© 2019 Jelmer Mommers

Dit e-book is gebaseerd op de eerste herziene druk (maart 2022).

Omslagontwerp: Leon Postma

Art direction: Harald Dunnink

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Infographics: Leon de Korte, Leon Postma en Jorris Verboon

Redactie: Harminke Medendorp

Eindredactie: Andreas Jonkers

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

ISBN 9789493254121

NUR 320

www.decorrespondent.nl

Klimaatverandering bedreigt alles wat ons lief is. Maar we zijn niet zo machteloos als velen denken. De komende tien jaar kunnen we tij keren.

Dit boek beschrijft hoe, en laat zien dat jouw bijdrage ertoe doet.

Want achter de somber stemmende berichten over verwoestende bosbranden, dodelijke overstromingen en passieve politici groeit een beweging die laat zien: onze toekomst op aarde schrijven we zelf.

Jelmer Mommers schrijft voor De Correspondent over klimaat en democratie. Zijn scoop over de klimaatkennis van Shell ging de wereld over. De vertaling van dit boek werd lovend ontvangen in Engeland en Amerika.

‘Our task is to make trouble, to stir up potent response to devastating events, as well as to settle troubled waters and rebuild quiet places.’

— DONNA J. HARAWAY

Staying with the Trouble

VOORWOORD

Klimaatverandering is een ramp van een onderwerp, ik zeg het maar gewoon eerlijk. Ik ben er al bijna tien jaar continu mee bezig en ik vind het nog steeds afstotelijk. Dus als je hebt geaarzeld dit boek op te pakken: ik begrijp het helemaal.

Het begint al bij het woord ‘klimaat’. Met de technische betekenis is niet zoveel mis: ‘het gemiddelde weer over een periode van minstens dertig jaar’. De term is bedacht om algemene uitspraken te kunnen doen over het weer op een bepaalde plek. Nederland heeft bijvoorbeeld een gematigder en koeler klimaat dan India. Voor de meeste mensen en gedurende het grootste deel van onze recente geschiedenis was het klimaat een gegeven, ongeveer zo boeiend als het langzame stromen van gletsjers of de samenstelling van de lucht die we inademen. Achtergrond. Voer voor experts.

Maar we weten allemaal dat het woord ‘klimaat’ tegenwoordig een heel andere lading heeft. Dreiging. Gevaar. De afgelopen jaren vertellen de experts ons in steeds fellere bewoordingen dat het klimaat door menselijk toedoen ingrijpend verandert. Niet op één plek, niet in Nederland óf in India, maar overal tegelijk. Ze vertellen ons dat de aarde opwarmt, dat zeespiegelstijging kuststeden bedreigt, dat hittegolven vaker ondraaglijk heet worden, dat de wereldwijde voedselvoorziening onder druk staat. Ze vertellen ons dat doorgaan op de huidige weg vrijwel zeker tot wereldwijde catastrofes zal leiden – en al leidt.

Ik heb op mijn computer een mapje waarin ik nieuws en studies over het veranderende klimaat verzamel. Het is een uitdijende uitnodiging om wanhopig te worden. Elke maand komt er wel een stuk bij waardoor ik denk: het is nog veel erger dan ik dacht. Als ik net de schrik te boven ben van een omvangrijke studie die stelt dat deze eeuw honderden miljoenen mensen last kunnen krijgen van watertekorten door smeltend ijs in het Himalayagebergte,1 dan dient de volgende mokerslag zich alweer aan: het zou de komende eeuwen zo heet kunnen worden dat een deel van de wolken verdwijnt.2 Met als gevolg dat nóg meer zonnewarmte het aardoppervlak bereikt – wat tot een onleefbaar hete aarde zou kunnen leiden.3

De kans is heel klein dat het tijdens jouw leven al zó ver komt. Maar door de keuzes die we nu maken, bepalen we wel de leefbaarheid van de aarde voor de generaties na ons. En de schade die we nu veroorzaken, is deels onomkeerbaar.4

Het eerlijke verhaal is dat we ongelofelijk diep in de shit zitten. De mens heeft het warmere klimaat waar we nu op afstevenen nog nooit meegemaakt. Lokale droogtes, lokale overstromingen, lokale weersextremen – die kennen we. Maar niets uit de geschiedenis bereidt ons voor op wereldwijde ontwrichting van het klimaat, met tal van gevolgen die op zichzelf onprettig zijn en in combinatie met elkaar rampzalig.

We betreden volledig nieuw terrein. Hoe langer we op de huidige voet doorgaan, hoe ontwrichtender de gevolgen.

Iedereen heeft zijn eigen manier gevonden om zich tot de wereldwijde opwarming te verhouden. Tom, een van mijn beste vrienden, kijkt weg.5 Hij zei het een keer letterlijk toen we koffiedronken en met elkaar spraken over dit boek: ‘Ik kies ervoor om weg te kijken.’ Hij wil zijn leven leiden zonder zich de hele tijd rot te voelen over de staat van de aarde. Hij maakt zich wel degelijk zorgen over het klimaat, maar heeft geen vertrouwen in de overheid, want die doet veel te weinig. Hij heeft ook geen vertrouwen in bedrijven, want die kiezen uiteindelijk altijd voor winst en maken het probleem daardoor vaak groter. En hij heeft geen vertrouwen in zijn medemensen, want zelfs als mensen goed op de hoogte zijn, dragen ze nog bij aan de opwarming. En dan zijn er nog de ontkenners in de politiek die soms verkiezingen winnen met de boodschap dat we niets aan het klimaat moeten doen.

Op slechte dagen deel ik Toms wanhoop. Er zijn overheden, organisaties en burgers die hun uiterste best doen om de opwarming te beperken, maar collectief doet de mensheid, doen wij nog veel te weinig. Niemand doet genoeg, daar kan ik van getuigen. Enerzijds schrijf ik over de opwarming, geloof ik vurig dat we meer actie moeten ondernemen, en heb ik een aantal dingen in mijn eigen leven aangepast omdat ik me zorgen maak over het milieu. Ik eet bijvoorbeeld geen dierlijke producten meer en vlieg sinds vier jaar niet meer. Maar ik heb tijdens het schrijven van dit boek wel voor het eerst in mijn leven geskied, op nepsneeuw nota bene. En in 2022, terwijl ik de nieuwe, actuele editie maakte die je nu leest, kochten mijn vriendin en ik een kampeerbusje om de komende jaren lekker veel tijd buiten door te brengen met onze jonge kinderen. Het is een diesel.

Het zou zelfbedrog zijn om te doen alsof ik een ‘positieve bijdrage’ lever. Onder de streep ben ik nog steeds een vervuiler. Hoe ga ik dat uitleggen als iemand me in de toekomst vraagt wat ik deed om de aarde leefbaar te houden? Ongemakkelijke vraag. Ik heb er geen goed antwoord op. En ik zou willen dat het er niet was: dat knagende schuldgevoel, de angst, de wanhoop.

Dus besloot ik op zoek te gaan. Ik ging op zoek naar manieren om wél te blijven kijken, maar niet wanhopig te worden. Ik zocht een antwoord op de vraag hoe erg het precies is gesteld met het klimaat, en of we überhaupt nog een geloofwaardige kans hebben om de opwarming te bedwingen. Ik onderzocht welke ingrepen een verschil maken en waarom.

De afgelopen jaren sprak ik met wetenschappers en beleidsmakers, met lobbyisten en Shellmedewerkers, met actievoerders en met politici van de VVD tot de Partij voor de Dieren. Ik was bij klimaatdemonstraties en rondetafelgesprekken van de industrie; ik was in Parijs bij de grote klimaattop van 2015, en in Zuid-Amerika om te onderzoeken waarom Ecuador zich genoodzaakt ziet olie te winnen in het regenwoud van de Amazone. (De wereldwijde vraag naar olie, onder meer veroorzaakt door het vliegtuig waarmee ik naar Ecuador reisde, was inderdaad een deel van het antwoord.)

De inzichten die ik gaandeweg opdeed, deel ik met je in dit boek. Ik beschrijf hoe we hier gekomen zijn, hoe het erger kan worden (als we het laten gebeuren) en hoe het beter kan worden (als we daarvoor kiezen).

In deel 1 duik ik kort de geschiedenis in, omdat we alleen vooruit kunnen als we weten waarom we in de problemen zijn gekomen en wat die problemen precies behelzen.

In deel 2 toon ik twee toekomstscenario’s. Het eerste scenario beschrijft een mogelijke toekomst als we onze levens blijven leiden zoals we nu doen. Het tweede scenario laat zien wat er kan gebeuren als we de samenleving ingrijpend verduurzamen.

In deel 3 schets ik hoe we die duurzame toekomst kunnen afdwingen. Afwachten en hopen op het beste is niet genoeg. Oude én nieuwe krachten zijn bezig de toekomst te vormen, en de vraag is welke krachten we aanjagen.

De afgelopen jaren kwam ik erachter dat mensen wél iets kunnen veranderen als ze samen in actie komen. Niet in een of andere utopische toekomst, nu al. Hoewel je er in het dagelijks leven weinig van merkt, is er een groeiende groep mensen op de been. Zij geloven niet dat de toekomst ons overkomt. En ze hebben gelijk: het verhaal dat we onze (klein)kinderen later kunnen vertellen, schrijven wij nu zelf.

Ik gebruik de woorden ‘wij’ en ‘ons’ heel bewust. Dit boek gaat echt over ons allemaal. Het gaat over onze collectieve geschiedenis en onze gezamenlijke toekomst. Iedereen heeft daar zijn eigen positie in en zijn eigen ideeën over. Maar hoe divers we ook zijn, uiteindelijk wonen wij allemaal op dezelfde planeet en delen we één wereldwijd klimaat. Ik zal er niet al te gezapig over doen, maar ik zal regelmatig ‘wij’ schrijven, omdat we een wij zijn.

Met dit boek wil ik laten zien dat er een manier van kijken bestaat waarbij wanhoop het begin is van iets nieuws, in plaats van een reden om je blik af te wenden.6 Iedereen kan meedoen en elke bijdrage telt. Achter de somber stemmende berichten over verwoestende bosbranden, dodelijke overstromingen en passieve politici groeit een beweging die laat zien: onze toekomst op aarde schrijven we zelf.

Dat wil niet zeggen dat alles nu voor altijd goed komt,7 maar wel dat we een kans hebben om een beslissende wending te maken. Het verhaal dat ik ga vertellen draait niet om ‘minder’ – minder vliegen of minder autorijden. Het draait om meer en beter: meer geluk, meer welvaart, meer gezondheid. Op goede dagen durf ik het hardop te zeggen: alles is nog mogelijk.

Dit boek is voor alle Toms out there. Voor iedereen die geneigd is weg te kijken, maar ook wel weet dat dat geen oplossing is. Voor iedereen die nu eindelijk eens precies wil weten hoe het zit, met dat klimaat. Voor iedereen die een bijdrage wil leveren, als dat nut heeft. Voor iedereen die denkt dat we dit nooit gaan oplossen, maar nog bereid is zich stevig te laten verrassen.

1 Philippus Wester e.a., The Hindu Kush Himalaya Assessment, Springer International Publishing (2019). Zie voor een samenvatting: Chelsea Harvey, ‘World’s “Third Pole” Is Melting Away’, Scientific American via E&E News (4 februari 2019).

2 De studie is hier te vinden: Tarpio Schneider e.a., ‘Possible climate transitions from breakup of stratocumulus decks under greenhouse warming’, Nature Geoscience, Vol. 12 (2019), pp. 163-167. Zie voor een samenvatting: Zeke Hausfather, ‘Extreme CO2 levels could trigger clouds “tipping point” and 8C of global warming’, Carbon Brief (25 februari 2019).

3 Natalie Wolchover, ‘A World Without Clouds’, Quanta Magazine (25 februari 2019).

4 IPCC, Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press (in press), hoofdstuk 4, tabel 4.10. Nota bene: naar dit rapport wordt in het vervolg verwezen met ‘AR6 WG1’.

5 De naam Tom is gefingeerd uit privacy-overwegingen.

6 Dit inzicht ontleen ik aan de Italiaanse filosoof Giorgio Agamben. Voor hem ‘is wanhoop juist een moment van mogelijke verandering, en daardoor een reden voor hoop’. Bron: Joe van der Meulen, ‘Profiel van filosoof Giorgio Agamben: Gids door de hel’, De Groene Amsterdammer (2015), nr. 27-28.

7 Dit punt maakte Rebecca Solnit eerder herhaaldelijk in haar essays over hoop. Zie bijvoorbeeld de inleiding van: Hope in the Dark: Untold Histories, Wild Possibilities, Haymarket Books (2015), p. xvi. ‘A victory [in a social struggle] doesn’t mean that everything is now going to be nice forever.’

DEEL I: WAT IS ER MIS?

1 HOE WE IN DE PROBLEMEN KWAMEN

Laat ik beginnen bij het begin. Niet het klimaat, maar de natuur en alles wat daarin leeft, en hoe wij ons daartoe verhouden.

Geen enkel levend wezen staat op zichzelf. Je zou dit boek niet kunnen lezen zonder de 38 biljoen bacteriën die in je dikke darm leven en daar voedsel omzetten in bruikbare energie.8 Toch is er niets makkelijkers dan die bacteriën te vergeten en je dag door te komen in de veronderstelling dat je een onafhankelijk individu bent.

Op kleine schaal kunnen dit soort gevoelens van onafhankelijkheid niet zoveel kwaad. Darmbacteriën verteren mijn voedsel, ook als ik negeer dat ik afhankelijk van ze ben (99 procent van de tijd). Bomen produceren de zuurstof die ik inadem, of ik me nou wel of niet verbonden met ze voel.

Maar als we collectief vergeten hoe volledig wij verweven zijn met andere levende wezens, komen we in de problemen.

Kijk naar de insecten. Die vormen niet alleen de belangrijkste voedingsbron van talloze zoetwatervissen en het merendeel van de vogels. Door van bloem tot bloem rond te vliegen, bestuiven insecten zoals bijen ook nog eens driekwart van alle gewassen die mensen eten. Ze zijn dus zo goed als onmisbaar.

Mede door het gebruik van landbouwgif is op sommige plekken al 80 procent van de insecten verdwenen.9 Toch is die wereldwijde terugloop zelden voorpaginanieuws,10 zelden de inzet van een debat in verkiezingstijd. Het is alsof we vinden dat insecten er niet écht toe doen, of in elk geval niet genoeg; alsof de sterfte van die insecten losstaat van de samenleving. Je druk maken om ‘het milieu’ – de natuurlijke omgeving waarin planten, mensen en andere dieren leven – lijkt een optie, geen noodzaak.

Hoe is die splitsing tussen mensen en alle andere levende wezens ontstaan? Waarom denken we meestal dat we los van de natuur leven, terwijl de zuurstof in onze longen, de bacteriën in onze buik en de bestuivers van ons voedsel bewijzen dat we er onlosmakelijk mee verbonden zijn? Om die vragen te beantwoorden, neem ik je mee terug in de tijd.

Het begin: jager-verzamelaars in de natuur

Onze soort, Homo sapiens, ontstaat zo’n 300.000 jaar geleden in wat nu Afrika heet.11 Het grootste deel van onze ontwikkeling bevindt de aarde zich in een ijstijd. Dikke ijskappen liggen verspreid over de continenten, als muren van ijs die bepalen waar het leven wel en niet kan gaan.

Tienduizenden jaren lang leven we op de savanne in Afrika. In barre en vaak wisselende klimaatomstandigheden ontdekken we hoe we vuur kunnen maken en ontwikkelen we ons grootste evolutionaire voordeel: dat we van elkaar kunnen leren. We beginnen in groepen te jagen en gaan waar het voedsel is; we plukken vijgen en jagen op wilde schapen.12 In warme en natte periodes nemen onze aantallen toe; in koude en droge periodes nemen ze weer af.13

Ondanks ons kleine aantal hebben we als jager-verzamelaars al direct een grote invloed op de wereld om ons heen. Eén mens met een vuursteen kan een stuk bos in lichterlaaie zetten;14 overal waar mensen verschijnen verdwijnt het aantal grote dieren in rap tempo.

Dat wil niet zeggen dat we onze leefomgeving ook onder controle hebben. Een deel van ons verlaat zo’n 60.000 jaar geleden Afrika, een deel blijft. Maar het lukt ons nog niet om de hele aarde te bewonen; de ijskappen blokkeren de doorgang vanuit Siberië naar Noord-Amerika. Op het hele Amerikaanse continent is vooralsnog geen mens te vinden.

Dan draait er iets. Het klimaat begint te veranderen. De oorzaak is een aantal natuurlijke schommelingen in de baan van de aarde, dat ervoor zorgt dat de hoeveelheid zonnestraling op het noordelijk halfrond toe- en afneemt over periodes van tienduizenden jaren. Zo kent de aarde al 2,6 miljoen jaar ijstijden en warmere tussenperiodes, de zogenaamde interglacialen.

21.000 jaar geleden breekt weer zo’n periode van opwarming aan, de eerste die moderne mensen meemaken.15 De ijskappen smelten, de zeespiegel stijgt en de oceanen worden warmer. Gedurende een periode van zo’n 9.000 jaar warmt de aarde 5 tot 7 graden op.16

Die opwarming blijkt precies te zijn wat de mens op dat moment goed kan gebruiken. Nu de ijskappen zich terugtrekken, kunnen we eindelijk vrijwel de hele aarde veroveren. Zo’n 6.000 jaar na het begin van de opwarming lukt het ons voor het eerst om de overtocht van Siberië naar Noord-Amerika te maken.17 Nog zo’n 4.000 jaar later hebben we bijna de hele aarde gekoloniseerd; alleen Antarctica blijft te ijzig.18 Het is dan ongeveer 9.000 jaar voor Christus in de westerse telling (en zo’n 10.950 jaar voor Elvis).

Dankzij het warmere klimaat komt de ontwikkeling van onze soort in een stroomversnelling. We betreden een unieke periode: 10.000 jaar zal het klimaat relatief warm en nat blijven. Belangrijker nog, het klimaat is in een half miljoen jaar niet zo lang zo stabiel geweest.19 Jager-verzamelaars die op zoek zijn naar nieuwe voedselbronnen maken van de voorspelbare omstandigheden gebruik om wilde planten te domesticeren. Vóór de opwarming begon hebben we dat ook geprobeerd,20 maar nu pas lukt het, dankzij de betrouwbaarheid van de seizoenen.

Onafhankelijk van elkaar beginnen verschillende groepen mensen in verschillende streken, zeker zeven in totaal, gewassen te verbouwen. Generatie na generatie zwoegen we, en telkens worden de oogsten iets zekerder. We beginnen tarwe, gerst, linzen, mais en aardappelen te eten. Steeds minder mensen zijn nog rondtrekkende jager-verzamelaars, steeds meer worden we bewoners van nederzettingen.

De landbouwrevolutie: een eerste kloof

De ontwikkeling van de landbouw verandert alles voor de Homo sapiens. Voor het eerst hoeven we niet meer achter ons voedsel aan te rennen. Ons dieet wordt eentoniger en minder voedzaam dan toen we nog jager-verzamelaars waren. Daar staat tegenover dat we niet meer met onze baby’s hoeven te zeulen. We beginnen sneller achter elkaar kinderen te krijgen, en de extra monden die gevoed moeten worden, versterken vervolgens de noodzaak om méér opbrengsten van de akkers te halen.21

Zo krijgen we er steeds meer belang bij om de natuurlijke omgeving te beheersen en haar dienstbaar te maken aan onze behoeftes. Dat we onze omgeving veranderen is niet zo vreemd – dat doen alle dieren. Bevers bouwen dammen, vogels maken nesten, wormen graven gangen.

Wat ons onderscheidt is de schaal waarop we dit doen; we vinden steeds nieuwe manieren om grote stukken land in één keer naar onze hand te zetten. Hele bossen veranderen we in vruchtbare akkers, rivieren leiden we om zodat water vloeit waar we het hebben willen.

Het gevolg is dat we onszelf steeds minder als ‘een van de dieren’ gaan zien. Sterker: we beginnen vanaf 10.000 jaar geleden dieren te houden, schapen en geiten als eerste, die we gaandeweg ook steeds meer als ons bezit beschouwen.

Later bouwen we omheiningen rond onze nederzettingen om onszelf en onze oogsten te beschermen tegen roofdieren en andere ongewenste indringers. Erf hier, wildernis daarbuiten.

Zo vormt de landbouwrevolutie een beslissende wending in onze relatie met de natuur: er ontstaat, in elk geval in ons denken, een kloof tussen onze soort en de rest.

Toch ontgroeien we de natuur niet. Als boeren leven we innig samen met ons land en ons vee. We weten dat de natuur zich ieder moment kan laten gelden in de vorm van een mislukte oogst, een ziek varken of een vernietigende storm. De aarde blijft ons levensritme bepalen: er is een tijd van zaaien en een tijd van oogsten.

Maar het idee dat wij mensen losstaan van de rest van de natuur, wordt in de loop van de geschiedenis wel steeds sterker. Hoe meer we de natuur naar onze hand zetten, hoe verleidelijker de gedachte dat wij door onze unieke kwaliteiten boven alle andere levende wezens staan, boven de natuurlijke wereld.

Na de ontwikkeling van de landbouw en de permanente nederzettingen blijven we in hoog tempo innoveren: het wiel, papier, geld. Er ontstaan religies, steden en grotere beschavingen – Mesopotamië is in 3000 voor Christus de eerste verstedelijkte samenleving, en binnen een paar eeuwen volgen er meerdere.

Zodra die beschavingen beginnen op te bloeien, ontstaan er ook elites die leven van het voedsel dat anderen voor hen verbouwen. Koningen, geestelijken, kunstenaars en denkers hebben de handen vrij om na te denken over de toekomst en over onze plek op aarde.22

Eeuwenlang volgen verschillende opvattingen over de natuur elkaar op. In de meeste religies vormt respect voor de schepping een belangrijke leidraad, met het idee van rentmeesterschap: dat het onze plicht is de natuur goed te beheren.

Maar soms komt de nadruk meer te liggen op het laatste deel van dat woord: meesterschap. Zoals in het Oude Testament, waar staat dat de mens de aarde moet onderwerpen, dat hij de heerser moet zijn ‘over de vissen in de zee, over de vogels in de lucht, over elk levend wezen dat op aarde rondkruipt’. Dit idee van de mens als heerser wordt vooral in Europa steeds dominanter.

De Verlichting: bevestiging van de kloof

Als de briljante Franse denker René Descartes in de zeventiende eeuw ten tonele verschijnt, hangt in Europa de verandering in de lucht. De voorzet is gedaan door Nicolaas Copernicus, die in 1543 tot ieders verbijstering stelt dat de aarde rond de zon draait. Oude kennis staat ineens op losse schroeven. In de decennia daarna worden oude ideeën over de natuur en de werkelijkheid stapje voor stapje afgebroken. Later zal deze periode de boeken in gaan als ‘de Verlichting’ of ‘de eeuw van de rede’: westerse wetenschappers proberen de hele wereld te doorgronden en te verklaren.

De jonge Descartes speelt in deze periode een beslissende rol. Zodra hij zijn opleiding heeft afgerond, stort hij zich op de wiskunde, natuurkunde en filosofie. Hij is een duizendpoot die op elk van deze gebieden wel een opzienbarende theorie verzint. De manier waarop lichtstralen breken als ze door water gaan, bijvoorbeeld, weet hij als eerste in een wiskundige formule te vangen.

Maar de grootste invloed zal hij krijgen met zijn poging ‘de hele natuur’ te verklaren – zijn levensmissie. In zijn zoektocht naar de fundamenten van alle kennis splitst Descartes in 1637 de mens radicaal van de rest van het universum door te stellen dat alleen de mens een ‘geest’ heeft. De rest van de natuur is in zijn ogen slechts materie. Dieren zijn objecten, dingen die niet na kunnen denken.23

De streep die Descartes trekt tussen onszelf en de rest, zal het westerse denken tot op de dag van vandaag tekenen. Dat komt natuurlijk niet doordat iedereen in de zeventiende eeuw de filosofie van Descartes leest en denkt: ik beschouw mezelf voortaan als onafhankelijk wezen dat boven de natuur staat. De radicale splitsing van Descartes is vooral belangrijk omdat ze zo’n haarscherpe weergave is van het dominante wereldbeeld dat in de voorgaande eeuwen in Europa is ontstaan.

Descartes’ belangrijkste toevoeging daaraan is dat hij de hiërarchie tussen mensen en de natuur de glans van de redelijkheid meegeeft. Dat de mens boven de natuur staat is in het Europa van na de Verlichting geen opvatting meer; het krijgt de status van een wetenschappelijk feit. Als je het ermee oneens bent, is dat onredelijk.

Een idee dat een vroege jager-verzamelaar nog volkomen dwaas had gevonden – ‘Verheven boven de natuur, ik?’ – is in de zeventiende eeuw, in elk geval in de steden van Europa, volkomen normaal geworden. De definitieve scheiding tussen ‘de samenleving’ en ‘de natuur’ is een feit.24

Bijna niemand kijkt er dan ook van op als Descartes schrijft dat de mens ‘heer en meester van de natuur’ moet worden: hij zegt daarmee wat velen in die tijd al denken, en al doen. Westerse koopmannen en zeevaarders zijn al volop aan het proberen de baas op aarde te worden. Vanaf eind vijftiende eeuw varen Europese veroveraars de wereld over in de overtuiging dat ze beschaving verspreiden wanneer ze ‘de wildernis’ temmen. De hiërarchische relatie tussen mens en natuur wordt in de overzeese koloniën gebruikt als sjabloon voor de relatie tussen de kolonisten en de slaafgemaakten. In de ogen van koopmannen en koningen is de wereld een grote supermarkt waar je tegen bodemprijzen kunt winkelen. En dat is dan ook precies wat er eeuwenlang gebeurt.

Aan het thuisfront, ondertussen, beginnen de contouren van de moderne industrie zichtbaar te worden – een nieuw hoofdstuk in de almaar uitdijende kloof tussen mens en natuur.

De industriële revolutie: de mens als heer en meester

Zoals elk dier op aarde verbruikt de mens energie. Duizenden jaren, vanaf het moment dat we op de savanne achter onze prooi aan rennen, zijn dieren en planten onze voornaamste energiebronnen. Later ontdekken we de kracht van de wind (voor zeilboten en molens), walvisolie (handig voor olielampen) en van turf en steenkool (prima warmtebronnen).

Maar het duurt tot begin achttiende eeuw tot iemand op het idee komt om een machine te maken die op steenkool draait. Het idee is eenvoudig genoeg: door water aan de kook te brengen boven brandende kolen, ontstaat stoom waarmee je een pomp of turbine in beweging kunt brengen. Met die beweging kun je vervolgens weer andere dingen laten bewegen. Als je een stoommachine aansluit op een weefgetouw, bijvoorbeeld, kun je het werk van tientallen mensenhanden vervangen door één grote bak steenkool te verbranden. Eureka!

Als uitvinder James Watt in 1784 patent aanvraagt op zijn stoommachine die licht genoeg is om overal te gebruiken, begint er een nieuwe wending in onze geschiedenis: de industriële revolutie.

Door steenkool te verbranden krijgen we een ongeëvenaarde controle over onze energievoorziening. Het is veelzeggend dat het Engels één woord kent voor ‘stroom’ en ‘macht’. In de woorden van de investeerder achter Watts stoommachine: ‘I sell here, Sir, what all the world desires to have… POWER.’25

Zoals we tijdens de landbouwrevolutie de natuur al dienstbaar maakten aan onze belangen, doen we dat tijdens de industriële revolutie opnieuw, maar dan on steroids. De beperkte hoeveelheid spierkracht van paarden en mensen beperkt ons niet langer. We worden minder afhankelijk van stromende rivieren en de wind, de natuur bepaalt steeds minder het tempo van onze ontwikkeling.

De stoomlocomotief doet zijn intrede, en de stoomboot. We beginnen naast steenkool steeds meer aardolie en -gas uit de grond te halen. Dit zijn alle drie zogenaamde ‘fossiele’ energiebronnen die vele millennia eerder zijn ontstaan. We verbranden deze stokoude energie in een oogwenk, in kolossale hoeveelheden.

Gouden tijden breken aan voor onze soort. Vóór het fossiele tijdperk hadden mensen het vaak niet veel beter dan hun ouders of grootouders, nu schiet het tempo waarin we ons ontwikkelen omhoog.

Maar naarmate onze greep op de natuurlijke wereld groeit, worden de eerste barsten in het onderliggende wereldbeeld zichtbaar.

Een ander wereldbeeld: de natuur als web van leven

Het idee dat mensen de natuur moeten onderwerpen, staat al eeuwenlang op gespannen voet met een ander idee: dat wij onderdeel zijn van de natuur, en dat we er voorzichtig mee moeten zijn. In de westerse geschiedenis vertolkt niemand dat idee beter dan Alexander von Humboldt. Hij wordt in 1769 geboren in Pruisen, reist de hele wereld over en zal uitgroeien tot de beroemdste wetenschapper van zijn tijd.26

Voor Von Humboldt is de natuur een ‘web van leven’ – en de mens onderdeel van dat web. ‘In deze lange keten van oorzaak en gevolg kan geen enkel feit als losstaand worden beschouwd’, schrijft hij in 1807.

Hij ziet de natuur niet slechts als materie, zoals Descartes: ‘De natuur is een levend geheel’, schrijft hij, ‘geen werkeloze massa.’ Overal zijn ‘onophoudelijk organische krachten aan het werk’.

Zelfs in de lucht ontdekt hij onzichtbare beginnetjes van leven: stuifmeel, insecteneitjes en zaden. Hij is vooral geïnteresseerd in de samenhang tussen al dat leven. ‘Alles’, schrijft hij, ‘heeft invloed op elkaar.’

Dat klinkt tegenwoordig misschien een beetje uitgekauwd, maar het is een cruciaal inzicht. Het vormt de basis van wat we later ‘ecologie’ zijn gaan noemen: de studie van de verbindingen, samenwerkingen en afhankelijkheden tussen levende wezens in zogenaamde ‘ecosystemen’. Von Humboldt benadrukt dat je niet met de aarde kunt omgaan als een onuitputtelijke bron. Dan zal op een gegeven moment het hele web van leven ontrafeld raken.

Met deze ideeën maakt de Pruis naam en faam. Hij is geliefd onder tijdgenoten zoals Charles Darwin en Johann Wolfgang von Goethe, en er zijn meer plaatsen en soorten naar hem vernoemd dan naar wie dan ook (zijn broer Wilhelm von Humboldt, ook een bekende wetenschapper, komt niet eens in de buurt). Zijn honderdste geboortedag wordt in 1869 overal gevierd – van Moskou tot Mexico-Stad, van Melbourne tot Buenos Aires.

Hoe kan het dat Von Humboldt in zijn tijd zo bekend is, maar dat we zijn naam nu nauwelijks nog kennen? En waarom trekt hij zulke andere conclusies dan de Verlichtingsfilosofen?

Van jongs af aan begeeft Von Humboldt zich in de natuur. Als jongetje probeert hij continu uit het klaslokaal te ontsnappen en de bossen in te trekken. Hij is buitengewoon leergierig, kan niet stilzitten, heeft naar eigen zeggen het gevoel dat hij voortdurend door ‘tienduizend zwijnen’ wordt achternagezeten. Von Humboldt is niet iemand die kennis over de wereld opdoet door vanachter zijn bureau te filosoferen, zoals de Verlichtingsfilosofen die hem voorgingen. Hij wil kennis opdoen door de natuur zelf te ervaren.

Pruisen is hem al snel te klein. In 1799, als zijn ouders allebei dood zijn en hij een flinke erfenis krijgt, begint de 29-jarige Von Humboldt aan zijn eerste expeditie. Hij weet de Spaanse koning zover te krijgen hem een paspoort te geven voor een bezoek aan de koloniën in Zuid-Amerika. Later zal hij nog naar Nieuw-Spanje (het huidige Mexico), de Verenigde Staten en Siberië reizen.

Overal waar hij komt, maakt hij als een bezetene aantekeningen over planten, dieren en mensen. Hij tekent landschappen, bergketens en sterrenhemels. Met gevaar voor eigen leven beklimt hij de Chimborazo, de hoogste vulkaan in de noordelijke Andes, en onderzoekt hij de werking van giffen die de lokale volkeren gebruiken. De hele kosmos is zijn studieobject – en hij raakt er niet over uitgepraat. Hij schrijft tijdens zijn leven meer dan 50.000 brieven naar wetenschappers, schrijvers en politici over de hele wereld, en krijgt er meer dan twee keer zo veel terug.

Uit zijn brieven en zijn boeken blijkt dat Von Humboldt heel anders naar niet-menselijk leven kijkt dan de Verlichtingsfilosofen. Goed, als jongeman snijdt hij zonder moeite honderden kikkers, hagedissen en muizen open om te kijken of hun spieren bewegen als hij er stroom doorheen jaagt. In zijn zucht naar kennis vindt hij het klaarblijkelijk prima om de natuur te onderwerpen.

Maar hij verzet zich tegen de grootschalige overheersingsdrang die veel Europeanen in zijn tijd aan de dag leggen. Hij is een fel tegenstander van het kolonialisme en van wat hij als kortzichtige overheersing van de natuur ziet. ‘De mens kan geen invloed op de natuur uitoefenen’, schrijft Von Humboldt in 1850, ‘zich geen harer krachten toe-eigenen, tenzij hij ze met juistheid leert meten en de natuurwetten leert kennen.’

Omdat hij tijdens zijn onderzoek keer op keer ziet hoe kwetsbaar het leven is, pleit hij ervoor behoedzaam met de natuur om te gaan. Aan de Venezolaanse kust merkt hij op dat de oesters nagenoeg zijn verdwenen door ongelimiteerd parelvissen. In het Orinocoregenwoud ziet hij hoe Spaanse monniken hun kerkjes verlichten met olie uit de eieren van zoetwaterschildpadden, waardoor de populatie van die diertjes elk jaar verder krimpt.

De mens als heer en meester: een recente uitvinding, geen feit

Na Von Humboldt volgen steeds weer nieuwe wetenschappers, schrijvers, kunstenaars, geestelijken, politici en activisten die steeds weer benadrukken dat de mens onderdeel is van een web van leven. Ze wijzen stuk voor stuk op de onlosmakelijke verbindingen tussen mensen en andere levende wezens.

En ze hebben grandioos gelijk gekregen. Kijk alleen al naar de bacteriën in onze darmen die ons onmisbare diensten leveren, kijk naar wat de planten en dieren voor ons betekenen: ze filteren water, ze maken de lucht schoon, ze produceren voedsel.

En toch, ondanks het grote gelijk van Von Humboldt en diens latere geestverwanten blijft de overtuiging dominant dat we losstaan van de natuur. Sinds de landbouw en de industriële revolutie blijven we denken dat we de natuur kunnen beheersen, dat we haar naar onze wil kunnen buigen.

Waarom eigenlijk? Omdat die houding tastbare overwinningen opleverde. De stoommachine, bijvoorbeeld, kwam er niet door aandacht te besteden aan relaties tussen levende wezens in de natuur, maar door eindeloos te prutsen aan een machine die loeihete kolen verbrandde – net zo lang tot ze gehoorzaamde.

De tomeloze kracht van fossiele brandstoffen leidde vervolgens tot ongekende innovaties, van verbrandingsmotoren en plastics tot kunstmest en bestrijdingsmiddelen. De wereldbevolking explodeerde, maar het leven van de meeste mensen werd steeds comfortabeler – een onwaarschijnlijke prestatie. Het aantal ondervoede mensen daalde tussen 1970 en 2017 van 28 tot 9 procent van de wereldbevolking. Ook de extreme armoede, de kindersterfte en het aantal doden door conflicten of honger namen snel af.27

Uiteráárd vergaten we Von Humboldt en negeerden we zijn navolgers: we konden zonder hen. In veel opzichten heeft de wereld er nog nooit zo goed voor gestaan, juist doordat we de natuur overal naar onze hand hebben gezet. Maar achter al die welvaart speelt zich een gigantisch drama af.

Want wat de wereldeconomie nodig had om te groeien, begon onze leefomgeving steeds meer te kosten.28 Het tempo waarmee andere diersoorten uitsterven, ligt nu honderden keren hoger dan voor de komst van de mens.29 Veel soorten die er nog zijn dalen in aantal: de populatieomvang van zoogdieren, vogels, vissen, reptielen en amfibiën is gemiddeld met 68 procent afgenomen sinds 1970. In de tropische gebieden in Zuid-Amerika is die afname zelfs 94 procent.30

De onmisbare diensten die de natuur levert – de bestuiving van gewassen, de zuivering van water en het vruchtbaar maken van de bodem –, zijn op 60 procent van het mondiale landoppervlak ‘in gevaar’, aldus een onderzoek uit 2016.31 In de woorden van een van de auteurs: ‘We spelen ecologische roulette.’32

De uitbraak van de coronacrisis eind 2019 was een verschrikkelijk voorbeeld van hoe die roulette kan uitpakken. Dat gebeurt er als je levende dieren – vleermuizen, ratten, eekhoorns en apen – verhandelt op drukbezochte wildmarkten zoals die in Wuhan: ziekteoverdracht.

Maar de volgende pandemie zou net zo goed uit Nederland kunnen komen. De kans is aanzienlijk dat op een dag in een van onze kolossale kippenstallen een nieuwe variant van de vogelgriep wordt uitgebroed die van mens op mens kan overspringen.33

Ook door wereldwijd steeds meer leefgebieden van wilde dieren te vernietigen of binnen te dringen, heeft de mens zichzelf de afgelopen decennia blootgesteld aan besmettelijke ziektes die zich ooit beperkten tot het dierenrijk. SARS, MERS, zika en ebola – het is alsof we ze uitnodigden om op ons over te springen. We maken het virussen zo makkelijk dat er nu gemiddeld één grote uitbraak per jaar is. Ook dit is de rekening van de ‘mens als heer en meester’.

Het is een wrange werkelijkheid: de mens is de dodelijkste soort uit de geschiedenis van onze planeet. Onze keuzes bepalen direct en indirect de toekomst van alle andere soorten.34 De sporen die we achterlaten zijn onuitwisbaar – daarom wordt er nu een geologisch tijdperk naar ons vernoemd: het Antropoceen, het Tijdperk van de Mens.35

De archeologen van de toekomst zullen boorputten terugvinden, plastic, radioactief afval, en sporen van de 350.000 verschillende chemicaliën die nu wereldwijd gefabriceerd worden en in de natuur terechtkomen.36 Ze zullen de ‘vooruitgang’ van de afgelopen eeuwen waarschijnlijk als plundering bestempelen: een korte fase van uitbundige rijkdom die tot algehele verschraling heeft geleid, een binge met een eeuwenlange kater tot gevolg.

Ze zullen zich afvragen waarom wij aan het begin van de eenentwintigste eeuw nog altijd niet ondubbelzinnig en collectief – écht collectief, met zijn allen – doorhadden dat we in een acute crisis waren beland. Waarom we met velen tegelijk bleven geloven dat ‘het milieu’ een ver-van-ons-bedshow was, terwijl de wetenschappers zo duidelijk zeiden dat een catastrofe dreigde. Waarom de mensen die het wel wisten niet voldoende handelden naar hun kennis.

Hoe gaan we dat uitleggen, als iemand ons in de toekomst vraagt waarom we de waarschuwingen negeerden?

Een blik op de geschiedenis levert een eerste antwoord: omdat we onze moderne samenleving hebben gebouwd op de overtuiging dat we onafhankelijk van de natuur kunnen zijn. Alle milieucrises die we nu hebben – van het plastic dat in de oceanen drijft tot de diersoorten die uitsterven – zijn het gevolg van dat ene waanidee.

Ik vind dit inzicht, en dit klinkt waarschijnlijk wonderlijk na zo’n rij deprimerende feiten, heel hoopgevend. Want nu begrijp ik tenminste hoe we hier zijn beland, en dat het ook anders kan.

De geschiedenis laat namelijk óók zien dat het idee van de mens als onafhankelijk en superieur wezen, verheven boven alle andere dieren, een betrekkelijk recente uitvinding is, geen vaststaand feit. De natuurvisie die na de ontwikkeling van de landbouw ontstond en die tijdens de Verlichting in Europa werd uitgewerkt om vervolgens door de kolonisten over een groot deel van de aarde te worden verspreid, is nooit de enige manier geweest om ons tot al het andere leven te verhouden. Integendeel, bijna de gehele ontwikkeling van onze soort werd bepaald door onze diepe verbondenheid met de natuur.

Kennis over het web van leven is dus net zo goed onderdeel van onze geschiedenis. En niets belet ons die kennis weer centraal te stellen nu dieren bij bosjes sterven en het klimaat ingrijpend verandert.

8 Het cijfer 38 biljoen is een schatting voor ‘reference man’. Per individu verschilt dit cijfer. Bron: Ron Sender e.a., ‘Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body’, PLOS Biology, Vol. 14, Issue 8 (2016).

9 Voor een mooie weergave van het onderzoek naar dalende insectenaantallen, zie: Brooke Jarvis, ‘The Insect Apocalypse Is Here: What does it mean for the rest of life on Earth?’, The New York Times Magazine (27 november 2018).

10 Een studie, in Groot-Brittannië, vond dat het in de pers acht keer zo vaak over het klimaat gaat als over biodiversiteit. Pierre Legagneux e.a., ‘Our House Is Burning: Discrepancy in Climate Change vs. Biodiversity Coverage in the Media as Compared to Scientific Literature’, Frontiers in Ecology and Evolution, Vol. 5 (2018).

11 Ewen Callaway, ‘Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species’ history’, Nature (7 juni 2017).

12 Yuval Noah Harari, Sapiens: Een kleine geschiedenis van de mensheid, Thomas Rap (2017), p. 89.

13 Voor een mooie bespreking van die ‘klimaatpomp’ zie het eerste hoofdstuk van Lewis Dartnell, Origins: How The Earth Made Us, Penguin (2019).

14 Dit beeld ontleen ik aan Sapiens, p. 122.

15 Homo sapiens heeft voor het huidige warme tijdvak, het Holoceen, een eerdere warme periode meegemaakt: het Eem-interglaciaal (van 130.000 tot 115.000 jaar geleden). Dit was echter voor het ontstaan van de moderne mens, tussen 80.000 en 50.000 jaar geleden. Deze moderne mens lijkt anatomisch sterk op de mens van nu, en heeft grotere creatieve vermogens dan eerdere Homo sapiens. Zie: Simon L. Lewis en Mark A. Maslin, The Human Planet: How We Created the Anthropocene, Pelican (2018), hoofdstuk 3.

16 De temperatuurverandering ontleen ik aan: IPCC AR6 WG1, hoofdstuk 2, pp. 33-34.

17 Het lukte de mens waarschijnlijk zo’n 15.000 jaar geleden om de oversteek naar Amerika te maken, al lopen de schattingen uiteen. Zie: J.R. McNeill, ‘Global Environmental History: The First 150,000 Years’, A Companion to Global Environmental History, Blackwell Publishing (2012), p. 5. En: Mikkel W. Pedersen e.a., ‘Postglacial viability and colonization in North America’s ice-free corridor’, Nature, Vol. 537 (2016), pp. 45–49.

18 The Human Planet, p. 101.

19 J.R. Petit e.a., ‘Climate and atmospheric history of the past 420,000 years from the Vostok ice core, Antarctica’, Nature, Vol. 399 (1999), pp. 429-436.

20 Ainit Snir e.a., ‘The Origin of Cultivation and Proto-Weeds, Long Before Neolithic Farming’, PLOS ONE, Vol. 10, Issue 7 (2015).

21 Dit proces wordt mooi beschreven in Sapiens, hoofdstuk 5.

22 Sapiens, p. 114.

23 Voor een goede weergave van Descartes’ denken, zie: Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘René Descartes’, SEP (2008, update 2014).

24 Raj Patel en Jason W. Moore, A History of the World in Seven Cheap Things: A Guide to Capitalism, Nature, and the Future of the Planet, University of California (2019), p. 51.

25 The Human Planet, p. 197.

26 Ik baseer me in mijn vertelling over Von Humboldt volledig op: Andrea Wulf, De uitvinder van de natuur: Het avontuurlijke leven van Alexander von Humboldt, Atlas Contact (2016).