Namens mijn vader

Marit Buur

ISBN 9789493244054 (paperback)

Ook verkrijgbaar als eBook

1e druk maart 2022

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Redactie: Andy Arnts, Marielle Saegaert

Auteursfoto: Lisenka l’Ami

Een uitgave van:

Batavia Publishers
info@bataviapublishers.com

Copyright©2022 Batavia Publishers
Copyright©2022 Marit Buur

Deze non-fictieve roman is gebaseerd op het leven van de hoofdpersoon. Ter bescherming van hun privacy kregen vrijwel alle personages in dit boek een fictieve naam toebedeeld.

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwoord

Het coronavirus gooit roet in mijn eten: ik heb mijn lang gekoesterde wens om naar Indonesië te gaan voorlopig moeten uitstellen. De vliegtickets waren al geboekt, de hotels gereserveerd, maar ik heb alles moeten annuleren. Mijn teleurstelling is groot, want na mijn vaders overlijden en na zijn verhalen te hebben gelezen, realiseerde ik me dat een deel van hem niet is meegegaan op zijn laatste bootreis van Nederlands-Indië naar Nederland in juli 1950, maar is achtergebleven in zijn geboorteland.

Het tussen twee culturen in levende tropenkind, het aanvankelijk onschuldige, maar later door de oorlog getekende jongetje heb ik nooit gekend. Ik weet niet hoe zijn zintuigen zijn tropenland hebben waargenomen. Wat voor heerlijke geuren, maar ook stank hij heeft geroken, wat voor prachtige panorama’s maar ook verval op zijn netvlies gebrand stonden en hoe eerst mysterieus en later bedreigend de tropennachten hebben geklonken. Dat alles had ik zo graag willen ontdekken in Indonesië, omdat ik me realiseer hoe zeer ik als zijn dochter zelf deel van zijn geschiedenis ben.

Hij was nog maar elf jaar toen zijn eigen vader in 1942 werd opgepakt door de Japanners. Later dat jaar werd ook hij met de rest van het gezin op transport gesteld naar een Japans interneringskamp. Dat het noodlot hem harder zou treffen dan het gemiddelde jongetje in Nederlands-Indië, werd al snel duidelijk toen hij als ‘één van de gelukkigen’ naar het beruchtste mannenkamp Baros 5 werd overgeplaatst. Daar was hij in het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog getuige van de huiveringwekkende praktijken van de in het nauw gedreven Japanners. Wat een vreugdevolle hereniging met zijn vader en broer had moeten worden, werd uiteindelijk de grootste nachtmerrie van zijn leven.

‘Ik heb mijn levensverhaal speciaal voor mijn dochters geschreven,’ vertelde mijn vader aan een goede vriendin. ‘Als ze vragen hebben, kunnen ze daar de antwoorden vinden.’

Wat een bijzonder mooi cadeau…

Mijn vader tekende zijn verhaal op in drie cahiers die mijn zussen en ik terugvonden in de boekenkast van mijn ouders. Al lezend voelde ik de behoefte groeien om zijn teksten te bewerken tot een roman, om postuum iets voor hem terug te doen. Met dit boek wil ik mijn vader een stem geven.

Marit Buur

Alphen aan den Rijn, maart 2022

Proloog

Den Haag, 1982

‘Eugène, zullen we naar Sophie’s Choice gaan?’ vroeg mijn vrouw Georgina.

‘Wat?’ Ik keek op van mijn krant. Ik had me de hele lange werkdag al verheugd op het moment waarop ik met mijn koffie en krantje op de bank zou zitten. Ik wilde lezen, niet praten.

‘Een nieuwe film met Meryl Streep. Schijnt erg goed te zijn.’

‘O ja, prima hoor.’

‘Dan ga ik gelijk kaartjes reserveren.’

Ik knikte instemmend en dook weer in mijn krant.

‘Wil je niet weten waar het over gaat?’

Ik zuchtte eens diep. ‘Waar gaat het over?’

‘Over de Tweede Wereldoorlog.’

Ik schrok en had op dat moment moeten zeggen dat ik dan liever niet ging, maar ik aarzelde en liet het moment voorbij gaan. Haar blije gezicht verried dat ze er erg veel zin in had en ik wilde haar niet teleurstellen, we deden al zo weinig samen. Ze zou het waarschijnlijk ook niet begrijpen als ik wel geprotesteerd had. Zo veel jaren getrouwd en het was nog steeds niet gelukt om haar te vertellen hoeveel mijn Tweede Wereldoorlog-ervaring verschilde van de hare.

‘Jullie hadden in ieder geval mooi weer, bij ons was het in de hongerwinter bitterkoud.’

Hoe vaak had ik dat van Nederlanders moeten horen! Ze hadden geen idee van wat zich werkelijk had afgespeeld in de Oost, ze waren zó slecht geïnformeerd over de oorlog in de Nederlands-Indië.

Ik had Georgina moeten vertellen over die verschrikkelijke jaren. Het was mijn schuld dat ze onwetend was over wat ik precies had meegemaakt, ik kon er niet over praten. Ik wist niet wanneer, ik wist niet hoe, nooit vond ik een geschikt moment, of misschien vond het moment mij wel niet. En als het moment zich wel had voorgedaan, wat voor woorden en zinnen had ik dan moeten geven aan wat ik had meegemaakt? Welke taal had ik moeten bezigen om te beschrijven hoe het was geweest? Als het ging om mijn kampervaringen was ik sprakeloos in de letterlijke zin van het woord.

De angst om vast te zitten in een afgesloten ruimte nam bij mij af en toe claustrofobische vormen aan. Ook toen ik in afwachting van Sophie’s Choice midden in de bioscoopzaal zat, kreeg ik het weer benauwd. Onrustig schuifelde ik heen en weer op mijn stoel en ik realiseerde me dat ik tegen Georgina had moeten zeggen dat ik aan het gangpad wilde zitten, maar daarvoor was het nu te laat. Zij merkte mijn onrust op.

‘Is er iets?’ fluisterde ze.

Ik schudde van ‘nee’ maar voelde mijn paniek in heftigheid toenemen. Het klamme zweet brak me uit en het leek of mijn hart het bloed twee keer zo snel door mijn aderen pompte. Ik deed mijn best om rustig adem te halen en de gedachte dat deze film me geen goed zou doen, te verdringen.

Maar mijn voorgevoel hierover bleek te kloppen.

‘There are secrets beyond imagination, there are memories time can not erase drawing closer to the secret of Sophie.’

De stem van de voice-over schalde door de zaal en de beelden van een Brooklyn Bridge gehuld in nevel met daarin het opdoemende portret van Sophie wier droevige, naar binnen gerichte blik mij trof en mij leek op te zuigen. Ik herkende die blik, ik wist onmiddellijk waar zij vandaan kwam.

Mijn paniek won het van mijn gezonde verstand en ik wist nog maar één ding: ik móest weg, zo snel mogelijk weg uit die zaal waarin zich op het scherm haar huiveringwekkend verhaal ontvouwde. Zonder overleg met mijn vrouw sprong ik op uit mijn stoel en worstelde mij een weg langs geërgerde bioscoopbezoekers die door mij gedwongen werden om op te staan.

Eenmaal buiten haalde ik heel diep adem en probeerde ik mezelf weer tot kalmte te dwingen. Heftig transpirerend en met knikkende knieën zocht ik steun bij de voorgevel van de bioscoop. Beelden uit een lang vervlogen tijd wedijverden om mijn aandacht. Ik probeerde ze met alles wat ik in me had weer te verdrijven, maar het kostte me moeite, grote moeite.

In de pauze kwam Georgina naar buiten.

‘Gaat het een beetje?’

‘Ja sorry, het werd me even te veel. Ga zo gerust weer naar binnen, maar ik loop alvast naar huis. Ik hoop dat je het niet erg vindt?’

‘Nee joh gekkie, natuurlijk niet. We gaan samen naar huis. Ik vind het eigenlijk ook een deprimerende film.’

Ik durfde er wat om te verwedden dat ze zonder mij de film wél had uitgekeken en ik vond haar gebaar heel lief. Ze omhelsde me en arm in arm wandelden we in stilte terug naar huis.

‘Wat een onmogelijke keuze, hè?’ probeerde ze uiteindelijk.

‘Ja.’

Alhoewel ik wist dat ik met dat korte antwoord zelf de deur dichtgooide, hoopte ik dat ze door zou vragen, me even nog een klein zetje zou geven om wat te vertellen, maar dat deed ze niet en ik klapte weer dicht.

Het was omstreeks die tijd dat ik besloot te gaan schrijven. Wat ik niet kon zeggen vloeide schijnbaar moeiteloos uit mijn pen. Ik schreef over mijn vader Wim, mijn moeder Eugenie en mijn oudere broer Hugo. Over de gelukkige jaren vóór de Tweede Wereldoorlog, maar ook over de verschrikkelijke oorlogsjaren, en de tijd erna. Dat mijn levensverhaal niet verloren zou gaan, dat mijn dochters het na mijn dood konden lezen, dát was mijn drijfveer. Het schrijven gaf me een doel, het schrijven bracht me rust.

DEEL 1

De vooroorlogse jaren

(1920 - 1942)

Hoofdstuk 1

Leven in Nederlands-Indië

Onze grote, weelderige tuin was een plek waar ik als klein kind graag vertoefde. De kokospalm, de vijgenboom en ebbeboom die boven mij uit torenden en mij aan reuzen uit sprookjesboeken deden denken en de kleurenpracht en heerlijke geuren van de kamperfoelie, hibiscus, jasmijn, sering en blauweregen waarvan mijn vriendje Iskander en ik stiekem bloemetjes plukten en deze aaneenregen tot bloemenkettingen.

Iskander was het zoontje van onze eerste bediende Amat. Op een dag had deze laatste aan mijn moeder gevraagd of hij zijn zoontje mee mocht nemen naar werk omdat zijn vrouw net zoals hij tot ’s avonds laat werkte bij een andere Nederlandse familie. Mijn moeder zei onmiddellijk ‘ja’ omdat zij, zoals zij mij later vertelde, inzag dat ik eenzaam was in onze grote, ommuurde tuin nu mijn grote broer Hugo naar school ging. Zij durfde het echter niet aan om mij op straat te laten spelen omdat twee collega’s van mijn vader door fanatieke nationalistische Indonesiërs waren bewerkt met messen en het maar ternauwernood hadden overleefd. Zij realiseerde zich toen dat er vijandige elementen in de samenleving waren die het ook op ons gezin gemunt zouden kunnen hebben.

Maar gelukkig had ik nu mijn vriendje Iskander en wij beleefden de wildste avonturen in onze tuin. Ons favoriete spel was ‘wereldreisje’, en in het door Amat gemaakte houten karretje verzamelden wij onze ‘bagage’ en spanden wij onze grote herdershond Adinda hiervoor om aan onze reis om de wereld te beginnen. Dat bleek alleen niet zo succesvol. Hoe lief en geduldig Adinda normaal gesproken ook was, zij liet zich niet als lastdier gebruiken. Eenmaal vastgebonden weigerde zij, hoe wij ook duwden en trokken, de ene poot voor de andere te zetten en zagen wij geen andere oplossing dan om de beurt het karretje te trekken.

Als we genoeg hadden van onze wereldreis waren er nog genoeg andere spelletjes waar wij plezier aan beleefden. Er was een schommel in de tuin en een glijbaan en als we oververhit raakten van het spelen, vulde Amat een grote zinken teil met water waar wij om de beurt in gingen zitten.

Ik was stapeldol op Adinda en totaal niet geïntimideerd door haar grootte. Ik vertrouwde haar volledig en op een dag bewees zij mij een grote dienst: ik was in mijn eentje op avontuur in onze grote tuin en ver van ons huis verwijderd, toen ik ineens voelde dat mijn benen niet langer in staat waren om mijn lichaam te dragen en ik in elkaar zakte. In paniek riep ik mijn moeder maar zij hoorde mij niet en ik verloor het bewustzijn. Hoe lang ik daar gelegen heb weet ik niet, maar wel dat ik weer wakker werd van de zachte, natte snuit van Adinda die aan mijn gezicht snuffelde en het vervolgens op een blaffen zette. Het duurde niet lang voordat Amat aan kwam rennen, gevolgd door mijn moeder die zich bezorgd over mij heen boog. ‘Wat is er gebeurd? Gaat het een beetje Eugène?’

Ik knikte van ‘ja’ en mijn moeder droeg Amat op mij naar huis te dragen. Daar werd ik ondanks mijn protest op de veranda in een hangmat gelegd die ik de rest van de dag niet meer mocht verlaten.

Daarna volgden nog vele aanvallen. Ik raakte eraan gewend en was niet langer angstig, maar mijn moeder wel. Zij en de bediendes hielden mij nauwlettend in de gaten.

Deze bediendes druppelden elke ochtend om half acht binnen en zodra ik Iskander zag binnenkomen met zijn vader rende ik op hem af en omhelsden wij elkaar alsof wij elkaar dagenlang niet hadden gezien. De bediendes begonnen de dag met een half uur koffiepauze en wij kregen een glaasje ranja.

Ik zie mijn moeder nog zitten in haar rieten stoel op de veranda en de bediendes op de trap van de veranda in afwachting van haar orders voor die dag. Uit een sleutelmandje viste zij dan voor elk van hen een sleutel die zij aan de betreffende bediende overhandigde, en nadat elk van hen een werkopdracht had gekregen gingen zij aan de slag. Om tien uur was er een pauze en om één uur mochten zij, na de sleutel weer ingeleverd te hebben, aanschuiven aan tafel waar onze kokkie een maaltijd voor ze had klaargezet. Ze aten hetzelfde als ons gezin, maar niet samen met ons. Daarna gingen ze naar huis. Alleen de naaister bleef vaak om haar werk af te maken en de kebon (tuinman) kwam om vier uur ’s middags om de tuin te onderhouden. Op zon- en feestdagen en tijdens de ramadan hadden zij vrijaf. Toch was Amat op deze dagen vaak wél aanwezig voor klusjes die niet konden wachten. Ook ’s avonds gaf hij vaak acte de présence om een maaltijd uit te serveren. Mijn moeder had een volleerde butler van hem gemaakt. Als wij eters hadden trok hij zijn tutup (witte jas) en witte pantalon aan. Op zijn hoofd droeg hij een kopiah (een traditioneel zwart hoofddeksel) en om zijn middel een gebatikte shawl. Zoals alle bediendes was hij altijd blootvoets.

Ons personeel was erg gedienstig, maar er was een klusje waarbij de weerzin van hun gezicht droop. Bedelaars, blinden, kreupelen, doodarme, zieke en schurftige Indonesiërs hielden geregeld halt aan ons hek om te vragen om een aalmoes of wat eten. Ik vond ze een beetje griezelig en zag ze het liefst zo snel mogelijk weer gaan, maar mijn ouders lieten ze nooit vertrekken zonder wat gegeven te hebben, ook al impliceerde dit dat zij de volgende dag weer op de stoep stonden. Mijn vader en moeder gingen nooit zelf naar het hek maar lieten dit over aan de bediendes die geen keus hadden en wel op hen af móesten stappen.

Waar ik wél naar uitkeek waren de venters die aan het hek kwamen en uiteenlopende koop- en etenswaren aanboden. Twee van hen zijn me in het bijzonder bijgebleven.

Er was de Parsie. Hij was afstammeling van een uit Perzië uitgeweken bevolkingsgroep die vanwege hun geloof op de vlucht was geslagen. Zijn koelie (drager van zware lasten) torste een draagstok met aan elk uiteinde twee grote blikken met handelswaar. Eens in de maand kwam hij bij ons langs en ondanks het feit dat ze soms genoeg had van al dat volk aan de deur, was mijn moeder toch iedere keer weer nieuwsgierig naar wat hij bij zich had, omdat hij kwalitatief goede textiel en kleden verkocht. Ook de manier van afdingen was een kolfje naar haar hand. Soms konden ze het niet eens worden en dan pakte hij de uitgestalde waren weer een beetje mopperend in want ‘hij had een gezin dat toch ook moest leven…’ Vervolgens liep hij dan het erf af, en dacht ik dat hij nooit meer terug zou komen. Maar na nog geen half uur stond hij weer aan het hek met zijn standaardzin: ‘Nou afijn dan, u mag het hebben voor...’

Om deze uitdrukking was hij alom bekend als ‘Afijn’. Iedereen kende hem en ik mocht hem graag omdat hij mij en Hugo altijd een kleinigheidje gaf. Een tol, een springtouw en ik herinner me ook nog een zakje met knikkers.

En dan was er de Chinese klontong. Ook hij had twee trommels handelswaar, gedragen door een koelie. Hij maakte zijn komst bekend door middel van een heel klein trommeltje aan een stokje met een geknoopt touwtje, dat – door het snel tussen zijn vingers te laten ronddraaien – een geluid produceerde dat op wel honderd meter afstand te horen was. Hij spreidde zijn fijne kantwerk en kimono’s uit op een kleed en ook hij speelde samen met mijn moeder het spel van bieden en afdingen.

’s Avonds vanaf een uur of zeven tot na middernacht kwamen de venters met etenswaar door de straat. We zagen ze al van verre aankomen met hun brandende fakkels of kleine olielampjes. Vooral de venters met saté ajam (kip) of kambing (geit) waren talrijk. Zij riepen de meest onsamenhangende klanken, ik denk om zich te onderscheiden van de concurrent. Zo herkenden wij direct het schelle stemgeluid van onze favoriete saté-venter. Vaak werd hij dan de tuin ingeroepen en bestelden mijn ouders een vijftigtal satés of nog meer. Dit lijkt veel, maar de stukjes vlees aan het stokje waren veel kleiner dan de saté die wij in Nederland kennen. Met een bordje dampende witte rijst en satésaus was het smullen, zo vlak voor het naar bed gaan.

Er waren ook diverse venters met bami-kwa (bamisoep) en martabak (sterk gekruide omelet). Venters met katjang (noten) in puntzakjes, putu (rolletje kleefrijst gevuld met een soort suiker) in een bamboe kokertje en ter plekke gestoomd, fruitsoorten en nog veel meer. De magie en de geur van rokende fakkels vermengd met het aroma van gekruid eten vervullen me soms nog met weemoed.

Op zekere dag waren Iskander en ik onder het toeziend oog van Amat lekker met modder aan het kliederen in onze tuin. Het modderpoeltje was ontstaan door een tropische regenbui die onze tuin verfriste en de heerlijke, frisse geur van de hibiscus struik waar wij achter verscholen zaten, versterkte.

Mijn moeder riep me.

‘Eugène, waar ben je?’

Amat sprong op uit zijn hurkzit en verried hiermee onze schuilplaats.

‘Eugène is hier, mevrouw. Hij is beetje vies geworden, ja. Mijn schuld ja, neemt u mij niet kwalijk.’

Hij boog zijn hoofd in afwachting van haar reprimande.

‘Ook dat nog, alsof ik niet genoeg te wassen heb zo kort voor vertrek.’

Ik wist niet exact wat er aan de hand was, maar had wel voelsprieten voor mijn moeders gemoedstoestand. Het op handen zijnde Europees verlof van mijn vader veroorzaakte grote chaos en opwinding bij iedereen in huis en legde een enorme druk op mijn moeders schouders.

Als je in de tropen werkte had je elke zes jaar recht op dit verlof en mijn vader maakte hier grif gebruik van. De rest van het gezin ging ook mee en tot het inschepen in Tandjong Priok, zouden mijn vader, moeder, mijn oudere broer Hugo en ik een week bij goede kennissen in het nabij gelegen Batavia (Jakarta) logeren. Nu we toch naar de hoofdstad gingen had mijn moeder van de gelegenheid gebruik gemaakt om voor mij een consult aan te vragen bij de homeopathische arts avant la lettre, dokter de Bruin. Hij werd in de volksmond ook wel ‘de wonderdokter’ genoemd en scheen heel kundig te zijn. Zij had goede hoop dat hij mijn vallende ziekte kon genezen.

Toen we aankwamen bij zijn ‘kliniek’ werd duidelijk dat dit niet meer was dan een bijgebouw van zijn eigen woning. Hij was een man met een vrolijke uitstraling, ongeveer net zo oud als mijn ouders en van Nederlandse komaf. Hij onderzocht mij vluchtig en voerde daarna een gesprek met mijn ouders. Vervolgens verwees hij ons door naar de ‘kapel’ in zijn tuin met het advies om te bidden tot God voor genezing. In zijn tuin stond inderdaad een kapelletje. Ik herinner mij een grote, witte ruimte met hoge ramen en een vloer bezaaid met kussens. Er was geen stoel of bank te bekennen en nadat mijn vader en moeder elkaar eerst aarzelend hadden aangekeken, namen zowel zij als ik plaats op de kussens.

‘Te erg toch, ik lijk wel een bediende!’ verzuchtte mijn moeder terwijl ze ging zitten. Mijn ouders waren alle twee lid van de Protestantse Kerk en ook Hugo en ik werden in die traditie opgevoed. Mijn moeder was dus gewend om te bidden en vouwde haar handen, terwijl ze ons gebaarde om hetzelfde te doen. Ondanks het feit dat zij niet luid sprak, galmde haar stem door de kapel.

‘Lieve Heer, wij zijn hier samen om te bidden voor de genezing van onze zoon Eugène. Hij heeft last van vallende ziekte en wij maken ons grote zorgen om hem. Wij vragen U hem te verlossen van de ziekte waaraan hij lijdt en zullen U dankbaar zijn als U ons gebed verhoort. Amen.’

‘Amen’, mompelde ook mijn vader en ik volgde hun voorbeeld.

Misschien nog het Onze Vader?’ opperde mijn moeder.

Mijn vader knikte instemmend en gezamenlijk reciteerden zij dit gebed. Ik luisterde ademloos, zelf nog niet in staat om mee te bidden maar wel geïmponeerd door de devotie van mijn ouders. Toen er naar hun oordeel genoeg gebeden was, kwamen zij moeizaam overeind uit de kussens terwijl ik al vol ongeduld de deurknop in mijn hand hield.

In zijn wachtkamer ontving dokter de Bruin ons voor een afsluitend gesprek.

‘Voelde u Gods aanwezigheid toen u in de kapel was?’ vroeg hij aan mijn ouders. Zij knikten zonder al te veel zeggingskracht.

‘Eugène zal tijdens de bootreis naar Nederland nog één keer vallen en daarna voorgoed genezen zijn van vallende ziekte.’

Daarna richtte hij zich tot mij met de woorden: ‘Op een dag gaan we elkaar terugzien in Nederland, Eugène.’

‘Geloof jij het?’ vroeg mijn moeder aan mijn vader toen we weer buiten stonden.

Hij haalde zijn schouders op. ‘Ik weet het niet. Ik hoop het, maar eerst zien, dan geloven.’

Beide voorspellingen kwamen uit.

Halverwege de zeereis zakte ik in elkaar en klapte met mijn hoofd tegen een stalen railing. De wond was redelijk diep en bloedde hevig. Ik hield er de rest van mijn leven een klein litteken op mijn voorhoofd aan over.

Twintig jaar later zou ik dokter de Bruin inderdaad terugzien in Nederland. Het jeugdige was uit zijn gezicht verdwenen, rimpels tekenden zijn gelaat en zijn vrolijke lach had plaatsgemaakt voor een verdrietig glimlach. Dat hij na al die jaren een belangrijke rol in mijn leven zou gaan spelen, kon ik als driejarige nog niet bevroeden.

Mijn vaders familie kwam oorspronkelijk uit Friesland maar was inmiddels verhuisd naar Enkhuizen. Dit was dan ook het eerste stadje dat we aandeden in Nederland. Mijn opa en mijn vaders zusjes en broertje waren dolblij om hem na zo’n lange tijd weer terug te zien.

Toen ik wat ouder was vertelde mijn vader mij dat mijn oma was gestorven bij de geboorte van het zevende kind en dat mijn opa niet genoeg verdiende om het moederloze gezin te onderhouden. Dit had mijn vader doen besluiten om te reageren op een oproep in de krant van het Ministerie van Koloniën waarin aspirant politie-opzieners in Nederlands-Indië werden gevraagd, wetende dat hij daar veel beter betaald zou worden dan in Nederland en zo mijn opa financieel kon ondersteunen. Hij werd aangenomen en ging in zijn standplaats Semarang bij mevrouw van Vught in de kost. Toen hij daar voor de eerste keer aanbelde, deed haar dochter Eugenie open. Het was voor beiden liefde op het eerste gezicht.

Na Noord-Holland maakten we een tour door de overige provincies en keerden we na drie maanden met vernieuwde energie terug naar Nederlands-Indië. Daar aangekomen bood mijn vader Amat een baan aan bij de stadspolitie waar hij zelf ook werkzaam was. Tot zijn teleurstelling kreeg hij niet het spontane ‘ja’ wat hij verwacht had. Amat keek timide weg, bedankte mijn vader en zei dat hij erover na zou denken. Hij kwam er alleen niet op terug en ontweek mijn vader daarna zo veel mogelijk. Amat was sowieso veranderd na ons verblijf in Nederland. Hij was afstandelijker, minder warm, alsof deze reis zijn blik op ons veranderd had. Alhoewel mijn ouders dat toen nog dachten, had hij ons waarschijnlijk nooit als plaatsvervangende familie gezien en zijn gedrag verried dat hij tot het besef was gekomen dat het in alle opzichten kille Nederland – waar ook wij deel van uitmaakten – ver van zijn belevingswereld af stond. Hij had het ogenschijnlijk naar zijn zin gehad, maar achteraf gezien had dat – zo concludeerden mijn ouders – waarschijnlijk alles te maken gehad met zijn rol als chauffeur van onze mooie, nieuwe auto. Zodra wij bij vrienden of familie waren trok hij zich bescheiden terug in een hoekje van de achterkamer. Op de grond, in kleermakerszit verdween hij dan in zijn eigen gedachtewereld.

Een maand na zijn voorstel vroeg mijn vader: ‘Zeg Amat, heb je nog nagedacht over mijn aanbod?’

Amat ontweek zijn blik en maakte een lichte buiging met zijn hoofd.

‘Touan (meester) ik ben u heel veel dank verschuldigd voor uw aanbod. U bent altijd heel goed voor mij geweest, maar ik kan er geen gebruik van maken omdat ik besloten heb om terug te keren naar Sumatra.’

Nog maanden nadat Amat vertrokken was naar zijn geboorte-eiland, schijn ik dagelijks aan mijn moeder gevraagd te hebben wanneer hij weer terug kwam. Hoewel ik het nog niet met zoveel woorden kon zeggen, greep het vertrek van Amat mij aan en ontstond bij mij voor het eerst het besef dat iemand van wie je houdt je kan verlaten.

Adinda was tijdens ons verlof in Indië gebleven, maar miste ons zozeer dat zij niet meer had willen eten en drinken en uiteindelijk bezweken was. In mijn onwetendheid dribbelde ik op mijn kleine beentjes door de grote tuin en zocht haar overal. In kindertaal legde mijn moeder mij uit wat er was gebeurd, maar ik bleef hopen dat ze terug zou komen. Pas na enkele maanden realiseerde ik mij dat zij voorgoed uit mijn leven verdwenen was. Mijn ouders, die zagen wat voor impact het niet alleen op hen maar ook op hun inmiddels vier jarige had, beseften dat ze een onherstelbare inschattingsfout hadden gemaakt door Adinda tijdens ons verlof in Nederland achter te laten in Nederlands-Indië.

Wij hebben altijd honden gehad. Na Adinda kregen wij een langharige teckel en toen die overleed deed Abeltje zijn intrede in ons gezin. Hij was een kruising tussen een keeshond en een spaniël, met een krulstaart en een prachtige driekleurige vacht. Bij de vorige eigenaar was hij in het prikkeldraad verstrikt geraakt en met zijn manke pootje oogde hij erg aandoenlijk. Dit verhinderde niet dat hij, als hij onze auto hoorde aankomen, een aanloopje nam en vervolgens over het manshoge hek sprong om, meestal mijn vader, te begroeten. Bijzonder was ook dat hij onze auto al hoorde aankomen lang voordat wij dit hoorden. Afwachtend en kwispelend stond hij dan op de komst van zijn baasje te wachten.

Zo lief als hij voor ons gezin was, zo onaardig was hij tegen vreemden. Eenmaal over het hek gesprongen verjoeg hij alle fietsers die langskwamen door naar hun benen te happen. Wij jongens lachten ons wild als die fietsers hun benen dan tot stuurhoogte optilden. Eén keer echter beet Abeltje door en kwam het slachtoffer verhaal halen bij mijn vader.

‘Komt u verder, dan bespreken we het even’, zei mijn vader toen de goede man bij ons hek stond te schreeuwen.

‘Om zeker wéér door uw hond in mijn kuiten gegrepen te worden, nee dank u wel.’

Pas toen mijn vader Abeltje had opgesloten wilde hij verder komen.

‘Kijk eens wat uw hond heeft aangericht.’ Met trillende handen stroopte hij zijn bloederige broekspijp op en toonde een flinke hondenbeet.

‘Heel naar voor u, ik rij u even naar de dokter en ik vergoed natuurlijk de kosten van een nieuwe broek.’

‘Afmaken die hond,’ riep de man. ‘Hij is levensgevaarlijk en ik wil ook een vergoeding voor de dokterskosten.’

‘Uiteraard vergoed ik de door u gemaakte kosten, maar ik ga mijn hond niet afmaken. Ik beloof u dat het nooit meer zal gebeuren.’

‘Ik hou u aan uw belofte en anders ga ik naar de politie,’ zei de man, niet wetende dat mijn vader zelf het gezag vertegenwoordigde.

Mijn vader hield zich aan zijn woord en Abeltje werd aan de ketting gelegd. Het toch al zo gekwelde dier werd hierdoor nog extra getergd door de luizen die hem belaagden en waar hij nu niet meer zo goed bij kon door die ketting. Mijn vader kon het niet langer aanzien, en gezeten op een krukje maakte hij een houtskoolvuurtje in een gietijzeren pot, riep Abeltje bij zich en bevrijdde hem met een pincet van zijn luizen. Ze werden in de pot gekieperd waar hun door het bloed gezwollen lijfjes met doffe plofjes uiteenspatten. Abeltje werd vervolgens met een ontsmettingspoeder ingewreven en was weer een tijdje luizenvrij.

Hij was trouwens niet de enige die waaks was. Wij hadden ook een stel ganzen en manilla eenden, en met name de ganzen konden erg fel reageren op niet-gezinsleden. Wij lieten ze dus expres los op ons erf als wij van huis gingen. Daar waren zij dan samen met de hond tijdelijk de baas, terwijl twee ossen en vier geiten aan de achterzijde van het huis al grazende het grasveld bijhielden en de karpers vrolijk spetterden in onze vijver.

Mijn hart maakte altijd een sprongetje als wij na een dag afwezig te zijn geweest huiswaarts keerden en ik in de avondschemering ons mooie huis met al onze dieren weer terug zag. Na Abeltje geliefkoosd te hebben rende ik dan naar binnen waar Amat ons welkom heette en mijn zintuigen geprikkeld werden door het zachte licht, en de heerlijke geur van het geroosterde vlees of de vis die kokkie aan het bereiden was. Het huis verwarmde me, omarmde me, en ik was nog geheel onwetend van het feit dat ik dit gevoel een paar jaar later voorgoed kwijt zou raken.