Weg van mijn vader

MICHIEL SCHRIJVER

WEG VAN

MIJN

VADER

Beeld omslag: Teuntje Schrijver

Ontwerp omslag: vandijk ontwerpt, Eindhoven

Ontwerp binnenwerk: Palmslag

Foto omslag: Petra van Vliet

© 2020 Uitgeverij Palmslag | Michiel Schrijver

www.palmslag.nl
info@palmslag.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit boek mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, internet, fotokopie, microfilm of op welke andere (digitale) wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form by print, internet, photoprint, microfilm or any other (digital) means without written permission from the publisher.

isbn 978 94 932 4554 9
nur 301

Ik heb dit boek alleen kunnen schrijven uit liefde,
maar dat wist ik pas toen het af was.

Cees

Het is de eerste keer dat ik de dood kan ruiken. Het is een zoete doordringende geur die enig in zijn soort is. Parfum de la mort of is het angstzweet van zijn laatst geslagen uur, de kansloos verloren strijd?

Ik heb mijn vader nooit strijdend meegemaakt, zeker niet voor mij, die geur komt mij dan ook niet bekend voor, en toch ruik ik mijn vader, dat weet ik zeker. Het enige dat er van hem is overgebleven; een extract van alles wat hem tot mijn vader maakt, is een zoet, vluchtig windje in mijn neus.

Het is de ochtend na gisterenavond, de langste van mijn leven, de laatste van mijn vader. Het had de apotheose moeten worden van ons leven, het moment van samenkomst van een universeel gegeven, de ontmoeting van vader en zoon. Al het andere tenietdoen, overstijgen, een generaal pardon. Mijn hele leven, mijn Ithaca. De natuurlijke orde hersteld?

Het lijkt wel of het huis veranderd is, nu ik weet dat hij er niet meer is. Mijn moeder loopt dapper te redderen, voor twee, om de schijn van zijn afwezigheid te verbergen, zoals zij haar hele leven al voor hem stond. Ze lijkt haast opgelucht nu de ziekte zijn belofte op een slechte afloop heeft gehouden, na twee jaar touwtrekken en schijnbewegingen van herstel. Mijn vader hield niet van afscheid nemen, langer dan twee minuten duurde het nooit. ‘Inpakken en wegwezen’ zou een van zijn lijfspreuken kunnen zijn, maar zelfs dat was een woord te veel. Zijn hallo-en-dag besloeg meestal een heel bezoek. Dat hij het ziekbed zo rekte was dan ook niets voor hem. Zijn ziekte had hem veranderd, zachter, toegankelijker gemaakt; voor mij waren die openingen zelfs toen nog te klein om hem te kunnen bereiken.

Midden in de kamer, die wel tien meter lang was, stond een gebloemd kamerscherm. Ik weet niet of hij het hiervoor gemaakt heeft, het was nu in ieder geval de scheiding tussen leven en dood. Gisterenavond stond het nog half ingeklapt. Toen was er nog de hoop op een goede afloop, tegen beter weten in.

Ik hoef hem nu niet te zien; ik ben mijn hele leven bezig geweest met de levende versie en heb geen behoefte om nu al zo snel kennis te maken met de dode.

Mijn moeder is zo verrukt over hoe hij erbij ligt; ze kan geen genoeg krijgen van het afscheid nemen en verdwijnt voortdurend achter het scherm, om vervolgens weer terug te keren, als een soort herrijzenis. Dat kunstje zal mijn vader nooit meer leren.

‘Kom nu eens kijken, jongen, hoe mooi hij erbij ligt,’ spreekt ze trots.

Hoe kan je in godsnaam trots zijn op iets wat er niet meer is? Een illusie, de dood? Eindeloos veel boeken zijn geschreven over mensen die iets gedaan hebben waar ze toen ze leefden voor vervolgd werden; op de brandstapel, aan het kruis, vergast of gefusilleerd, het heeft me altijd verbaasd dat diezelfde slachtoffers, later, in een andere tijd met andere gewoontes en inzichten, uit konden groeien van verstotenen tot helden.

De trots op mijn vader wordt geboren bij zijn dood, een afscheid van wat achter ons ligt. Trots zijn op het verleden, op wat men toentertijd niet kon zien of accepteren. Trots heeft meer te maken met verwerkte angst, niet langer jaloers zijn op de werkelijkheid, de persoon is niet langer een bedreiging, geen concurrent meer, sterker nog, door je trots uit te spreken lift je mee op zijn succes, wat hij geweest is, had kunnen zijn. Door de successen van mijn vader op te hemelen lijkt de glans op mij af te stralen, kom ik in zijn licht te staan, heb ik niet in de gaten dat ik eigenlijk in de schaduw sta, zijn schaduw. Het werkt verslavend om over hem te praten, mezelf niet bloot te hoeven geven, mijn eigen handelen uit het verleden op hem te projecteren. Trots, een woord met een bedorven nasmaak, oud en belegen. Ik onderdruk mijn woede als ik denk aan al die avonden dat ik angstig onder de dekens lag, niet kon slapen van het geschreeuw en gegil.

‘Ik hoef hem niet te zien mam, ik wil me hem levend herinneren,’ jok ik mijn angst voor de dood, die ik niet ken, weg. Wat valt er eigenlijk te herinneren? Er is niet veel te vergeten. Ik was juist mijn hele leven op zoek naar iets, om niet te kunnen vergeten, te kunnen koesteren, maar kan mij niets herinneren van ons samen.

‘Het maakt mij niet uit hoor, voel je vrij om te doen wat je wilt.’ Er klinkt een verwijt in door, zoals ze dat zegt; meer een ‘je moet het zelf maar weten’, in de betekenis van een waarschuwing, dat ik er later spijt van zal krijgen, een stommiteit bega. Ik wil alles wel zijn, maar niet stom. Ik wil er ook voor haar zijn, later, als hij begraven is, hij er niet meer bij zal zijn, napraten over deze dag, hoe ‘mooi’ het allemaal was geweest en zo. Die gedachte maakt dat ik twijfel, aarzelend toegeef en verdwijn achter het scherm. Glimmend van trots voel ik haar naast me komen staan. Ze fluistert hoe mooi dood hij daar ligt te zijn. Mij doet hij meer denken aan Madame Tussauds, waar we lang geleden samen met het gezin naartoe geweest zijn. Nu is hij een van hen geworden, zoals hij daar met een uitgestreken gezicht ligt opgebaard, geschminkt als een levende dode. Ik probeer mijn vader te herkennen, anders dan aan de kleren die hij het liefste droeg. Zijn smaak was in de jaren ook nogal aan slijtage onderhevig geweest. De trui met de traditionele vlek ter hoogte van de grootse bolling van zijn buik, die de val van vele tuimelende happen had gebroken en inmiddels vaalblauw was geworden, maakte samen met zijn makkelijk zittende joggingbroek die tot het laatst toe om zijn stakerige benen slobberde en de schoenen die meer weg hadden van verweerde sloffen, zijn pensionado-uniform compleet.

Ik sla mijn arm om de schouders van mijn moeder om haar te beschermen tegen mijn verwarring, en realiseer me op dat moment dat ik nog nooit van mijn leven zo lang zonder angst bij hem ben geweest. Ik voel me een voyeur die misbruik maakt van zijn afwezigheid en stiekem door de ramen gluurt, wat ik anders nooit zou durven. Ik volg het netwerk van rimpels op zijn gezicht dat, gevuld met de poeder van de make-up, in plaats van minder alleen maar duidelijker zichtbaar is geworden, dat als een spinnenweb over zijn gezicht is getrokken, als een rollade, bang dat het vlees uit de plooi zal vallen. Desondanks zie ik een serene rust in zijn gezicht die me nooit eerder is opgevallen. Is dit een gevolg van de dood, totale ontspanning, de pijp leeg, of is dit zijn ware gezicht, heb ik nooit goed genoeg gekeken, heb ik het niet gezien en is die zachtheid er altijd al wel geweest? Ik duw deze gedachte ver van me weg in de wetenschap dat ik altijd voor hem open heb gestaan. Hij was gewoon een niet in te nemen vesting geweest, potdicht en daarmee uit. Hij was het die mij buitensloot, hij was degene die daarmee begon toen ik hem zo nodig had.

Mijn moeder nestelt zich in de vochtige holte van mijn oksel, dankbaar voor dit intieme gebaar. Samen kijken we naar het bed waarop mijn vader ligt opgebaard, als een grote bromvlieg, omgeven door het gezoem van de koeling. Het is buiten 30 graden. Ze zijn zeker bang dat papa zal smelten en er te weinig van hem zou overblijven, zodat er niets meer te begraven zal zijn. Handel blijft tenslotte handel, de een zijn dood is hun brood.

Cees

Maandagavond is de hele familie voor de zoveelste keer opgetrommeld omdat het nu wel eens de echte laatste hallo-en-dag-avond van zijn leven zou kunnen worden.

Als in een horrorfilm komen Martha en ik in het schemerdonker bij het huis van mijn ouders aan. De auto’s van de anderen staan al netjes geparkeerd op de oprit. De schaduwen van de sparrenbomen lijken grote klauwen die het huis al in hun greep hebben, bezig het dak de schedel te lichten om daarna de inhoud op te peuzelen – of is dat al gebeurd en heb ik het eindspel gemist?

Het is een zware dag geweest op mijn werk, niet druk maar je hebt zo van die dagen dat alles te zwaar is en zelfs de meest eenvoudige behandeling als een operatie voelt. Nagenoeg iedereen wilde ook praten, aandacht voor zijn werkzaamheden en wat er verder aan vastzat, terwijl ik in gedachten bezig was met de weg naar mijn vader. Als ik nog ooit levend met mijn vader wil praten is het nu, of ik moet er eeuwig het zwijgen toedoen.

De hele week rijd ik al op en neer, van Tilburg naar Achel, naar het huis van mijn vader, waar hij samen met moeder is gaan wonen nadat hij gestopt is met werken. Vader is ziek, ernstig ziek; Bernard gebruikte het woord terminaal, de overtreffende trap van ziek zijn, alleen overlijden kan je dan nog genezen. ‘Het loopt op zijn einde,’ zei hij. Bernard is een huisvriend geworden, nadat hij zijn hele pubertijd als vriend van Olivier en Merel bij ons kind aan huis was, avonden lang meedronk en discussieerde over alles waar mijn ouders zich druk om konden maken. Gesprekstof genoeg. Nadat hij was afgestudeerd vestigde hij zich als huisarts in een naburig dorp. De band met mijn ouders was zo hecht geworden dat ondanks de afstand in kilometers en leeftijd in jaren, hij hun medicijnman mocht worden.

Het vertrouwen in hem is zo groot dat het logisch is dat hij ook dit afscheidsritueel gaat leiden, en dat wil wat zeggen bij mijn hallo-en-dag-vader. Als ik binnenkom hangt er een fluisterstilte in de kamer, iedereen praat gedempt, bang dat de dood hen hoort en zich geroepen voelt eerder te komen dan is afgesproken. De schaduw die buiten over het huis hangt is ook al door de ramen naar binnen gekropen en verdringt het licht als een dimmer die langzaam lager wordt gedraaid.

Tegen het binnenvallende licht staan mijn moeder, Olivier en Geertje en Merel en Karel, als een bewegend schimmenspel afgebeeld in een wolk van stof, dat door het binnenvallende licht iets sprookjesachtigs krijgt. Er hangt iets ondefinieerbaars in de lucht. We kunnen het allemaal voelen, maar ratelen erdoorheen, om het op afstand te houden. We willen het eindsignaal nog niet horen, de film mag nog niet afgelopen zijn, het boek niet uit, hou nou nog niet op, het is nog zo fijn, nu nog niet, nooit. Voor ons is hij de eerste vader die op sterven ligt. We willen er extra lang van genieten. Ik heb nooit eerder zoiets onheilspellends meegemaakt, iets dat niet blijvend kan zijn.

Mijn vader ligt aan de andere kant van de kamer op een verhoogd bed, die aanpassing was verplicht volgens de Arbo. Terwijl papa dood lag te gaan, maakte de Arbo zich druk om de ruggen van Ans en Gerrie van de thuiszorg, omdat deze nog een leven mee moesten. Stervenden zijn als kleine zelfstandigen, die kunnen niet ziek zijn, die gaan altijd door tot ze erbij neervallen.

Ik begroet iedereen zoenend, aanrakend, intiemer dan ooit. De gebeurtenissen met vader hebben ons week gemaakt, dichter bij elkaar gebracht. Mama glimlacht samenzweerderig, dankbaar dat we er allemaal zijn. Dat kun je zien aan de manier waarop ze haar schouders optrekt, een gebaar dat als een fysieke wave verder over haar lichaam kruipt, eindigend in een glimlach op haar gezicht, vol van genieten, zoals alleen moeders dat kunnen als ze de kinderen om zich heen hebben. Dat heb ik bij mijn vader nooit gezien. Dat deed hij waarschijnlijk juist als we er niet bij waren, dat was zijn genieten.

Bernard is zojuist nog geweest om de gebruikelijke onderzoekjes – pols, bloeddruk en borst van mijn vader – met zijn stethoscoop te lijf te gaan en stelde daarbij vast dat mijn vader nog leefde. Wij hoeven daar geen dokter voor te zijn; wij letten niet op de meetbare details, meer op de werkelijkheid, wat we horen en zien, en kunnen ruiken.

Pa heeft het hoogste woord en maakt op zijn sterfbed meer leven dan ooit. Bernard moet nog enkele visites doen en zal later op de avond terugkomen. Hij laat ons met zijn allen, alleen, achter.

De tijd begint te dringen, het is nu of nooit. De hele dag ben ik me al bewust van het onherroepelijke dat gaat komen, dat nog moet gebeuren. Waar ben ik toch zo bang voor? Wat kan er nou gebeuren, roepen de stemmen in mijn hoofd. ‘Wil je ook wat drinken?’ roept Olivier achteromkijkend, terwijl hij naar de keuken loopt.

‘Doe maar een biertje, en neem nog een extra flesje mee,’ antwoord ik stoer, terwijl ik al een tijdje droog sta. Misschien heb ik dat nog nodig voor het grote moment. Eén biertje kan toch geen kwaad. Ik heb het nodig voor hem, dat biertje, om te drinken met hem. In gedachten heb ik dat al honderd keer, duizend keer, met hem gedronken, ook zonder hem trouwens. Misschien was dat de oorzaak van mijn…

Ik voel opnieuw die spanning en weerstand tegelijk, de blauwe knoop in mijn ingewanden, mijn hele leven al. Aantrekken, afstoten, ad fundum

Cees

Versteend, betrapt, sta ik in de kamer van mijn ouderlijk huis, waar we zijn gaan wonen toen het rijtjeshuis waar ik geboren ben te klein was geworden. Mijn vader zit in zijn stoel, zijn asbakje vol, een kerkhof met half gerookte peuken waar het leven uitgezogen is, de laatste adem, balancerend op de armleuning. Hij heeft blijkbaar nooit tijd genoeg om tussen de patiënten door een hele sigaret op te roken. Met een praktijk aan huis wordt zijn werk en privé slechts door één deur gescheiden, op nog geen hele gerookte sigaret afstand. Twee werelden onder één dak, zo uiteenlopend en toch zo dicht bij elkaar. Overdag is de zitkamer, die aan de praktijkkamer grenst, zijn domein en wordt deze zo een onderdeel van zijn werkplek. Hij zit daar tussen de behandelingen door de spanning uit te roken als een indiaan die noodsignalen geeft aan iedereen die daar oog voor heeft. Er is blijkbaar nooit hulp gekomen. Er is tenminste nooit iets veranderd, hij is zijn hele leven blijven roken.

Ik heb al snel geleerd dat ik in die kamer niet welkom ben, zijn zwijgen is nog dodelijker dan zijn blik die een en al verbazing uitdrukt; hoe ik het in mijn hoofd haal om hier te zijn, in zijn territorium, of ik misschien verdwaald ben of zo, een vreemdeling? Wie ik wel denk te zijn? Het ligt allemaal in die ene blik opgesloten. Dat een blik dodelijk kan zijn heb ik wel eens gehoord, maar dit zwijgen is vele malen erger. Ik kan op zo’n moment geen ademhalen, mijn beweging stokt, en terwijl ik maar één ding wil en wel zo snel mogelijk, heb ik geen idee hoe dat moet, al mijn instincten zijn de weg kwijt, stuurloos. Met lood in mijn schoenen kan ik geen kant uit, oplossen in het niets is de enige mogelijkheid. Ik word gered door het moment waarop hij zijn blik, die over de rand van zijn bril op mij gericht is, even neerslaat om naar zijn onafscheidelijke puzzelboekje te kijken dat open voor hem op zijn schoot ligt. In een flits maak ik van de gelegenheid gebruik om me los te rukken, te vluchten als een haas uit het vizier, de zitkamer uit naar boven, naar mijn eigen kamer. Buiten adem van deze shuttle run, loop ik daar op en neer, een cooling down, klam, mijn hart bonkt nog in mijn keel. Bekaf probeer ik mijn ademhaling weer onder controle te krijgen, tot mezelf te komen. Wie of wat dat ook moge zijn.

Cees

Eergisteren had hij nog aangegeven dat hij met ieder van ons apart wilde praten, een soort laatste spreekuur aan zijn bed. Nu ik hier weer ben, heb ik ook het gevoel uren in de wachtkamer van zijn praktijk te zitten, wachtend tot ik met mijn mond open, geen geluid, kan luisteren zonder iets terug te kunnen zeggen, mijn mond vol met zijn wroetende reuzenvingers, stikkend met een half verdoofde tong, een mond vol tanden, aan de beurt, niet vergeten worden, niet weer.

Vader Bas

Ik lig te staren naar de scheur in het stucwerk boven me, volg de lijn die grillig als een haarvat over het plafond loopt, met af en toe een zijtakje. Hij lijkt voort te kruipen als mijn leven; één grote scheur ontstaan bij de aardbeving die de grond opentrok, hongerig een hap nam uit mijn toen nog onschuldige jonge jeugd, om daarna zijn muil te sluiten en mij sprakeloos, gewond voor het leven, aan mijn lot overliet.

Een weemoedige glimlach trekt over mijn gezicht. Ik ben zo moe, zo ontzettend moe en bereid me voor op mijn laatste krachtinspanning. Ik heb tijd genoeg gehad om dat te doen, maar tijd heeft me nooit geholpen. De tijd heelt alle wonden, maar hoeveel tijd heeft de tijd daarvoor nodig? Ik kom steeds weer in tijdnood. Hoeveel leven zit er nog tussen mijn laatste hallo en dag?

Mijn hele leven ben ik al bezig, op zoek naar de verloren woorden uit mijn jeugd. Wonden die niet helen zonder hechting. Ze zijn te groot en te diep, het litteken blijft eeuwig vers, de huid teer. Waarom zou het me nu wel lukken?

‘Kan er nou niemand mijn kussens even opduwen? Ik glijd elke keer naar beneden en kom scheef te liggen op mijn heup, die doet al zo’n pijn, beurs, het duurt allemaal zo lang.’ Uit gewoonte praat ik geluidloos tegen mezelf, de enige naar wie ik ooit geluisterd heb, die ik kan vertrouwen, die me begrijpt.

Voor het eerst in mijn leven vind ik het jammer dat ik hier in stilte naar mijn gezin lig te kijken. Ik hoor hun geluid boven de stilte uit, monotoon, herken de betekenis zonder te horen. Het maakt allemaal niet meer uit. Ik weet dat ik het wil. Ik heb geen keuze, opnieuw een glimlach om mijn hoogmoed, terwijl ik ook wel beter weet. Dat ik me zelfs op dit moment druk lig te maken. Bang? Wat kan er nou toch gebeuren, het is gewoon hallo en dag, alleen de tijd daartussen blijft zoals altijd spannend, voor het vertrek.

‘Laten we nou eens beginnen, waar blijft hij nou?’ Ik kan mijn ongeduld maar met moeite onderdrukken, terwijl ik juist nu al mijn energie zo nodig heb. Ze willen me niet storen, terwijl ik juist nu zo graag met hen samen zou willen zijn, zou willen schreeuwen: ‘Kom hier jongens, kom bij mij, ik heb jullie nodig, al mijn hele leven!’ Ik zak alweer weg, te zwak, elke gedachte lijkt al de laatste. Ze verlaten één voor één het zinkende schip. Ik kijk van opzij naar het tafereel verderop in de kamer en voel me de regisseur van mijn eigen sterfscène. Alle belangrijke spelers van mijn leven staan daar op de bühne. Ik kijk vanuit de coulissen tegen het licht in naar het publiek, mijn publiek. In afwachting van hun waardering, applaus, staande ovatie, een publiekswissel. Of zullen de criticasters juist blij zijn met mijn vertrek? ‘Laat hem ophouden; hij kent zijn rol niet; geen tekst, kan niet zonder zijn souffleuse. Hij heeft zich nooit echt laten zien. Wie is hij eigenlijk?’ schrijven ze meedogenloos, onwetend van mijn angst en onzekerheid over mijn rol als kind, als jongen, als man, echtgenoot en bovenal mijn eigen rol als vader.

Ik zie hem opstaan. Kom op joh, het gaat beginnen.

Bas

De zomer loopt op zijn laatste benen, de bladeren zijn niet langer in staat om zich vast te klampen aan de takken die hun vrijheid terug willen. Rood van schaamte fladderen ze als vleugellamme vlinders in optocht naar beneden, waar ze zich neervlijen op de plek die de natuur voor hen gereserveerd heeft. Het bladerdek groeit als een lappendeken in de zon, die met zijn warmte de kleuren verandert in een hemels herfstpalet. De lucht verkilt omdat de zon, in tijdnood, zich niet langer kan wentelen in de overvloed van licht.

In een dikke, stoere trui speel ik in de tuin, waar ook mijn vader aan het werk is. Mijn vader kan niet stilzitten. Hij houdt ervan om met zijn handen bezig te zijn. Die rusteloze handen van goud die immer uit de mouwen willen. Het is nog in de tijd dat alles goed gaat in mijn leven, gelukkig als vanzelf. Ik ben zes jaar oud. Papa zegt dat er misschien wel eens een Tweede Wereldoorlog kan komen. Ik weet niet dat er ook een eerste was. We gaan niet vaak naar familie, papa zegt dat hij niet houdt van opzitten en van koude kak. Ik begrijp niet wat hij bedoelt, maar als ik naar zijn gezicht kijk, lijkt het niet iets te zijn wat ik zal willen. Mijn vader kan werkelijk alles, heeft handen als toverstokjes, bedekt met eelt en blauwe plekken, die van hout en spijkers in een paar uur een kast kunnen maken. Als dat geen toveren is. Maar het mooiste dat hij ooit gemaakt heeft is toch wel de trein, onze trein, waarmee we samen door de tuin kunnen rijden. Het is nog mannentijd in ons gezin.

De vrouwen hebben het nakijken. Wij mannen, papa en ik, doen mannendingen. We timmeren en zagen en maken alles wat je maar kan bedenken, uit het niets. En als het niets is, dan verzinnen we het gewoon tot iets. We kunnen uren spelen met het speelgoed dat we maken. Tijdens het timmeren lijkt papa steeds meer een kind te worden en tegen de tijd dat de trein klaar is, is hij uitgegroeid tot een kleine jongen als ikzelf. Hij is de machinist en ik de conducteur, we dromen een eigen wereld zoals enkel mannen dat kunnen. We spelen in het moment dat we denken te zijn. Tot mama hem tot de orde roept, onze droom verstoort en papa weer in de plooi vouwt, tot een volwassen mens. Hij stapt weer in de rol van vader. Het is de mooiste tijd van mijn leven. Maar voor mij is dat normaal. Het is meer ‘het treingevoel’ dat ik herken, alles is duidelijk en ik hoef alleen het spoor te volgen, zijn spoor; een tijd van logisch geluk.

Ineens is hij er niet meer. Mijn vader is van het ene op het andere moment verdwenen. Hij was ziek, zeiden de grote mensen om mij heen. Ik begrijp er niets van. Ik heb er niets van gezien. En de trein dan? Die is nog niet helemaal af; wie moet er dan machinist zijn als hij er niet meer is? Dat kan toch zomaar niet. Maar het kon allemaal wel. Er was niemand die zich om mij bekommerde. Iedereen was zo bezig met zijn eigen verdriet. Ik zag alleen maar vreemde mensen om me heen in ons huis. Ze zaten op de stoel waar mijn vader hoorde te zitten, ze dronken koffie uit mijn vaders mok en praatten en praatten en praatten alsof hun leven ervan afhing. Wat een woorden allemaal, alsof ze mijn vader met al hun geklets terug konden krijgen? Terwijl ik wel weet dat ook bij mijn vader de woorden snel te veel zijn. Voor hem hoeven al die woorden niet. Hij spreekt liever met zijn handen, als een soort gebarentaal voor slechthorenden. In plaats van letters voor de woorden maakt hij onderdelen voor een geheel. Ik hoop dat al die volwassenen snel stil zijn of dat er ergens iets kapotgaat, dan zou mijn vader zo wel komen. Hij heeft een bloedhekel aan losse eindjes. Hij zal ze snel weer aan elkaar knopen, repareren en oplossen. ‘Met al dat gelul kun je geen kromme spijker recht praten,’ kon hij gekscherend zeggen. Dat woord gebruikt hij alleen als we samen zijn, mannen onder elkaar, nooit als mama in de buurt is. Al die stoffige mensen in hun zwarte kleren, met een nog zwartere blik op hun gezicht, terwijl ik achter deze façade van nepverdriet alweer de dingen van alledag zie gloren. Ze vertrappen de grond waar mijn vader en ik altijd spelen. Het lijkt wel een voetbalveld dat na dagen regenen in een modderpoel veranderd is, een waar slagveld; ik kan niet geloven dat er ooit nog op gevoetbald kan worden, zonder het frisse groene gras van weleer. Zo kijk ik rond en overzie mijn speelveld. Dat wordt ook steeds minder herkenbaar. Ik kan ook niet meer geloven dat ik hier ooit nog kan spelen; mijn leven is één grote modderpoel geworden.

‘Papa waar ben je nou? Ik ben zo alleen, pap. Ik kan de trein niet alleen bedienen, je bent spoorloos verdwenen. Hoe moet het nu verder zonder machinist? Hoe moet ik nu alleen verder, papa?’

Hij heeft me nooit geantwoord, de man zonder woorden.

Ik word naar mijn moeder en mijn zussen gedreven, om zo de eenheid uit te stralen van een rouwend gezin. Maar het lijkt wel of niet alleen mijn vader weg is gegaan, ook mijn moeder is onbereikbaar geworden. We zijn wel fysiek aanwezig, maar ieder van ons staat op met zijn eigen verdriet in het leven. En ik sta eigenlijk nog maar aan het begin, in mijn kinderschoenen. Ze zouden levenslang knellen. Ik was niet in staat om ze uit te doen of losser te knopen. Ik had ze van mijn vader gekregen, dat was het enige dat ik nog van hem had. Pijn of niet, daar kon ik geen afstand van doen.

Ik kan nog maar net praten en met ‘aap, noot, mies’ kom ik niet ver, om datgene wat zich in mij voltrekt in woorden uit te drukken. Mijn moeder mag dan een belezen vrouw zijn, toch lijkt zij al de woorden die zij ooit gelezen heeft met één snik te hebben ingeslikt, want ik heb daar nooit iets van teruggehoord. Mijn vader nam alle tekst van liefde en genegenheid met zich mee in zijn graf en liet mijn moeder als een koele huls alleen bij mij achter.

Evenzo plotseling als het huis vol was gelopen toen mijn vader vertrok, liep ons huis weer leeg toen hij begraven was. Het lijkt wel of ze hem opgehaald hebben, al die pratende mensen, mijn vader ontvoerd hebben om hem voor zichzelf te houden. Ja, dat kan ik wel begrijpen, die hebben natuurlijk niet zo’n handige, fijne vader.

Mijn leven is in één keer anders geworden, als een aan-en-uitknop waaraan gedraaid is. Ik woon nog in hetzelfde huis met dezelfde moeder en zussen, ga nog naar dezelfde school, heb dezelfde juffen, de familie is eender en toch is alles in een klap anders geworden. Mijn moeder heeft, als vanzelfsprekend, de regie van mijn leven overgenomen.

Zo verandert het leven van mijn moeder, die pas vijfentwintig jaar oud is, onverwacht en moet ze zich staande houden in de wereld, die alleen maar geschikt is voor complete gezinnen. Alleen wordt ze niet voor vol aangezien, alsof zij het is geweest die de blindedarm van haar man, mijn vader, heeft doen ontsteken en de doktoren op het verkeerde been heeft gezet. Voor mij breekt een periode aan van totale ontreddering. Niets is meer wat het lijkt en wat het is geweest. Mijn moeder sluit zich op in een nieuwe rol die ze voor zichzelf bedacht heeft, maar zij kent de tekst niet. De rol van rouwende weduwe, alleenstaande moeder, liefdeloos achtergeblevene, gekozen of niet, ze weet niet hoelang ze deze rol zal moeten spelen. Een gegeven paard heb je te accepteren, ook al kan je het zelf niet berijden.

Haar ontreddering, die innerlijk voor mij voelbaar is, probeert zij zeker te verbergen door net te doen alsof ze weet hoe het verder moet. Ze probeert voor papa te spelen, maar het lijkt er helemaal niet op. Ze verzint ineens regels die er nooit eerder zijn geweest; ik begrijp ze ook niet, zo gemaakt en streng. Zo lijkt ze op een juffrouw bij ons op school, mevrouw Verburg, ze noemen haar een daadkrachtige flinke vrouw. Ik hoor mijn oom zeggen: ‘Elisabeth we zijn trots op je zoals je de kinderen opvoedt.’ Dat zijn de momenten waarop ik heel even een blosje op haar wangen zie, van trots of van schaamte, voor mij is dat hetzelfde, al zie ik ook een verlegen glimlachje oplichten, ze is dus ook een beetje blij met de woorden van mijn oom. Dat wij, Greet, Sjaan en ik, daar anders over denken, ze ons opoffert om oom tevreden te stellen, zal niet haar bedoeling zijn, maar het is wel wat er gebeurt. Dat heeft ze zich later wel eens per ongeluk laten ontvallen in een moment van ‘zwakte’. Na een glaasje wijn, dat ze zich die keer had ingeschonken terwijl ze eigenlijk nooit drinkt, waardoor ze per ongeluk uit haar gepantserde rol was geschoten, maar toen was er al geen weg meer terug voor mij. ‘Ze regeert haar gezin als een Pruisische militair,’ had ik oom die keer tegen tante Theresa horen fluisteren. ‘Het gaat haar wel lukken, discipline geeft haar houvast, zo houdt ze het gezin wel onder de duim.’ Ik zag dat hij opgelucht was en zichzelf geloofde, maar tante had wel wat bezorgd gekeken.

Als kind houd ik wel van orde, maar meer de orde als tegenhanger van wanorde. Niet de orde in de zin van gezag, het spel van de macht. Daar begrijp ik niet veel van. Ik ben een open leesboek; zo ga ik ook door het leven. Alles wat ik zie en doe verlaat ongecensureerd, spontaan, mijn mond. Dat heb ik geleerd van mijn vader. Zo waren wij gewend met elkaar om te gaan. Als echte mannen. Gewoon zeggen wat je denkt. ‘Neem de woorden zoals ze komen, Bas, laat ze hun werk doen en vergeet ze daarna meteen weer tot er in een nieuwe situatie weer nieuwe passende woorden nodig zijn. De oude woorden zijn dan allang weg, hebben hun werk gedaan, de boodschap achtergelaten en niet de lading. Zo doen wij mannen dat,’ kon mijn vader zeggen. Ik gloeide dan van trots dat papa mij een man genoemd had.

Bas

Het is een van die spaarzame momenten waarop er vrede is in ons huis, een intiem moment samen op de bank. Even lijkt het alsof het vergeten geluk de weg in ons geheugen teruggevonden heeft. Mijn moeder en ik zitten samen in de kamer, zij praat tegen de ruimte en ik luister stiekem mee.

‘Nu ik wat ouder ben en het leven mij al zijn scherpe kanten wel heeft getoond, kan ik beter begrijpen dat ik geen keuze had en door de omstandigheden gedwongen werd een vaderrol te spelen door strenge regels te dicteren. Ik besefte niet dat de daadkracht die ik toonde en de botte wijze waarop ik probeerde door te drukken, enkel uiterlijk vertoon was, een kunstje. Diep in mijn binnenste regeerde nog steeds het vrouwelijke en werd alle informatie zoals altijd nauwkeurig opgeslagen. Ik had een ijzeren geheugen, speciaal als het ging over gedrag dat alleen door mij als een doodzonde kon worden herkend. Als een veiligheidsdienst werden de woorden gedecodeerd, gekleurd en naar mijn waarde geschat en geïnterpreteerd. Alles wat binnenkwam zag ik als nuttig om de vijand buiten op tijd te kunnen lokaliseren en diende als munitie voor een tegenaanval. Wantrouwen zat tot in elke vezel van mijn lichaam.

Ik kon razend worden dat het leven mij zo vreselijk voor de gek hield. Het leven met zijn praatjes van liefde en geluk. Daar was weinig meer van over. Alles wat ik nog had waren jullie, mijn drie kinderen, waarvan ik hield, maar jullie maakten het me ook onmogelijk om een eigen leven te kunnen leiden. Ik was moeder gemaakt en zou dat de rest van mijn leven moeten blijven, daar was geen ontkomen aan. Zo had onze maatschappij dat voor me bedacht en die klus zou ik klaren. Het voelde toen ook niet echt alsof ik een keuze had, het was een oerlogica, een overlevingsprincipe waar ik zelf geen zeggenschap over had. Hoe zou ik nog ooit de liefde van een man kunnen ontvangen, als moeder van drie kinderen? Nee, daar was ik mooi mee gefopt. Gerard, mijn man en jouw vader, was een handige jongen. Ja, zijn handen konden toveren. Maar die handigheid heeft mij niet veel meer opgeleverd dan drie kinderen zonder vader.’

De wijze waarop ze praat, vol zelfbeklag en strijdbare berusting, verklaarde de innerlijke worsteling en haar houding om er het beste van te maken, ook al pakte dat voor mij meestal niet goed uit.

Mijn ouders waren zo verschillend en tegelijkertijd ook zo één geweest. Zij, hield net als mijn vader van het werk met haar handen.

Het is een bijzondere avond, als ze me haar deel van het verhaal vertelt, een ontboezeming: ‘Mijn leven was ineens tot een gevangenis gemaakt, omdat de cipier verdween en de sleutel had meegenomen en jullie, Greet, Sjaan en jij, de spijlen waren waardoor ik niet kon ontsnappen.’ Het waren toverwoorden uit haar mond, zo zacht en teder, maar er klonk ook een verwijt in door in de trant van ‘hoe hebben jullie dat kunnen doen?’. Ik begrijp wel dat het een soort geheim is dat ik snel moet vergeten en dat haar onthullingen niet voor mijn oren zijn bestemd. Uit een eerdere ervaring weet ik dat ik haar zwakte niet moet verwarren met vertrouwdheid en genegenheid, maar als een excuus moet zien voor haar autoritaire gedrag.

‘Ik kon dagen met mijn borduurwerk in de weer zijn. En als ik dan af en toe naar buiten keek door de mazen van de vitrage, waar Gerard, jouw vader, bezig was met het bouwen van zijn trein, kon ik zo genieten van de kinderlijke pret die hij had samen met jou. En toen was hij weg, zomaar, ineens. De dokter stond erbij en keek ernaar. Een blindedarmontsteking die te laat was ontdekt. Door een blinde dokter! Had hij zijn bril niet op kunnen zetten, op zijn godvergeten quasi-geleerde neus? Ja, achteraf had hij mooie verhalen over hoe het zo gelopen was, dat een blindedarmontsteking herkend kon worden aan zijn onduidelijke klachtenpatroon. Hoe duidelijk kon die onduidelijkheid bij Gerard zijn? Die dokter had beter het boekje vooraf kunnen lezen, dan was Gerard er nog geweest, in plaats van dit soort filosofisch gezwam van vrijpleiten. Die medici wassen altijd hun handen in onschuld, de diagnose achteraf als mosterd na de maaltijd, zoals ook de weerman foutloos het weer achteraf kan voorspellen.’

Ik werd erdoor verteerd, niet naar buiten, nee, daar was ik een en al begrip, maar mijn lichaam spande zich als een boog tot in het oneindige. Ik had alleen geen pijl om mee te richten, geen doel om te raken, de spanning kon zich nimmer ontladen.

‘Als ik er alleen al aan denk komt alle boosheid die ik onder controle dacht te hebben weer in alle hevigheid naar boven,’ vervolgt ze haar pijnlijke relaas. ‘Mijn leven is vergald en ik zal dat niet nog een keer laten gebeuren,’ spreekt ze fel, waarbij ze met een priemende vinger beschuldigend in mijn richting wijst, alsof ik dat in mijn hoofd zou durven halen. ‘Vanaf nu zal ik de controle over mijn leven in eigen hand houden. Ik begrijp nu beter waarom de haat en verdrongen emotie zich steeds in me opstapelde tot een onbegrepen hongergevoel, ik snap ook wel dat het een surrogaat is voor het gebrek aan liefde, wat ik probeerde te onderdrukken en stilde met het eten van alles wat er voor mijn mond kwam.’

Als ik haar zo hoor praten, begrijp ik hoe het open boek zich in mij heeft gesloten, bladzijde voor bladzijde, na elke afrekening die volgde op mijn spontane reacties, die zij met haar frustratie gevulde vocalen meteen de kop in probeerde te drukken, tot ik helemaal gesloten in haar handen lag en ook ik al mijn gevoelens afdekte met de kaft waarop enkel nog mijn naam stond, een naam die niet van mezelf was en ik bij mijn geboorte ook weer van hen gekregen had. In enkele maanden tijd verloor ik mijn vader, mijn moeder en mezelf.

Haar afstandelijke gedrag past wel bij hoe ik mijn moeder ken; alle emotie is uitgebannen, zo kan ze niet nog eens verrast worden. De familie van mijn vader voelde zich blijkbaar ook nogal ongemakkelijk bij ons vaderloze gezin. Er viel niet mee te pronken en de geslotenheid met haar opgekropte emoties maakte ons een risico op aantasting van de waardigheid van de familie.

De rust in mij was toen ook verstoord bij het wegvallen van mijn vader en de onrust in mij werd geboren bij het sluiten van mijn boek, vol verhalen die niet meer verteld konden worden. Het lijkt wel of van tijd tot tijd dat boek uit zijn voegen barstte, zo bol stond het van tekst die eruit wilde ontsnappen, maar het lukte enkel af en toe een dappere syllabe om zich uit de beknelling van de opeengepakte pagina’s te wurmen. De samenhang ontbrak volledig, zodat het uiteindelijke effect was dat niemand mij meer begreep en ik het opgaf.

Die onrust en dat geslotenboekgevoel vertaalde zich in de mimiek van mijn mond en zocht tevergeefs naar andere wegen om zich te uiten.

Ik verwerd van een blond jong kind tot een donker getinte jongeman met zwart, achterovergekamd haar. Ik weet niet of deze metamorfose al in mijn genen besloten zat, of dat mijn ingehouden tekst zich als drukinkt in mijn poriën heeft geperst en zo mijn teint en haar verkleurde tot gitzwart.

Bas

Vanuit mijn bed kan ik ze aan hun bewegingen herkennen.

Suzanne verraadt zich door de regelmaat waarmee het glas naar haar mond gaat. Een gebaar dat ze zich veilig voelt, op haar gemak. Dat is vaak anders geweest, ik ben blij dat ze weer bij ons terug is. Jammer dat ik het nu moet zijn die moet vertrekken. De drukte van haar gebaren verraadt ook de spanning, de twijfel of ze het wel goed doet, de twijfel die zo past bij het natuurtalent dat zij is.

Het kamerscherm staat nog opzij, alsof het doek nog niet helemaal is gevallen, de voorstelling in volle gang, maar niet voor lang meer. Ik herken het patroon van een verhalend toneelstuk dat zich naar een hoogtepunt toewerkt, het moment waarop alles samenvalt, de held terugkeert met al wat hij geleerd heeft en het kwade overwint. De sterfscène die het voor de held mogelijk maakt om de tocht te beëindigen en de natuurlijke orde te herstellen, de troon te bestijgen, lang en gelukkig te leven met de mooiste van het land.

Het is erg bevrijdend om met mijn oudste zoon Olivier te praten, terwijl ik altijd dacht dat ik niet genoeg woorden had om een uitweg te vinden in de warboel van gevoelens die als een gordiaanse knoop onverteerbaar zwaar op mijn maag lag. Het lijkt vanzelf te gaan, anders dan tijdens die eindeloze ritjes op zondagavond, wanneer ik hem tijdens zijn middelbareschoolperiode terugbracht naar de kostschool in Weert. Een woordeloze rit vol falen als gevolg van de eindeloze ruzies thuis aan tafel over zijn studieprestaties. We wisten niets van het puberbrein en zijn motieven. Reageerden primair, bol van onze projecties, wat ons was geleerd en ingeprent. We schoten niet alleen daar bij hem tekort, er was zoveel meer waar we toen geen weet van hadden.

Ongemakkelijk zocht ik naar een gesprek van vader tot zoon, om de afstand met hem te overbruggen. Het lukte me nimmer om echt dichter bij hem te komen, daarvoor was Weert steeds weer te dichtbij en keek ik alweer uit naar volgende week, een nieuwe kans, week in week uit, jaar in jaar uit.

Cees

Terwijl vader met Olivier praat, zitten wij op afstand oudekoeienverhalen op te halen, niets dan goeds over de stervenden. Ik kan maar moeilijk mijn gedachten erbij houden, alsof ik zo dadelijk te biecht moet en nog snel een paar zonden moet bedenken. Ik werd daar vroeger ook altijd zenuwachtig van toen ik als kleine jongen in de kerkbank voor de biechtstoel op mijn beurt zat te wachten. Ik wilde ook dát graag goed doen. Ook mijn zonden moesten de moeite waard zijn om naar te luisteren, de beste. Die pastoor zat daar niet voor Jan met de korte achternaam, die de kerk later zo berucht zou maken. Die had wel wat beters te doen dan naar een paar nepzondetjes te luisteren. Mijn vader gaat ook maar één keer dood, dus ik moet als ik eenmaal aan de beurt ben zijn kostbare tijd niet verspillen met onzinnige verhaaltjes, sterven is een serieuze zaak.

Wat maakt dat wachten toch altijd zo lang duurt, terwijl wanneer je iets leuks doet diezelfde tijd zo snel vervliegt? Ik luister zonder te horen, lees op afstand de lippen van mijn vader, woorden die eigenlijk voor Olivier bedoeld zijn, terwijl ik hier met mama afwezig zit te keuvelen.

Ik heb mijn vader nog nooit zoveel zien praten. Olivier krijgt nauwelijks gelegenheid om ertussen te komen, suf gelul zouden mijn vrienden dat noemen. Papa weet van geen ophouden. Het is duidelijk zijn spreekuur. Ik vind dat hij nu wel een beetje overdrijft en wil dat hij ophoudt, anders zijn er straks geen woorden meer over voor mij.

De oude angst neemt weer langzaam bezit van mijn lichaam, mijn geest heeft het alweer opgegeven en heeft zich weer teruggetrokken achter de gesloten deur van de gevangenis waartoe ik mezelf lang geleden heb veroordeeld. Waarom heb ik toen niets gedaan, het laten gebeuren? Was het de jaloezie? Moest ik daar dan zo ver in gaan dat ik haar niet wilde helpen? Hoe zou mijn leven eruitgezien hebben als ik niet steeds geleefd had met de rem erop, vol gedachtes en vooroordelen? Mijn aangeboren spontaniteit had vrijgelaten, zonder censuur van mijn gedrag? Het intense verdriet van vader en moeder, ieder op hun eigen wijze, me liet ontwaken uit de droom dat ik de held was die ze van hun lot had kunnen verlossen.

Het tafereel dat zich voor mijn ogen afgespeeld had liet weinig twijfel bestaan over de liefde die zij voor Bregje voelden. Hartverscheurend en toch dapper zaten zij aan haar bed, ieder aan een kant, hand in hand, gezworen kameraden. Nooit heb ik me meer buitenstaander gevoeld dan op dat moment van haar geboorte, en er zijn echt genoeg situaties in mijn leven geweest die voor mij ondraaglijk waren. Zonder dat ze ook maar één woord tot mij richtten werd ik schuldig verklaard, door mezelf levenslang uitgesloten, verbannen naar de eenzaamheid van de verloren groep.

Moeder Suzanne

Het telefoontje dat we snel moeten beslissen, omdat er nu een plaats vrijkomt en het al langer niet goed gaat met Bregje, verandert niets aan de afloop die al bij haar geboorte vaststond. We hadden toen alleen geen idee hoe en wanneer het zover zou zijn.

We hadden haar gisteren nog mee naar buiten genomen, het was een frisse dag met een lucht zo intens blauw zoals je dat alleen op milde vriesdagen ziet. Het zonnetje verwarmde haar gezicht terwijl ze tussen ons in liep, mopperend of we er al waren en hoelang het nog ging duren. Haar ogen konden moeilijk wennen aan het felle licht van de laaghangende winterzon. We hadden haar al een zonnebril gegeven, maar die deed ze af met de woorden: ‘Ja zeg, ik ben niet blind, ik ga niet voor gek lopen.’ Ze knipperde daarom nerveus met haar ogen en schudde geïrriteerd haar hoofd, om haar onwil nog eens extra duidelijk te maken en ons op de proef te stellen, een poging om de terugtocht te bespoedigen. Ondanks de verstoorde grimas zag ze er tevreden uit. Ik vond het fijn, ondanks haar gemok, om samen met haar te wandelen, het gaf me het gevoel dat ik nog iets voor haar kon doen, zo in de natuur, zonder publiek, zonder glurende mensen die me nawezen terwijl ik ze met elkaar zag praten over ons en Bregje.

Op de terugweg zaten Bas en ik naast elkaar in de auto, ieder in zijn eigen gedachtewereld verzonken. Sinds haar geboorte was er een afstand ontstaan die ik niet kon overbruggen. Bas was nooit een prater geweest, maar door de gebeurtenissen rond Bregje had ook ik een deel van mezelf tot verboden gebied verklaard. Ik was in één keer verzuurd, alsof ik ongetraind een marathon had gelopen. Verkrampt, in ademnood, hing ik in mijn eigen lichaam. Ik had de wedstrijd uitgelopen, maar moest achteraf de tol betalen in de vorm van een blessure die chronisch zou blijken. Ik dacht terug aan die avond waarop ik Bas, die niet langer bestand was tegen wat hij altijd mijn vrouwenlogica noemde, zover had gekregen om zich aan mij over te geven.

Maandenlang had ik met Bas meegepraat dat we een mooi gezin hadden, dat het goed was zo, gelukkig met Olivier, Merel en Cees als toetje; dat nog een baby geen optie zou zijn. Of misschien wel leuk, maar waarom zouden we het doen? En als we het al zouden willen, zou het wel snel moeten want lichamelijk liep ik tegen de deadline aan. Bas praatte nietsvermoedend mee zonder dat hij besefte dat het pleit al was beslecht, de beslissing was al in hem geplant.

Het was slechts wachten tot hij het zaad ook in mij zou planten. Ik wilde zo graag nog één keer moeder worden, de biologische klok tikte alle logica tegen de grond, de natuur rook nog eenmaal zijn kans. Het moest gewoon gebeuren. Ach, ik kende zijn zwakke plekken wel en na een week onthouding kon ik hem als was in mijn handen desnoods zijn hele koninkrijk afhandig maken als ik dat zou willen, maar ik wilde slechts een kind.

Na een drukke werkweek had ik op vrijdagavond Olivier, Merel en Cees vóór laten eten, zodat ik samen met Bas een glas wijn kon drinken om daarna als zij naar boven waren samen te eten.

‘Blijf jij maar even zitten joh, jij hebt het zo druk gehad. Ik zal de kinderen wel even naar bed brengen.’ Ik zag hem dankbaar kijken voor zoveel begrip en waardering voor zijn vermoeide stemming, en draaide me zo voordelig mogelijk om en verliet de kamer in de wetenschap dat de aanblik van mijn strakke broek, mijn wiebelende kont, zijn uitwerking niet zou missen. De rest van de avond was vervolgens kinderspel.

Cees

Bregje is inmiddels op zichzelf gaan wonen, nadat mijn ouders met gemengde gevoelens de wet van de natuur, dat jongen moeten uitvliegen, een handje hebben geholpen. Het compromis dat ze elk weekend thuis mocht komen heeft daar zeker aan bijgedragen.

We willen, ondanks het naderende einde van vader, haar ritme zo min mogelijk verstoren. Daarom heeft mijn vader met haar gesproken en uitgelegd dat hij ziek is en niet meer beter zal worden. Zonder het woord te gebruiken, zien we wel dat zij instinctief aanvoelt dat het dit keer wel eens menens zou kunnen zijn, maar de verborgen boodschap – dat hij er het volgende weekend niet meer zal zijn terwijl hij nu nog voor haar zit en met haar praat – kan haar geest niet bevatten. Hij is al zo lang ziek en elk weekend is hij er toch weer, dus is het voor haar niet mogelijk om zijn woorden tot realiteit te laten worden. ‘Doei pap, tot volgende week,’ roept zij dan ook haar vertrouwde afscheid, ondanks zijn woorden, maar dit keer lijkt ze toch minder overtuigd dan anders. Op de een of andere manier is ze gespannen en maakt zich ze zich als een struisvogel uit de voeten, zonder om te kijken, zodat hij voor eeuwig voort zal leven.

Cees

Het gesprek stokt ineens, Merel verstrakt en staat op; haar beurt. Olivier loopt met een bedrukt gezicht naar ons toe, en passant wisselen ze als voetballers, in het voorbijgaan een bemoedigend knijpende hand op elkaars schouder, ‘goed gespeeld’ op de lippen.

Olivier lijkt opgelucht, gaat zitten en neemt een slok van zijn terneergeslagen biertje. Zo’n bezoek aan de sterfelijkheid gaat je niet in je koude kleren zitten en je krijgt er blijkbaar ook dorst van. Ik weet niet wat Olivier allemaal aan ons vertelt, maar mama zuigt werkelijk alles uit hem, elk woord dat hij opgeeft wil ze proeven, erop sabbelen als een toverbal, om alle kleuren die het in zich heeft bloot te leggen, in een poging mijn vader zo lang mogelijk levend te houden, desnoods in ons.

Ik zit met een geïnteresseerde blik op mijn gezicht te luisteren, maar er komt geen syllabe binnen. Zo dadelijk ben ik aan de beurt, dat is mijn laatste kans. Alleen al die gedachte verlamt mijn hele lijf, mijn hart klopt niet alleen in mijn keel, nee, mijn hele lichaam trekt samen als een grote pulserende slagader. Mijn mond voelt droog, mijn tong plakt als een hostie tegen mijn verhemelte, als een sandwich tussen onder- en bovenkaak. Mijn glas bier, voor me op tafel, al jaren mijn redding geweest, lonkt en biedt zich verleidelijk aan.

Mijn hand zoekt uit gewoonte contact, oude vrienden; samen bereiken ze mijn lippen, die ik als een pleister van elkaar trek. Ik sluit mijn ogen en neem een slok. Mijn tong wordt losgeweekt en krijgt, spartelend als een vis, zijn beweeglijkheid terug. Net op tijd, want ik zie Merel alweer terugkomen. Dat is ook snel gegaan. Ik neem nog snel een slok, en nog een, en nog een; neem de flesjes met me mee, als houvast, voor het geval dat.

Van de spanning vergeet ik mijn ‘goed gespeeld’-gebaar met Merel, en ga op weg naar mijn vader.

Cees

Ze pakt mijn handje vast en trekt me met zich mee naar binnen, in een poging mijn blik, die gericht is op het punt waar papa en mama met hun auto over het asfalt aan de horizon zijn verdwenen, los te rukken. Ik draai mijn hoofdje en blijf kijken, ook al trekt ze me achter zich aan naar binnen, pratend over pannenkoeken als afleidingsmanoeuvre. Ik hoor haar niet, in trance, vanwege de grote verdwijntruc die ik zojuist gezien heb.

Hoe kan een grote auto met papa en mama in de verte in zo’n klein puntje in de straat verdwijnen? Zouden ze ook de weg terug weten, uit het niets terugkomen en dan weer groter groeien, tot normaal? Mama wel, die weet alles. Van papa weet ik het niet zeker, hij vraagt altijd alles aan mama, hij kan niet eens zijn spullen, die hij zelf heeft weggelegd, terugvinden. Hij wordt dan ook snel boos, alsof zij het expres verstopt heeft. Zo is mama niet hoor.

Het is de eerste keer dat papa en mama samen op vakantie gaan. Ik weet niet wat het betekent, ben al vier, maar heb nog nooit vakantie gehad. Tante Greet, die aan mijn arm staat te trekken, is geen familie. Ze is een oppasmevrouw die zelf geen kinderen heeft; ik wist niet dat dat kon? Ik ken alleen maar moedervrouwen, die hebben allemaal kinderen. Ze is eigenlijk een huurmoeder die je moet betalen; voor tien dagen doet ze dan net of ze je moeder is. Ze kan er niet veel van, het is duidelijk dat ze geen echte is.

‘Papa en mama gaan er even tussenuit,’ zegt tante Greet, ‘ze zijn er aan toe.’ Het is de eerste keer dat ik hoor dat iemand ergens aan toe is, ertussenuit, om mij. Dat je vakantie nodig hebt vanwege kinderen, het gedoe. Ik vind het helemaal niet leuk dat ze weg zijn en besluit om voortaan beter mijn best te doen, zodat ze niet weer op vakantie hoeven te gaan.

Op de kleuterschool zit ik bij zuster Almera, een non, helemaal in het zwart met een wit kapje om haar gezicht. Ze heeft een vriendelijk gezicht met altijd lachende ogen die worden beschermd door haar brillenglazen. Ze heeft geen benen of voeten, ze glijdt door de klas, het zwarte kleed valt helemaal om haar heen tot op de grond. Soms zie ik alleen maar haar gezicht zonder handen, die verdwenen zijn in de reusachtige mouwen, ze steekt dan tegelijkertijd haar ene hand in de andere mouw en andersom. Foetsie.

Op donderdagmiddag zweeft zij de klas rond met een groot, blauw, gestreept schort aan, een grote stofzuiger op wieltjes achter zich aan trekkend. Het is poetsmiddag. Ik mag op mijn tafeltje staan terwijl zij bezig is, de klas stilhouden met mijn verhalen. Ik heb geen idee wat ik ga vertellen, waar ik het allemaal vandaan haal. ‘Uit je duim,’ zegt mijn vader; dat zou best kunnen want ik heb heel lang dag en nacht geduimd. Tot die keer dat ik met mijn vader mee mocht naar het ziekenhuis omdat mijn duim geopereerd moest worden, ontstoken, er bijna afgezogen, zei de dokter. Ik kan het litteken nog zien, anders zou ik denken dat ik dit verhaal ook uit mijn duim gezogen had.

Als ik daar op tafel sta te vertellen is de hele klas stil. Ze hangen aan mijn lippen, wachtend op wat gaat komen. Ik weet zelf ook niet hoe het af zal lopen en ben net zo benieuwd als zij. En Zuster Almera poetst niet erg hard; die is mijn grootste fan, daarna heb ik nooit meer een grotere gehad. Ik heb me later vaak afgevraagd waar dat jongetje met al zijn verhalen is gebleven. Waarom is hij weggegaan en waarnaartoe? Misschien is hij bij zuster Almera gebleven?

Opgroeien is helemaal niet makkelijk. Groeien mag dan vanzelf gaan, een kwestie van eten en drinken, je bordje leeg, volgens mama, maar opgroeien is meer, daar moet je je hoofd bij houden, nadenken over wat je doet, opletten wat anderen doen en vinden, alles volgens de regels. In het kinderspel ontstaan de regels vanzelf. Die hoef ik niet te bedenken, die zijn juist een onderdeel van het spel met de spelers van het moment. Ze groeien mee zodat het spel gespeeld kan worden in alle facetten van plezier, slimheid, behendigheid, geluk, fantasie en bovenal samen. Liggend in het koele, vochtige gras, kriebelend op onze blote jongensbenen, geurend, op een landerige middag, terwijl we op onze rug naar de wolken boven ons kijken, die als voorbeeld langs de hemel denderen, steeds van vorm veranderend, elkaar inhalen om zich dan weer te verstoppen in het niets, om even later verderop weer op te duiken, lachend in de zon.

Als de zon zijn glans verliest van goud naar oranje is het de hoogste tijd om op huis aan te gaan. Het spel is heerlijk geweest, ik gloei nog na van de opwinding, als altijd ging ik er volledig in op, was de indiaan die we bedachten, de natuurmens met zijn onbegrensde mogelijkheden, de held en winnaar van het spel.

Bij elke stap die ik zet, dichter bij huis, verandert de fantasiewereld om me heen; de spanning voel ik langzaam oplopen terwijl ik afdaal, de regels van de grote mensen roeren hun boze tongen. ‘Waar kom je zo laat vandaan? Je broek, kijk nou toch eens, er zit een scheur in, en helemaal vol met modder. Verdomme, die heb je pas een paar weken. Ik kan jou ook nooit iets nieuws geven zonder dat je het meteen weer kapotmaakt,’ hoor ik mijn moeder al mopperen.

Ik kijk naar beneden. De scheur, een open mond die mijn knie blootlegt als een beslagen tong, kan ik niet ontkennen en ook de modder laat zich niet verstoppen. Maar het spel was zo fijn; we hebben gewonnen, mam, de cowboys hadden geen schijn van kans om onze hut te veroveren. Waarom kunnen grote mensen mijn succes niet zien. Er wordt nooit gevraagd of ik het leuk heb gehad en met wie ik speelde, over mijn onverschrokken aanval tegen de overmacht van Janneke, Theo, Geert en Bart; het gaat altijd over die ene scheur of de tijd. Ik zeg er toch ook niets van als zij de halve dag in bed blijven en met stinkende adem opstaan, sacherijnig de hele dag lang, terwijl ik niet heb kunnen slapen van hun geschreeuw, elke avond weer. Ik ben nu al wijzer dan papa en mama, ik zwijg en onderga in stilte.

Tegen de tijd dat ik thuis ben, is er weinig meer over van mijn heldenstatus uit het spel. Stapje voor stapje, veertje voor veertje heb ik mijn indianentooi kaalgeplukt, vervangen door het pantser gesmeed uit venijn, vol verwijten. De felle woorden die als een mitrailleur op mij worden afgeschoten kunnen mij niet langer raken.

Verwonden, ja, dat wel, daar heb ik nog geen antwoord op, dat moet ik nog leren. Onkwetsbaar worden als Achilles; ik ben nu nog te veel hiel.

Cees

Elke zondagochtend sta ik vroeg op en loop in pyjama zachtjes naar beneden. De lucht van sigaretten na een nacht doorhalen, hangt als een nevel op de begane grond. Als ik de trap afloop word ik er door omspoeld, verdronken.

Ik neem een hap lucht voor ik verder afdaal, om voldoende zuurstof vast te houden tot mijn longen gewend zijn aan onze huiselijke smog. Mijn ouders zijn straffe rokers heb ik ze wel eens horen zeggen. Ik weet niet waarvoor ze die straf verdiend hebben, het moet wel erg zijn als je steeds iets in de brand moet steken om het daarna in te ademen, je longen te vernietigen. Ik hoef gelukkig alleen maar de lucht die ze terug blazen in te ademen, en dat vind ik al vies. Kun je nagaan hoe dat voor hen moet zijn. Op mijn vraag of zij het lekker vinden, zeggen ze dat ik nog een kind ben die dat niet kan begrijpen. Ze proberen me dan omzichtig uit te leggen dat ze wel willen maar niet kunnen stoppen. ‘Waarom niet? Daarom niet,’ gevolgd door een aantal redenen die ik niet goed kan volgen, want ik ben nog maar een kind.

Door vroeg op te staan, probeer ik ze te helpen. Ik vind het fijn om hun te verrassen door de kamer op te ruimen, de asbakken te legen, te stofzuigen, de lege flessen en glazen op te ruimen en de deuren naar buiten te openen om frisse lucht binnen te laten. Dat laatste doe ik altijd het eerste, ook voor mezelf. Ik weet dat mijn moeder het heerlijk vindt om ontbijt op bed te krijgen. Na zo’n avond. Dus heb ik dat ook in mijn takenpakket opgenomen.

Ik rooster boterhammen, die ik vervolgens zo doormidden snijd dat er twee driehoeken ontstaan, dat vind ik wel chic staan. Ik kook twee eieren op de klok, die ik kan lezen, en pers sinaasappelsap met een handpersje van Tomado. Dat vind ik het lastigste. Ik heb maar kleine handen, waardoor ik veel sinaasappelen nodig heb om een glas te vullen. Ik kan er maar weinig sap uit persen. Mijn vader heeft kolenschoppen zegt mijn moeder. Voor hem is het niet moeilijk om er later nog eens zoveel sap uit te knijpen. Daarom laat ik de resten sinaasappel op een bord liggen. Weggooien is een zonde volgens mama.

Als ik de servetjes, die altijd gebruikt worden voor het bezoek, onder het bord heb gelegd, loop ik balancerend de trap op en klop op hun slaapkamerdeur. Die is meestal van binnen afgesloten. Ik weet niet waarom dat is, het voelt wel vreemd dat ik niet zomaar binnen kan lopen. Misschien hebben ze toch iets te verbergen?

Ik sta voor de deur tot ik het slot open hoor draaien, als ik wankelend binnenkom liggen ze allebei alweer in bed zodat ik nooit weet wie het slot ontgrendeld heeft. Een eerdere ervaring had me geleerd dat ik ’s morgens niet te vroeg moet komen, want dan kan de verrassing zomaar verkeerd vallen. Ik weet niet wat tijd met een geslaagde verrassing te maken heeft, maar toen ik op die bewuste zondagochtend om halfacht met mijn handen vol afgesnauwd werd, had ik dat snel geleerd, voor de rest van mijn leven. Eerst kloppen, nooit binnenkomen zonder te vragen. Dat was ook niet meer nodig, want na die ene keer is de deur voortaan gesloten.

Ja, vandaag heb ik geluk, de stemming zit er goed in en mijn moeder is blij. Mijn vader is ook wakker en ligt met zijn ene arm onder zijn hoofd en in de andere hand heeft hij zijn sigaret, die als een rokende vinger een extra deel van zijn lichaam lijkt te zijn geworden. Hij kijkt naar het plafond, waar hij de kringetjes naartoe blaast. Er komt er nooit een aan, voor die tijd zijn ze allang uiteen geblazen door zijn rochelende hoest. Ik vind mijn vader wel stoer zoals hij daar in het halfdonker in zijn eentje bij mijn moeder ligt, hoestend met die rokende arm onder zijn hoofd. Hij kijkt alleen maar en zegt niets.

Mijn moeder: ‘Ha, lekker jongen, wat verwen je ons weer vandaag.’ Ik groei van trots en waan me een tovenaar van geluk, mijn mama stralend en papa rokend. Het belooft een mooie dag te worden.