik gepest ga worden als ik de juf erbij haal. Dat heb ik al zien gebeuren. Ik maak nooit dezelfde fout twee keer en fouten die ik anderen zie maken, maak ik helemaal niet.

Maar sommige dingen lukken gewoon niet, hoe hard ik het ook probeer. Andere kinderen krijgen de knopen of ritsen van hun jas wel dicht en hun veters gestrikt, zodat ik na een paar weken in mijn eentje in de rij bij de juf ben. Sneller buiten, dat wel, maar ik zie aan de blikken van de andere kinderen dat mijn status weer gedaald is.

Ik onderga, en soms is het ook best leuk, maar vriendjes heb ik niet. Totdat Anneke me opzoekt. Steeds vaker. Dat is mooi. Ze is een beetje bazig, maar dat vind ik niet erg. Ik weet niet hoe je vriendjes maakt of houdt. Dat zij het initiatief neemt is veilig. Ik ben er toch al aan gewend dat je dingen doet die je niet zelf kiest en dat je maar moet afwachten of het leuk is. Het is in ieder geval samen. Ook dat is niet altijd even leuk, maar ik ben tenminste geen uitzondering meer.

De schoolfoto. Ik moet op de foto met een Sio-hijskraan. Sio is fijn speelgoed. Planken en blokjes met gaten erin en grote houten moeren en bouten. Maar deze hijskraan heb ik niet gemaakt, die is te moeilijk voor mij. Ik wil niet met deze hijskraan op de foto, dat is nep. Ik schaam me. Ik zit straks met een schroevendraaier in mijn hand bij een schitterende hijskraan die ik niet bouwde. Mijn moeder gaat die aan ooms, tantes, collega’s en buurvrouwen laten zien, en die gaan allemaal zeggen: “Wat knap dat je dat gebouwd hebt.” Dan moet ik zeggen dat ik dat niet gebouwd heb. Maar ik ben weer de enige die er een probleem van maakt, dus maak ik het probleem maar niet.

Ineens moet ik naar de tweede. Dat andere lokaal. Ik wil dat niet. Ik ben net gewend aan mijn klas. Ik weet met welke kinderen ik samen kan spelen zonder dat ze me wegsturen. We gaan alleen maar even kijken of ik het leuk vind, zegt juf. Alleen maar kijken kan. Ik loop naar de andere klas, begeleid door twee juffen, mijn eigen en de nieuwe. Ik zet twee stappen in de nieuwe klas. Allemaal gezichten kijken me aan. Gezichten die ik wel ken, maar die niet vertrouwd zijn. Bovendien zitten in deze klas de grote stoere jongens. Nee, dit wil ik niet. Ik zeg het. “Ik vind het niet leuk.” Dan loop ik terug naar mijn eigen klas. Maar ik moet toch. Waarom? Waarom gaan we kijken of ik het leuk vind als het helemaal geen ene moer uitmaakt of ik het leuk vind? Mijn vertrouwen in volwassenen is nu definitief beschaamd. En er zijn ook zoveel andere kinderen die onbetrouwbaar zijn. Waarom mag Anneke niet mee?

Ik was het kind dat te veel vragen stelde

omdat ik zoveel zag

en me bleef verwonderen.

Ik snap ook wel

dat er nooit een antwoord kon komen

op al die vragen

maar wat was het gaaf geweest

als mijn verwondering

gevoed was.

In plaats daarvan leerde ik

dat de enige juiste vragen

de vragen waren

waar maar één antwoord op mogelijk was

en dat ik dat antwoord

al had moeten weten.

Knorrepoet

‘In die spiegel zag ik ineens een vrouw.

Ik heb vreselijk lang en hard gehuild.

Wat was dit ongelofelijk mooi!’

“Je krijgt morgen een pop voor je verjaardag.” Ik schrok, tot ik het gezicht van mijn broer zag. Hij keek me uitdagend aan en uit zijn blik maakte ik op dat het een grapje was.

“Ha, die gooi ik toch weg!” zei ik stoer.

Ik wilde niet geassocieerd worden met meisjesdingen. Ik was tenslotte al het watje.

In mijn jeugd hadden jongens lang haar, wat maakte dat mensen vaak vroegen of ik een meisje was. Er waren in die tijd veel volwassenen die klaagden over het lange haar bij jongens, dat je “tegenwoordig niet eens meer het verschil kon zien tussen jongens en meisjes”. Maar ze konden bij mijn vrienden en mijn grote broer wel altijd het verschil zien, terwijl het bij mij vaak gevraagd werd.

Ik had intussen het verschil geleerd tussen de manieren waarop het gevraagd werd.

“Is het nu een jongen of een meisje?” werd vaak gebruikt als inleiding op een stukje mopperen op de jeugd van tegenwoordig. Maar soms was het een echte vraag waarop geantwoord moest worden. De retorische vraag kon iedereen overkomen, de echte vraag werd bijna uitsluitend over mij (nooit áán mij!) gesteld. Ik zag dat als een jammerlijk falen. Het lot had me als jongen op de wereld gezet. Ik kon op zijn minst mijn best doen de verwachtingen een beetje waar te maken. Ik wist intussen al dat de wereld niet zat te wachten op mensen die daar niet in slaagden.

Dus deed ik mijn uiterste best om niet op te vallen. Ik kon niet de stoere jongen uithangen, want daarmee zou ik onmiddellijk door de mand vallen. Stoer doen was niks voor mij.

Ik hield van spelen in de zandbak, vooral als het warm was, dan kon je druipkastelen maken. Je liet een nogal nat mengsel van zand en water door je vingers druppelen. Een brandende zon liet die druppels direct stollen en zo kreeg je schitterende bouwwerken met grillige, hoge torens. Op heel hete dagen probeerde ik vaak een poort te maken door voorzichtig beide kanten naar elkaar toe te laten hellen om ze vervolgens op elkaar aan te laten sluiten met vooral niet te veel druppels. Helaas stortten mijn poorten vaak in. Bij mijn broer lukte het wel. Hele grote en hele brede zelfs. Maar hij gebruikte ijsstokjes en dat vond ik vals spelen, hoe mooi het resultaat ook was. Ik heb het ook weleens gedaan maar het voelde nooit oké.