© 2022 Eva Rovers

Dit ebook is gebaseerd op de eerste druk (april 2022).

Omslagontwerp: De Designpolitie

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Redactie: Willemijn Lindhout, Andreas Jonkers

Eindredactie: Andreas Jonkers

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

ISBN 9789493254091

NUR 320

Dit boek is een uitgave van journalistiek platform De Correspondent. Wil je vrijblijvend kennismaken? Ga naar corr.es/er22 en ontvang elke zaterdag een gratis artikel in je inbox!

Politiek moet je niet te veel aan politici overlaten. Daar zijn onze problemen namelijk te complex voor. Vooral een veelkoppig monster als klimaatverandering vraagt om een veelkoppige aanpak.

In dit vlammende betoog laat Eva Rovers zien dat burgers cruciaal zijn voor het oplossen van de grootste uitdagingen van deze tijd.

-

Eva Rovers doet onderzoek voor het Knowledge Network on Climate Assemblies, is mede-oprichter van Bureau Burgerberaad en publiceert onder andere in NRC, Trouw en De Correspondent.

Voorwoord: Wat er op het spel staat

Koningin Beatrix wond er geen doekjes om in 1988. In haar kersttoespraak waarschuwde zij: ‘Onze wereld lijdt onder ontbossing, woestijnvorming, vervuiling en vergiftiging van lucht, bodem en water, uitsterving van dier- en plantsoorten, aantasting van de ozonlaag die ons tegen gevaarlijke straling moet beschermen, en stijging van de temperatuur met bedreigende gevolgen, zoals verhoging van de zeespiegel.’1

Dit was geen nieuwe boodschap, benadrukte ze: ‘Waarschuwingen zijn er genoeg geweest. Twintig jaar geleden werd de Club van Rome opgericht. Met haar rapport Grenzen aan de groei bracht zij de toekomst van de mensheid zelf in discussie. […] Nu zijn wij mensen zelf ook een bedreiging voor onze planeet geworden.’

Die sombere constatering hoefde volgens de koningin niet tot moedeloosheid te leiden: ‘Wij mensen zijn niet geschapen voor het passief aanvaarden van “ons lot”. […] Nu staan we voor de uitdaging een nieuwe relatie tot de natuur te vinden, gekenmerkt door eerbied voor ecologisch evenwicht, behoedzaamheid en zorgvuldig beheer.’

Ondanks deze koninklijke waarschuwing en ondanks het toen al omvangrijke wetenschappelijke bewijs dat de mens haar leefomgeving gevaarlijk aan het veranderen was, slaagde de Nederlandse politiek er niet in om het ecologisch evenwicht te herstellen.2

Opeenvolgende regeringen boekten in die ruim dertig jaar wel wat vooruitgang met lucht- en waterkwaliteit, maar anno 2022 verdwijnt in Nederland meer natuur dan in omringende landen, is het aantal insecten sinds 1988 met driekwart afgenomen en staan ooit zo alledaagse dieren als spitsmuizen en hazen op de lijst van bedreigde zoogdieren.3 Tegelijkertijd is het elektriciteitsverbruik verdubbeld en stoten Nederlanders 30 procent meer CO2 uit dan gemiddeld in de EU.4

*

Dit falende overheidsbeleid beperkt zich niet tot Nederland. In democratieën wereldwijd worden moeilijke of gevoelige onderwerpen vooruitgeschoven, met name als ze over de lange termijn gaan. Politici kunnen met onderwerpen als klimaatverandering en biodiversiteit maar moeilijk binnen vier jaar succes behalen en zijn bang dat maatregelen stemmen zullen kosten. In Nederland zitten ze ook nog vast in een korset van partijdiscipline, waardoor Kamerleden in 99,99 procent van de gevallen meestemmen met hun partij – ook als dat ingaat tegen hun eigen opvattingen.5 En nee, dat is geen symbolisch cijfer, maar daadwerkelijk berekend. Ook niet onbelangrijk: vaak hebben politici jarenlange relaties met bedrijven en belangengroepen, die met een intensieve lobby proberen om de status quo te behouden of in hun voordeel om te buigen.

Het resultaat van dit alles is dat heikele kwesties blijven liggen en sluipenderwijs veranderen in onbestuurbare crises. Zie de woningmarkt, zie de jeugdzorg, zie het institutioneel racisme, zie de stikstof-, klimaat- en biodiversiteitscrises.

‘Kan de overheid crises aan?’ vraagt minister van Staat Herman Tjeenk Willink dan ook in zijn recentste boek.6 Politici weigeren volgens hem te erkennen dat veel crises het gevolg zijn van politieke keuzes en hun eigen functioneren. Politici zijn te veel gericht op de eigen politieke werkelijkheid en ‘de markt’, waardoor de dagelijkse realiteit en burgers uit zicht zijn geraakt.

Ik deel die analyse en vraag me af hoe we het democratisch systeem kunnen veranderen. Hoe kunnen we politici bevrijden uit hun zelfgijzeling? Hoe zorgen we dat zij zich wél kunnen laten leiden door het gemeenschappelijk belang in plaats van door partijpolitieke belangen, de waan van de dag en lobbygroepen?

Politici zullen zichzelf niet aan de haren uit het moeras kunnen trekken. Daarom is het nu aan ons om ze daarbij te helpen, om de democratie democratisch te maken en om de grootste problemen van deze tijd te bestrijden.

Zeker een veelkoppig monster als klimaatverandering vraagt om een veelkoppige aanpak. Een aanpak die niet alleen wordt bedacht door politici, ambtenaren, bedrijfsleven en belangengroepen, maar vooral door inwoners. Want inwoners zijn onafhankelijk, ze hoeven geen verkiezingen te winnen, hebben geen media-aandacht nodig, ze spreken niet namens een politieke partij en ze hebben geen achterban die ze gerust moeten stellen. Mede daardoor kunnen inwoners meer oog hebben voor het gemeenschappelijk belang en het belang van toekomstige generaties.7

Stel nu dat je een groep inwoners hebt die een goede afspiegeling vormt van de samenleving: zou zo’n groep niet precies de hulp kunnen bieden die de politiek nodig heeft om de crises wél aan te kunnen?

Steeds meer landen om ons heen laten inwoners meepraten en meebeslissen in een zogenaamd ‘burgerberaad’. In zo’n burgerberaad buigt een gelote groep inwoners zich over een complex maatschappelijk probleem. Ze laten zich grondig informeren door experts en ervaringsdeskundigen en gaan met elkaar op zoek naar oplossingen die het gemeenschappelijk welzijn dienen. Dat doen ze door zich samen te ‘beraden’, of met een duur woord te ‘delibereren’. Bij deze manier van overleg gaat het er niet om anderen te overtuigen van jouw mening, maar om te zoeken naar common ground en van daaruit oplossingen te bedenken. Geen debat dus, maar dialoog. Geen meningenoorlog, maar uitwisseling van waarden en perspectieven.

Uit honderden voorbeelden van over de hele wereld blijkt dat inwoners via dit soort burgerberaden binnen enkele maanden haalbare aanbevelingen kunnen bedenken voor complexe of precaire onderwerpen.8 Zo zorgde een burgerberaad in Ierland voor legalisering van het homohuwelijk, hielpen inwoners van Noord-Macedonië hun politici om beleid te maken rond vaccinatietwijfel en ontwikkelden burgerberaden in onder meer Frankrijk, Denemarken en Schotland een indrukwekkend pakket klimaatmaatregelen.

De belangrijkste voorwaarde: politici die burgers vertrouwen. Een overheid die nieuwsgierig is naar de kennis, ervaring, zorgen en behoeften van haar inwoners, en hun om hulp durft te vragen. Dat is pas ‘een nieuwe bestuurscultuur’.

*

Klimaat en milieu zijn bij uitstek geschikte onderwerpen voor een burgerberaad. Terwijl in veel Europese landen al nationale klimaatburgerberaden plaatsvinden, loopt Nederland vreselijk achter. Met dit pleidooi wil ik laten zien wat wij van burgerberaden uit het buitenland kunnen leren, zodat we het in Nederland meteen goed kunnen doen.

Nog meer hoop ik te laten zien dat de kennis en ervaring van burgers onmisbaar zijn voor het te lijf gaan van de grote problemen van deze eeuw. Dat bewustzijn moet niet alleen tot politici doordringen, maar ook tot burgers zelf. Veel mensen zijn gaan geloven dat onze macht niet verder reikt dan het stemhokje of onze portemonnee. Maar we zijn zo veel meer dan kiezer en consument. We zijn inwoners van een dorp, een stad, van een land, een planeet. We hebben wensen, dromen, twijfels, levenservaring en ideeën. Precies daarmee kunnen we de politiek helpen bij de grootste opgaven van deze tijd.

Na decennia van halfslachtig klimaat- en milieubeleid is het nu aan ons om de politiek te helpen. Het is aan ons om mee te denken, mee te praten en mee te beslissen over de toekomst. Zoals dat hoort in een echte democratie. Burgerberaden zijn essentieel voor een sterke democratie – een democratie die opgewassen is tegen complexe uitdagingen, omdat ze gedragen wordt door haar inwoners.

Zo kunnen we voorkomen dat crises leiden tot permanente verdeeldheid en apathie, en hebben we een sleutel in handen tot een hechtere, meer rechtvaardige samenleving en een leefbare aarde.

Want dat is wat er op het spel staat.

Hoofdstuk 1: De klimaatnoodzaak

Hoop en wanhoop wisselen elkaar af in de ogen van de astronaut. ‘We hebben een ander ruimteschip nodig, want…’, hij probeert adem te halen, ‘… het ruimteschip dat wij nu hebben gaat eraan.’9

De astronaut heeft geen helm op, geen ruimtepak aan. Hij zweeft niet. Hij ligt. Niet in een ruimteschip, maar in een ziekenhuisbed. Het is 17 mei 2014 en Wubbo Ockels, de eerste Nederlander die door de ruimte reisde, begint aan zijn laatste reis. De volgende dag zal hij overlijden aan nierkanker.

Niet dat Ockels ook maar iets van zijn strijdlust heeft verloren. Hoewel hij nauwelijks nog kan ademhalen, heeft hij het zuurstofkapje van zijn mond gehaald om een videoboodschap in te spreken.

Mensen zijn zich niet bewust van het gevaar waarin ze leven, begint hij. ‘Onze planeet heeft kanker. Ik heb ook kanker. En de meeste mensen met kanker gaan dood.’ Hij lacht alsof hij iets doms heeft gezegd. ‘Nou ja, iedereen gaat natuurlijk dood’, corrigeert hij zichzelf, ‘maar er zijn genoeg mensen om de mensheid te laten overleven op aarde. Maar dan moeten we wel voor onze eigen planeet zorgen.’

Hij moet even op adem komen.

‘Als je de instelling, de houding van een astronaut hebt, dan houd je van de aarde zoals maar weinig mensen doen. En als je echt van iets houdt, dan wil je het niet verliezen.’

Zijn stem slaat over. ‘Mijn vrouw wil mij niet verliezen. Ze wil alles doen om mij in leven te houden. Dat is de liefde en houding die mensen ten opzichte van de aarde zouden moeten hebben.’

Een kort moment schiet hij vol. Dan herpakt hij zich. Bijna boos: ‘Nog niet de helft van onze daken heeft zonnepanelen. Nog niet de helft van de auto’s rijdt elektrisch. En we hebben al helemaal geen industrie die een redelijke hoeveelheid materiaal hergebruikt.’ Aan de technologie ligt dat niet. ‘Wat is er dan mis?’ vraagt hij retorisch. ‘Wat er mis is, is de mindset.’ Met alle kracht die hij nog in zich heeft, besluit hij zijn boodschap: ‘Wij. Wij mensen, gemaakt van dezelfde moleculen als die verdomd krachtige ster die is ontploft. Wij, die ons ontwikkeld hebben uit miljarden jaren van leven. De mensheid is zo sterk dat we de aarde kunnen redden. Maar we kunnen haar ook vernietigen. Zelfs iets kleins verandert iets.’

Met zijn laatste energie wilde Wubbo Ockels mensen eraan herinneren hoe extreem uniek die blauwe planeet van ons is. Hoeveel geluk we hebben dat hier alles aanwezig is om ons in leven te houden. Water om te drinken, vruchtbare grond om voedsel te verbouwen, bossen en oceanen die koolstofdioxide omzetten in zuurstof zodat wij kunnen ademen, een atmosfeer die zorgt voor een temperatuur die het leven laat floreren.

Ockels hoopte dat zijn boodschap ons allemaal de ‘mindset’ van een astronaut zou geven. Een mindset die ons dankbaar zou stemmen, omdat we zouden beseffen dat het leven op aarde een lot is uit de intergalactische loterij. Een mindset die ons eraan herinnert hoe afhankelijk we zijn van onze planeet, die ons voor de aarde zou laten zorgen zoals astronauten voor hun ruimteschip: gezamenlijk, omdat ze weten dat hun leven ervan afhangt.

Astronaut of spaceship Earth, stond op het T-shirt dat Ockels droeg op die laatste dag. We zijn allemaal astronauten op ruimteschip aarde. Maar die mindset lijkt te ontbreken bij de bestuurders van dat ruimteschip.

*

We zijn geen snuggere astronauten. We zorgen opvallend slecht voor ons ruimteschip. Op grote schaal verbranden we olie, kolen en gas om te kunnen reizen, om onze huizen te verwarmen, om onze datacenters te laten werken en vooral om heel veel spullen te maken – waarvan vele totaal overbodig. Zo jagen we gigantische hoeveelheden koolstofdioxide de atmosfeer in, dat zich daar ophoopt en steeds meer warmte vasthoudt. Daar krijgt het gezelschap van methaan, een ander broeikasgas dat we royaal uitstoten en dat voor nog snellere verhitting zorgt.10 In plaats van de delicate balans van atmosferische gassen te waarborgen zoals de bemanning van het International Space Station doet, zetten wij op ruimteschip aarde de schuiven wagenwijd open.

En dat terwijl wetenschappers al decennia waarschuwen voor klimaatverandering.11 Vanaf 1958 laten de metingen van chemicus Charles Keeling zien dat de aarde aan het opwarmen is. Zijn bevindingen waren voor president Lyndon B. Johnson in 1965 aanleiding om het Amerikaanse Congres te waarschuwen: ‘Deze generatie heeft de samenstelling van de atmosfeer wereldwijd veranderd met een constante toevoer van koolstofdioxide uit de verbranding van fossiele brandstoffen.’12

Niet alleen wetenschap en politiek, ook de fossiele industrie erkende al halverwege de vorige eeuw de opwarming van de aarde en de oorzaak daarvan. Oliebedrijf Exxon deed in de jaren vijftig zelf onderzoek en concludeerde toen dat er een direct verband was tussen het verbranden van fossiele brandstoffen en de opwarmende aarde.13 Shell besefte in de jaren tachtig dat die opwarming binnen enkele decennia grote gevolgen zou hebben ‘voor de leefomgeving van mensen, voor hun toekomstige levensstandaard en voedselvoorraden, met potentieel grote sociale, economische en politieke consequenties van dien’.14

Toch is klimaatverandering al decennialang een onderwerp van twijfel, relativering of ronduit ontkenning. Klimaatverandering is een scheldwoord geworden, een splijtzwam, een fenomeen waar je ‘in gelooft’ of niet en waar je maar beter over kunt zwijgen als je niet beticht wilt worden van politieke partijdigheid.

Zie het grote verschil tussen koningin Beatrix en haar zoon: sprak Beatrix in 1988 onomwonden over de opwarming van de aarde, zeespiegelstijging en algehele planetaire verwoesting door de mens, Willem-Alexander zweeg zeven jaar lang over het klimaat in zijn kersttoespraken. ‘De discussie is zo gepolariseerd’, schreef de NOS in 2019 over dat stilzwijgen, ‘dat vrijwel alles wat hij erover kan zeggen verkeerd zou kunnen vallen. Ook de uitspraak bijvoorbeeld dat er een door de mens veroorzaakt klimaatprobleem is, kan worden gezien als een politiek statement.’15 Wat er veranderd was? De collectieve mindset.

Tot midden jaren tachtig waren de wereldwijde politiek en industrie het erover eens dat het klimaat aan het opwarmen was en dat dit een gevaar vormde voor het leven op aarde. De bestuurders van ruimteschip aarde zagen dus het gevaar, ze wisten wat er moest gebeuren. Waarom kwamen ze dan niet gezamenlijk in actie, waarom stuurden ze niet bij? Omdat in het Westen, dat verantwoordelijk was voor het grootste deel van de uitstoot, de jaren tachtig zo ongeveer het slechtst mogelijke decennium bleken voor mondiale actie door sterke overheden. Privatisering zegevierde, de vrije markt had het voor het zeggen, het enige mondiale project was de economische globalisering, niet de ecologische.

Dankzij de Amerikaanse president Ronald Reagan en de Britse premier Margaret Thatcher was het Westen bevangen geraakt door een blind geloof in marktwerking. Die mindset had tot gevolg dat koopkracht belangrijker werd dan leefbaarheid, en persoonlijke winst belangrijker dan het welzijn van het ruimteschip als geheel. En als er nog problemen waren, dan zouden die vanzelf door marktwerking verholpen worden. De ongebreidelde vrije markt was de oplossing voor alles.

Gedreven door die mindset kwam vanuit de fossiele industrie een duur betaalde lobby op gang om de politiek ervan te overtuigen dat de opwarming van de aarde wel meeviel en sterker nog: dat het de economie zou schaden als de industrie uitstootbeperkingen opgelegd zou krijgen.

Nog ingenieuzer was de desinformatiecampagne die de fossiele industrie opzette. Ze betaalde professoren en andere experts om de wetenschappelijke consensus over het verband tussen broeikasgassen en klimaatopwarming in diskrediet te brengen.16 Dat gebeurde ook in Nederland, waar in de jaren negentig hoge functionarissen van Shell de Leidse hoogleraar scheikunde – en mede-oprichter van de Club van Rome – Frits Böttcher een miljoen gulden betaalden om twijfel te zaaien.17

Die twijfelcampagne was zeer effectief. Want hoewel de Nederlandse politiek al in de jaren tachtig wist dat ze haar burgers moest beschermen tegen de gevolgen van het opwarmende klimaat, en dat nog eens bevestigd kreeg door een parlementair onderzoek naar klimaatverandering in 1996, is er al die jaren veel te weinig gebeurd.18 Hooguit wat gepolder in de marge.