Arjen van Veelen keert na twintig jaar terug naar zijn geboortestad Rotterdam. Hij is op slag verliefd: honderden culturen leven gebroederlijk naast elkaar, met de twinkelende torens van een wereldstad ertussen.

Tot hij ziet dat hele buurten worden gesloopt, armen de stad uit worden geduwd en die torens alleen voor de rijken zijn.

Met Rotterdam schreef Arjen van Veelen een ode aan de ingewikkeldheid, weerbarstigheid en inefficiëntie van het leven.

© 2022 Arjen van Veelen

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk (oktober 2022).

Art direction: Harald Dunnink

Omslagontwerp: Leon Postma en Martijn van Dam

Foto auteur: Lizzy Ann

Kaarten: Sharon Coone

Redactie: Harminke Medendorp

Eindredactie: Andreas Jonkers 

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

ISBN 9789493254237

NUR 320

Dit boek is mogelijk gemaakt met een subsidie van het Letterenfonds.

We hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden van de geciteerde teksten te achterhalen. Maak je aanspraak op de rechten en ben je niet benaderd? Neem dan vooral contact met ons op.

Voor alle sta-in-de-wegs, in het bijzonder W. & F.

‘To see what is in front of one’s nose needs a constant struggle.’

George Orwell

Inhoud

1. Wakker worden in een wolkenkrabber

2. Het duivenpleintje

3. Het duurste huis van Nederland

4. Wat de postbode ziet

5. De hoofdstad van het hokjesdenken

6. Te veel Elvis in mijn bloed

7. De huizendief

8. Zeelieden gezocht

9. De godvreezende zeeman

10. Rondzwieren in de hardwerkende stad

11. Een bom onder de stad

12. De uitvinders van de saamhorigheid

13. Het sentiment van de zinken vuilnisemmer

14. De les van de flessenlikker

15. De revolutie waar ik op school niets over had geleerd

16. Rivier van weemoed

17. De vlakte van het vierkante denken

18. De stad der blinden

19. De sterke schouders van Nadia

20. De Doomsday Doos

21. Het straatprotest van de afvalrapers

22. De kajak en het containerschip

23. Slaapwedstrijd in een graansilo

24. Een man met een doos over zijn hoofd

25. Straatpolitiek van jongens op Nikes

26. Het krijsen van een meeuw boven de stad

27. Je moet een grote hoop hebben

28. Altijd aan het rennen

29. De gekantelde kubus

30. Het raadsel van de stacker-draaier

Dankwoord en verantwoording

Bronnen

1
Wakker worden in een wolkenkrabber

Wolkenkrabbers zijn net bergtoppen, ze gloeien al op terwijl het dal nog in duisternis is gehuld. Het scheelt misschien weinig – een paar minuten per dag – maar wat telt is het idee: wie in een wolkenkrabber woont, leeft net iets langer.

De vraag is natuurlijk wat je met die extra tijd doet.

Op een zaterdagochtend in mei verscheen de zon om precies 05.33 uur aan de horizon, maar boven het kingsize bed waar twee gestalten lagen te slapen, likten de eerste zonnestralen al iets eerder aan het plafond. Hun bed bevond zich op honderd meter hoogte, op de vijfentwintigste verdieping van een glazen woontoren aan de oever van de Nieuwe Maas.

De mensen in dit appartement sliepen uit. Ze sliepen de droomslaap der onschuldigen, hun ademhaling deinde zorgeloos, alsof ze gewiegd werden door de kalme rivier beneden hen. Soms verscheen er vanonder het dekbed even een bloot stuk van een arm of been, om zich dan weer gauw onder het eendendons terug te trekken.

Het Sunrise Appartement heette het verblijf. Aan die naam was weinig gelogen. De ramen liepen van vloer tot plafond, de keuken en de woonkamer waren gescheiden door een glazen wand: het zonlicht kon hier ongehinderd binnenvallen. De stralen gleden over de strakke, witte muren, trippelden over de blauwgroene verfrimpels van een abstract schilderij, om uiteen te spatten in het koper van een bolvormige designlamp.

Het appartement telde 95 vierkante meter. De mensen die er eerder verbleven, gaven de ruimte een bijna volmaakte beoordeling van gemiddeld 4,96 sterren. ‘Very cool design apartment, very luxurious, in the hippest area of Rotterdam, the capital of cool’, had iemand geschreven in het gastenboek van Airbnb. En: ‘Top appartement. Top locatie. Top uitzicht. Perfect geregeld.’

Het torencomplex was een kunststuk op zich. Een muur van torens, opgebouwd uit verspringende blokken: in totaal honderd meter breed en honderdvijftig meter hoog. De Nederlandse architect Rem Koolhaas had het gebouw ontworpen; het was een toonbeeld van wat hij ‘bigness’ noemde: zo groot dat het de omgeving niet langer nodig had. Het gebouw was een wereld op zich, een ‘verticale stad’ met kantoren, hotels, cocktailbars, restaurants, fitnesszalen en honderden woningen van glas. In theorie kon je hier een heel mensenleven verblijven zonder iets tekort te komen, zonder je om de rest van de stad te hoeven bekommeren.

En toch paste de kolos hier goed, in het centrum van de grootste haven van de westerse wereld. De grootte leek een ode aan die wereldschaal, de blokken met hun ribbelige gevelbekleding leken te knipogen naar de containers die beneden voorbijtrokken op de binnenvaartschepen.

De zon verdreef de laatste nevel boven het water. Een rolkoffertje ratelde naar een taxi aan de voet van de toren. Een tram dreunde door de wissels, een veegwagentje wiste de sporen van de vrijdagavond. Meeuwen krijsten boven de markten van de stad, waar kooplieden kratten op kratten stapelden en hun keel schraapten om straks hun waren aan te prijzen.

Maar het lied van de ochtendstad bereikte het appartement niet.

Om binnen te komen moest je langs een betaalmuur, langs de security in de glanzende hal beneden. Eenmaal boven had de buitenwereld slechts de functie van een magnifiek uitzicht, een digitaal scherm zonder geluid, zodat je er je aandacht volledig kon richten op je eigen leven.

Het was precies wat we zochten. Het was mijn voet die daarnet aanstalten leek te maken om het tapijt te betreden. En het was haar hand die net even op het nachtkastje naar een mobiel tastte. Al 07.00 uur geweest. Normaal waren we al lang wakker gemaakt door ons zoontje, maar we hadden hem de dag ervoor bij zijn opa en oma gebracht. Daarna waren we in onze oude Saab met achter ons het vreemd stille kinderzitje de Erasmusbrug over gereden. Naast de brug zagen we de wolkenkrabber oprijzen als een abstracte rotswand, niet zozeer mooi of lelijk, maar vooral ontzagwekkend. Een zilveren liftcapsule had ons naar onze bubbel gebracht. Twee nachten hadden we er geboekt, voor 352 euro.

Dat was vijf jaar geleden, 27 mei 2017. Nu is het opnieuw voorjaar, ik zit achter mijn laptop en zoek op hoe laat de zon die dag opkwam. Ik probeer zo nauwkeurig mogelijk te reconstrueren wat er in de tussentijd gebeurd is, wat deze stad met me heeft gedaan. Ik lees de recensie terug die ik achterliet op Airbnb. Ik blader door de foto’s die ik dat weekend maakte: van het uitzicht, van de lunches, van elkaar. Rosanne droeg haar favoriete rode zomerjurkje, ik een vederlichte blauwe blouse.

Maar het voelt alsof ik naar twee onbekende mensen kijk, op citytrip, in een mij onbekende stad.

Het verhaal begon in elk geval met een verliefdheid. Een liefde die opbloeide tijdens dit weekend in een wolkenkrabber, toen we een volmaakte stad zagen, op dagen van volmaakt licht.

En het liefst zou ik het daarbij laten. Het makkelijkst zou het zijn als ik nu de lakens wat verder over de twee gestalten heen zou trekken, alsnog de dikke gordijnen zou sluiten die ze de nacht ervoor, toen ze met wijn in hun bloed het appartement binnen waren gedanst, vergeten waren dicht te doen. Ik weet als geen ander hoe belangrijk slaap in die tijd voor hen was. Hun dagen waren te vol, hun nachten werden te vaak onderbroken door kindergehuil. Ze waren jong en afgemat.

Dus ik gun ze nog even dat zoete geschenk van de slaap, in hun verblijf dat aanvoelde als een eersteklas scheepshut op een cruiseschip.

En het was ook een soort schip. De blokkenmuur heette De Rotterdam, en was vernoemd naar een oud stoomschip van de Holland-Amerika Lijn: het ss Rotterdam, dat jaren had gependeld tussen de kade waar het gebouw nu stond en de haven van New York. Vanuit Rotterdam hadden honderdduizenden Europeanen hun heil gezocht in de Verenigde Staten: berooide economische vluchtelingen, Joden op de vlucht voor de nazi’s, boeren op zoek naar grond, boeven en gelukszoekers.

Na de oorlog lag Nederland in puin. Er bestond de vrees dat er op eigen bodem niet genoeg huizen, banen en landbouwgrond zouden zijn voor iedereen. In die jaren gaf onze overheid geld aan wie vertrok. Een duizelingwekkend aantal van bijna een half miljoen Nederlanders – één op de twintig inwoners – vertrok in de jaren vijftig en zestig.

Wonderlijk genoeg arriveerden hier in diezelfde periode ook schepen en treinen met gastarbeiders: eerst Italianen, Spanjaarden, Portugezen; daarna Marokkanen en Turken. Vaak op uitnodiging van de Nederlandse overheid en het bedrijfsleven: er was juist veel te veel werk. Veel van die nieuwe migranten streken neer in de wijken achter de wolkenkrabber, aan de zuidzijde, waar ons appartement op uitkeek. Hun kleinkinderen woonden er nog. Sommigen prezen nu hun koopwaar aan op de Afrikaandermarkt. Eentje was burgemeester van de stad. En er kwamen nog steeds migranten aan, bijvoorbeeld uit Syrië, Somalië of Bulgarije.

Dit was een plek van komen en gaan. En wij waren ook een soort migranten. Kort geleden keerden we terug uit de Verenigde Staten. Daar hadden we een kleine twee jaar in St. Louis, Missouri gewoond, een vervallen metropool, een van de armste en gewelddadigste steden van het land. Zij werkte er als onderzoeker aan de universiteit, ik als schrijver en als correspondent. Het waren jaren van ontluikende volksopstanden. Ik maakte straatrellen mee van jonge, zwarte Amerikanen die boos waren over politiegeweld en segregatie, ik zag hoe menigten van ontwortelden zich lieten opruien door de giftige taal van Donald Trump – en de woede van beide groepen had me begrijpelijk geleken, gezien de toestand van het land: de wegen waren net zo stuk als de democratie.

Net terug in Nederland kon het contrast niet groter. We huurden een tijdelijke bovenwoning in Den Haag, niet ver van de zee. Alles was er kalm en gerieflijk, op straat werd nooit geschoten en de stoepen waren spic en span. Nu zochten we een koophuis, een plek om wortel te schieten, liefst met tuin. We waren beiden freelancers, we voelden ons kosmopolieten die overal konden aarden, zolang er maar wifi en koffie was.

Hoewel, Den Haag vonden we wat saai. Eerder hadden we met veel plezier in Amsterdam gewoond, maar die stad was te duur geworden – en misschien daardoor ook wel saaier. Intussen las ik het ene na het andere krantenstuk over hoe tof Rotterdam wel niet geworden was, zelfs in The New York Times. En dus bedachten we dat we deze stad een kans wilden geven, de stad waar we allebei geboren waren – de stad waar ik nooit eerder naar terug wilde keren.

Ik was er niet voor niets uit vertrokken.

Mijn geboortehuis lag op een halfuur fietsen van De Rotterdam, in de wijk Overschie. Een bakstenen arbeiderswoninkje uit de jaren dertig, met maar één verdieping en een zolder, oranje pannen op het dak. De oppervlakte was net iets groter dan die van het Sunrise Appartement, maar hier woonden we uiteindelijk met acht mensen: twee volwassenen, zes kinderen. Een kabouterhuisje.

Er was geen centrale verwarming. ’s Winters verschenen er soms ijsvarens op het enkelglas, met nerven van doorschijnend goud als de zon erop scheen. Met de mouw van mijn pyjama wreef ik ze weg tot ik naar buiten kon kijken. Aan de overkant bevond zich een groene jungle, een verlaten fabrieksterrein. Mijn broers en ik bouwden er hutten en stookten vuurtjes. Behalve op zondag, dan gingen we in nette kleren ’s ochtends en ’s middags naar de kerk.

Wie ouder wordt, krijgt andere verlangens dan fikkie stoken. Op mijn zeventiende ging ik in Leiden op kamers; ik studeerde er Grieks en Latijn. Ik kwam nog weleens in Rotterdam. Maar steeds als ik er het treinstation uit liep, de stad in, voelde ik koude rillingen.

Het zal wel met het bombardement te maken hebben, dacht ik dan. De binnenstad was tijdens de oorlog verwoest en daarna herbouwd tot een winkelhart. Grijze tegels, beton, vierkante architectuur. Veel schoenenwinkels, weinig boekhandels. Onbehaaglijk. Alsof de pijn van het bombardement er nog altijd tussen de tegels omhoogkroop.

De bevolking van de stad was ook conservatiever dan in andere steden. De Bijbelgordel scheerde langs Rotterdam. Een groot deel van de inwoners had boeren als voorouders. Niet alleen de nazaten van de Zeeuwen en Brabanders die een eeuw eerder naar de stad getrokken waren om in de haven te werken, maar ook de latere migranten, Marokkanen of Turken, kwamen vaak van het boerenland en brachten conservatieve denkbeelden mee.

Toen ik studeerde was Rotterdam een van de eerste grote steden in Europa waar rechts-populisten aan de macht kwamen, die al even boertig waren. In diezelfde periode werd hier de kapsalon uitgevonden: het eenpansgerecht van friet met een laag shoarma waarover kaas, afgetopt met wat schaamgroen.

Op cultureel vlak bracht de stad weinig groots voort, dacht ik, of het moest zijn dat de gabberhouse hier werd uitgevonden: razendsnelle technomuziek op het ritme van 180 heipaalslagen per minuut. Daar hoorde een scene bij van jonge mannen met kale koppen op Nikes en in trainingspakken – een gebroederlijke dionysische cultus, daar niet van, maar zelf voelde ik me er niet bij thuis.

Rotterdam was nog steeds een bonkende havenstad, geen stad voor tere zielen, niet voor de schrijver die ik wilde zijn. Hier ging men prat op anti-intellectualisme, hier zei men trots: geen woorden maar daden. Schrijvers leken er alleen te kunnen overleven als ze hun taal aanpasten, als ze uitblonken in korte, vierkante, economische zinnen: alsof zelfs zij zich voor woorden waren gaan schamen.

De enige mens die hier onbeschaamd boeken las, was een man van brons: het standbeeld van Desiderius Erasmus bij de Laurenskerk. Maar hij was als kleuter al uit de stad vertrokken en nooit teruggekomen. En het bronzen boek dat hij las, was de Bijbel. Een goed boek; maar ik kende het al, ik had als kind hele passages uit het hoofd geleerd.

Vanuit Leiden verhuisde ik naar Amsterdam, daarna naar Amerika. Ik keerde terug, schreef verschillende boeken, en kon me een luxe weekend in De Rotterdam veroorloven. Vanuit het jetsetappartement had ik tussen de nieuwe woontorens door nog net het puntdak kunnen zien van de basisschool in de Tarwewijk waar ik had leren schrijven.

En als ik daar niet zo heerlijk lag te slapen, dan had ik kunnen zien hoe de zon opkwam boven een stad die totaal was veranderd.

Pal voor het raam stond nu een pas opgeleverde zandstenen art-decowolkenkrabber. Ernaast een groene hijskraan die al aan de volgende toren bouwde. Er groeide een woud van wolkenkrabbers rond de havenbekkens en de rivier: Rijnkastelen van de eenentwintigste eeuw. Schepen lagen er nauwelijks nog aangemeerd. De haven van Rotterdam was weggetrokken uit de stad, naar de zee. Aan de horizon zag je de silhouetten van de laatste operationele havenkranen, wegsjokkende giraffen van de voorbije tijd.

Langs de kades aan de voet van de toren waren musea, theaters en foodhallen verschenen, onderling verbonden door wandelpromenades en loopbruggen. Aan de Maashaven stond nog wel de honderd jaar oude Maassilo: ooit de grootste graanopslag ter wereld; nu een hippe discotheek. En op de kade waar vroeger de landverhuizers inscheepten, lag nu een blinkend cruiseschip: er stroomden Amerikaanse toeristen uit alsof Rotterdam de troonopvolger van Venetië was.

Alsof niet alleen ik, maar ook de stad een klassenmigrant was geworden, waardoor we opeens wonderwel bij elkaar pasten.

Ik zou niet durven om nu de lakens weg te trekken. Ze sliepen daar zo argeloos. Bovendien: ik zou die twee niet wakker kunnen maken zonder ze te vertellen wat ik sindsdien heb gezien, de afgelopen jaren, toen ik door de stad zwierf.

Ik bezocht gebedshuizen en sky lounges, liftte mee met vrachtwagens, ging aan boord van zeeschepen, wandelde over de afvalstort, sprak honderden inwoners – ik dacht dat ik de hele rivier kon leegdrinken. Maar ergens onderweg moeten mijn ogen stuk zijn gegaan: ik kan niet meer op dezelfde manier uit hetzelfde raam kijken.

Mijn blik zou nu tussen de torens door zoeken naar de gevels van de volksbuurt die er toen nog stond maar nu is verdwenen. Ik zou gekletter horen van ruiten die werden ingeslagen, het razen van politiehelikopters. Ik zou die twee vertellen dat hun raam riant uitzicht bood op de recentste migratiestroom: een interne volksverhuizing waarbij de minderbedeelde inwoners de poorten uit trekken, om plaats te maken voor welgestelde mensen met rolkoffers – mensen zoals ikzelf nu, die gemiddeld bijna acht jaar langer zouden leven dan de mensen in het dal.

Zou ik de graansilo zien, dan zou ik denken aan de nacht die ik daar doorbracht tussen de havelozen van de stad. Zou ik de gouden windvaan van Hotel New York zien schitteren in de zon, dan zou ik inzoomen op het logo van een VOC-schip dat daarop prijkt. Zou ik de cruiseschepen zien, zou ik denken aan de Filipijnse bemanningen die nog altijd onderdeks… maar stop.

Ik zou echt een strontvervelende gids worden. Zo iemand die zelfs bij het wonder van de piramides van Gizeh alleen maar kan beginnen over de tot slaaf gemaakten die ze hebben gebouwd. Wat waar is. Maar er zijn altijd meer waarheden. Zoals die van de glasheldere recensie die ik destijds zelf schreef over het verblijf in de Airbnb: ‘Superb location, magnificent views, great host.’

En uiteindelijk wordt iedereen vanzelf toch wel wakker.

We vielen honderd meter naar beneden in de zoevende lift en kuierden de straat op. Dat rode zomerjurkje, die vederlichte blauwe blouse.

We wandelden over de kade, stapten in een zwart-gele watertaxi. De aluminium speedbootjes spetterden sinds de jaren negentig over de Nieuwe Maas, ze waren oorspronkelijk bedoeld als een tijdelijke oeververbinding, in afwachting van een nieuwe brug die Noord en Zuid zou verbinden. Maar toen de Erasmusbrug er eenmaal was, bleven de bootjes varen. Ze werden vaak bestuurd door voormalige zeelieden en havenwerkers, die er vrede mee schenen te hebben dat de haven uit de stad verdwenen was, zolang zij de hendels mochten openschuiven om toeristen over het water te laten stuiteren. De rondschietende waterkevers belichaamden de metamorfose van de stad: Venetië was een gondel, Rotterdam een speedboot.

En zo stuiterden we onze toekomst in. We proefden het water: lichtzout. De tong van de Noordzee likte hier aan het bronwater uit de Zwitserse Alpen. De wind trok aan onze haren (vooral die van haar). We zwegen, keken, hielden elkaar vast; we voelden de energie van de rivier in onze buik.

En die deining bleef in ons lichaam toen we op de andere oever stonden. Misschien kwam de glans van het extatisch mooie weer, maar alles leek nieuw in de verf gezet, ook de mensen. We wandelden langs parken met picknickende gezinnen, keken verlekkerd naar kunst in galeries, en steeds plopte er op precies het goede moment een terras tevoorschijn. We slenterden het Oude Westen van de stad in, een van de weinige oude stadsdelen die het bombardement hadden overleefd, en zagen een klein, uitbundig groen park met een fontein en een kinderboerderij. Op de West-Kruiskade kregen we in nog geen halve kilometer de geuren van tientallen backpackreizen in onze neus. Surinaamse broodjes. Kantonese vis. Marokkaanse waterpijpen. Hindoestaanse spirituele geurkaarsen. Syrische delicatessen. Nederwiet en vegan streetfood. Marokkaanse jochies zwierden op stepjes langs een schaafijswagen. Een Surinaamse vader manoeuvreerde zijn bakfiets langs een BMW-cabrio waar hiphop uit bonkte. Voor de deur van een verzorgingshuis zaten oudjes uit alle landen tezamen op bankjes te knikkebollen. En ook wij zagen ons wel oud worden op deze plek, die tegelijk zo vertrouwd voelde en zo nieuw.

Maar eerst werden we juist jonger. Ons bloed stroomde hier sneller, de avond schoof over de stad, maar de temperatuur wilde niet zakken, het geroezemoes bleef, het ronken en knallen en het geklater van gelach. We wandelden terug over de brug. Lichtjes van de torens pinkelden, de eerste sterren verschenen al aan de hemel. Verstrengeld kuierden we over de kasseien, het water klotste hol tussen kade en cruiseschip.

Daarom groeien steden omhoog, dacht ik: ze willen niet slapen, ze zoeken de plek waar de zon nooit ondergaat, ze koesteren en verlengen de kostbare dagen die ons gegeven zijn. Wolkenkrabbers zijn als bergtoppen, maar nog mooier: als de zon onder is, gloeien ze van binnenuit op, als geschenk voor wie overdag in hun slagschaduw leeft.

We schoten in de lift omhoog naar onze premium scheepshut, knipten het gloeilicht aan en lieten ons vallen op nieuwe lakens. Even later tuurden we samen naar een laptopscherm met het woningaanbod en duizelden van de huizenprijzen.

2
Het duivenpleintje

‘355.000 euro’, zei ik een jaar later aan de telefoon tegen de makelaar. Een paar dagen eerder had hij ons rondgeleid door een dubbele benedenwoning uit 1906 van ongeveer 120 vierkante meter. Het huis had een kleine tegeltuin, met wat perkjes waar een rozenstruikje, een klimhortensia en een passiebloem groeiden. Het tuintje grensde aan enkele verwilderde achtertuinen van sociale huurwoningen, de makelaar wees gauw op het prachtige glas in lood in de tussendeuren. En op de voorkamer, die zicht bood op de, inderdaad, prachtige art-nouveaugevels, stokrozen naast de deuren. Het huis lag in de wijk Middelland, in Rotterdam-West, op loopafstand van de West-Kruiskade, waar we tijdens dat weekend zo verliefd op waren geworden.

Om de hoek was een klein plein met wat banken en een plukje groen waar lege bierblikjes in lagen. Er zat een kapperszaak op de hoek, Studio Carmen, gespecialiseerd in black hair. Een pleintje van niets, verder, maar we zagen onze oudste er al rondsteppen.

We waren rijkelijk laat op het feestje. In Rotterdam waren de huizenprijzen in de vijf jaar ervoor met ruim 60 procent gestegen: van gemiddeld 193.000 euro naar 318.000 euro. Nergens in het land was de grafiek zo steil omhooggegaan. Als freelancers kregen we geen lening van de bank, maar we konden geld lenen bij familie. Duizend weekendjes in De Rotterdam. Voor wie toegang heeft tot kapitaal, verschilt het kopen van een huis niet wezenlijk met het boeken van een appartement via Airbnb.

Een jaar na ons weekend in de wolkenkrabber draaiden we de sleutel in het slot van onze nieuwe woning. Op het pleintje om de hoek hadden we net een man in de weer gezien met een aansteker en zilverpapier. Ik wist niet dat ze nog bestonden, de heroïnejunkies.

Rosanne was zwanger van de tweede en ging in de woonkamer op de grond zitten met haar rug tegen de muur. ‘Wat de fuck hebben we gedaan’, dacht ze hardop. Voor hetzelfde geld was de fundering aan het rotten. Straks waren onze buren drugsdealers. Straks…

Ik dwaalde wat door het huis met een meetlint. Klopte op muren alsof ik een kenner was. De slaapkamer beneden gaf toegang tot het tegeltuintje. Het was wintertijd, de roos was in slaap, de varens hingen erbij als dode spinnen.

In de hoek naast de regenpijp stond een zinken vuilnisemmer. Op het deksel stond in reliëfletters ‘Rotterdam’. Even werd ik bevangen door een warme golf van herinneringen. Aan het kabouterhuisje, de ijsbloemen, de groene jungle. Ik durfde het deksel nauwelijks op te lichten, alsof zich daarachter een duizelingwekkende diepte zou openen, een tunnel naar de velden van geluk.

‘Zo’n emmer hadden wij vroeger ook thuis’, vertelde ik toen ik weer bovenkwam.

Toen we eenmaal verhuisd waren, bleek er inderdaad een drugspand naast het huis te zitten. In een van de sociale huurwoningen aan het pleintje woonde een man van rond de dertig, een Rotterdammer met Kaapverdische roots, die in deze wijk was opgegroeid. Zijn achtertuin grensde aan die van ons en soms zat hij op de tuintrap te roken. Af en toe kletsten we wat, over de schutting. Andere buren vertelden over de nachtelijke overlast die de dealer in het verleden veroorzaakte. Maar hij had een waarschuwing gekregen, we hadden geen last van hem.

En even verderop in de straat zat een vervallen bordeel. Ons souterrain zou na een hevige stortbui overstromen. Het nam allemaal niet weg dat we een goede investering hadden gedaan. Eén derde van de woonvoorraad van Rotterdam bestond uit koopwoningen. Wij behoorden nu tot de minderheidsklasse van huiseigenaren voor wie de stad, dankzij de hypotheekrenteaftrek, een belastingparadijs was.

En het huis was een dag nadat we de sleutel voor het eerst in het slot draaiden al honderdvijftig euro meer waard. Een jaar later al een halve ton meer. De grafiek bleef stijgen. We waren winnaars zonder dat we dat goed en wel beseften.

In de weken die volgden, zouden onze opgewonden stemmen echoën in de ruimte: hier konden we een muur weghalen, de wanden van het souterrain konden we impregneren, hier zouden we art-nouveautegels plaatsen, daar kwam een schrijfkamertje – maar waar dan de kinderkamer? En er moest sowieso nog een ligbad komen.

Klussen is een ritueel om spoken te verjagen.

Terwijl de klussers ons huis mooier maakten, werd ook de buurt opgekalefaterd. De winkels om de hoek kregen nieuwe gevels van gelakt tropisch hardhout. Her en der werden groenstroken en perken aangelegd. Zelfs het bordeel kreeg een complete make-over: de entree kreeg wanden van donker glas, paars belicht, met gouden letters die welkom heetten in de ‘vijfsterrenprivélounge’.

Aan het pleintje verscheen een hippe koffiezaak met een speelhoek voor de kinderen. De kapperszaak Carmen had geen upgrade nodig: die bleek al vijfentwintig jaar een begrip, met klanten uit heel Nederland. De drugsdealer verdween nog voor we last van hem hadden gehad: op een dag hing er een plakkaat op zijn voordeur met de boodschap dat de burgemeester het pand had gesloten op last van een nieuw wetsartikel, artikel 13b van de Opiumwet. De politie had een inval gedaan na een zoveelste melding van drugshandel. In zijn kledingkast waren zakjes cocaïne aangetroffen, bij elkaar ongeveer drie suikerklontjes, maar genoeg om hem uit huis te plaatsen.

Het voelde alsof de stad met ons mee kluste. Rotterdam was het lelijke eendje geweest onder de grote steden en haalde die achterstand nu met reuzensprongen in. Nog steeds liepen er veel verslaafden en verwarden rond in de buurt. Maar dat hoorde bij een huis midden in het stadsgedruis, vonden we. We hadden ook weinig last van ze, vonden ’s ochtends hooguit wat blikjes op de stoep als restant van de offers die ze brachten aan de goden van de nacht. We hadden bijna extra geld neergelegd voor dat rauwe randje: het betekende dat we niet burgerlijk waren.

Ook onze kat, Amy, voelde zich meteen thuis in de nieuwe buurt. Ze had in Amsterdam gewoond en in St. Louis, maar in Rotterdam ging ze het vaakst naar buiten.

Als we een oppas konden vinden, wandelden ook wij ’s avonds de stad in: over de 2e Middellandstraat richting de West-Kruiskade. Eerst passeerden we dan allerlei winkeltjes, zoals een Somalische belwinkel en een Surinaamse toko. In dit gedeelte van de straat waren ook veel kroegen, voor bijna elke subcultuur was er wel een café of restaurant in de buurt: Irakezen, Antillianen, Eritreeërs. Veel van die uitgaansgelegenheden waren voormalige oud-Hollandse bruine kroegen waar ooit tapijtjes op de tafels hadden gelegen. Er hingen briefjes op de deur dat je geen drugs mocht gebruiken op de stoep. Een stuk verder, aan het Tiendplein bij de West-Kruiskade, ontdekten we een restaurant waar wij ons thuis voelden: Holy Smoke heette het. Ze serveerden er BBQ-ribs, burgers en craftbeer. Het deed denken aan onze tijd in Amerika. Mijn favoriete drankje was Elvis Juice, een IPA met tinten van grapefruit en sinaasappel. Op de gevel boven het restaurant was een gedicht aangebracht van Rien Vroegindeweij:

Als iedereen ergens anders

vandaan komt is 

niemand een vreemde

En ook wij voelden ons thuis. Er liepen hier allerlei sporen van de familiegeschiedenis. Mijn vader was vijf minuten verderop opgegroeid in een bovenwoning aan de Beukelsdijk. Mijn moeder op tien minuten fietsen in een bovenwoning aan de Bilderdijkstraat. Mijn vader kwam uit een gezin van tien, mijn moeder uit een gezin van veertien. In de huizen waar ze gewoond hadden, leefden nog steeds grote gezinnen, en vaak waren ze ook gelovig.

Sommige familiesporen ontdekten we pas nadat we hier een tijdje hadden gewoond. Mijn schoonmoeder had hier als kind in de buurt op school gezeten. Mijn opa had vlak om de hoek een kledingzaakje bestierd.

Ik ging er eens kijken, in het pand zat nu een winkel die Afroshop Cosmetica heette. Je kon er nog steeds kleding kopen: felgekleurde bloezen uit Congo. En er huisde een uitzendbureau genaamd Flex Services Care B.V., met veel vacatures voor pracownik magazynu (magazijnmedewerker).

Ik wandelde verder en kwam langs een reisbureau voor reizen naar Mekka, een Marokkaanse belwinkel, een Chinese massagesalon. Aan het einde van de straat was een plein waar een voormalig kerkgebouw stond: mijn ouders hadden hier in hun jeugd psalmen gezongen. Er liepen nog steeds gelovigen naar binnen, alleen baden ze tot een andere god, op net een andere dag, en trokken ze hun schoenen erbij uit.

Het duurde nog maanden voor ik me realiseerde dat ik als kind bijna dagelijks vlak langs mijn nieuwe huis fietste. Vanuit het kabouterhuisje in Overschie reed ik dan langs de wirwar van snelwegen van het Kleinpolderplein, over de ’s-Gravendijkwal – toen een straat vol bordelen – door de Maastunnel naar de Tarwewijk op Zuid. Omdat daar een speciale school was voor orthodox gereformeerden, zoals er nu islamitische basisscholen zijn.

Ik stelde me voor dat onze kinderen straks ook naar school zouden fietsen, in de sporen van hun ouders en grootouders. De keuze van ons huis moest haast wel geleid zijn door de onzichtbare bedrading van de geschiedenis.

Ons zoontje fietste intussen vooral op een driewieler, op het pleintje om de hoek, een driehoek met aan alle kanten wegen. Ooit had er een benzinestation gezeten, vertelde een buurman, wat de vorm verklaarde. Nu was er alleen een verpieterd plantsoentje. Er scharrelden duiven rond die de pitjes aten die oudere mannen voor de bankjes achterlieten. Ons zoontje jaagde de vogels graag uiteen. ‘Het duivenpleintje’, noemden we het algauw.

Soms haalden we ijsjes aan de overkant van de straat, om die op het pleintje op te eten. Het was een goede plek om mensen te kijken. Er was een populaire feestwinkel, Zin el Afrah, waar je parafernalia kon kopen voor katholieke of islamitische feesten, maar ook carnaval- of halloweenkostuums. Er liepen voortdurend vrolijke mensen naar buiten met bossen heliumballonnen in de vorm van rode of gouden harten, cijfers, groene dino’s of roze taarten. Een bellenblaasmachine van liefde.

Ik had in een grimmige Amerikaanse stad gewoond en was me rot geschrokken van wat ik er op straat had aangetroffen: schietpartijen, plunderingen; rassenhaat en kapotte stoepen. Terwijl mijn zoon op zijn driewieler de duiven uiteenjoeg en ballonnen voorbijfietste, wist ik waar mijn volgende boek over zou moeten gaan: over een stad waar het wél was gelukt. Waar de mensen wél konden samenleven, progressief en conservatief, rijk en arm, alle kleuren. In deze stad zou het aangenamer wandelen zijn, zonder zorgen over al dat schieten. En de stoepen waren hier breder geworden, viel me op.

Door Rotterdam zou ik kunnen gaan flaneren. Een beetje zoals de dichter Baudelaire door negentiende-eeuws Parijs banjerde: als een stadsslenteraar die zich lukraak en onopvallend in het gedruis van de massa begaf, met zijn lichaam als meetinstrument, zonder baan, zonder baas, zonder missie. Of nu ja: de missie om je te onttrekken aan alle voortrazende doelmatigheid en juist zo de ziel te betrappen.

Dat wilde ik: al slenterend zien hoe de stad was veranderd tussen mijn geboortejaar 1980 en nu.

Ik kreeg een schrijfbeurs van het Letterenfonds. Als ik zuinig leefde, als ik af en toe een stuk schreef voor de krant, zou ik het lang kunnen uitzingen.

Ongeveer een jaar nadat we het huis kochten, verscheen op het duivenpleintje een groot reclamebord met daarop een artist’s impression: vrolijke, mooie mensen in allerlei kleuren en van allerlei leeftijden flaneerden er langs volle terrassen en bloemrijke perken, een beetje zoals de gelukzaligen rondhuppelen in de folders van de Jehova’s getuigen. Er stond:

EEN NIEUW MIDDELLANDPLEIN!

En daaronder: ‘In mooi, mooier, Middelland werken bewoners, ondernemers, eigenaren en de gemeente Rotterdam in cocreatie aan de wijk.’

Na het bord kwamen de graafmachines. Er kwamen nieuwe klinkers, aan één zijde van de driehoek verdween een straat, parkeerplaatsen werden opgeheven. Er kwamen donkergroene, gietijzeren lantaarnpalen die niet zouden misstaan in Parijs. Er kwamen bloembakken en hardhouten zitjes. Er verscheen een eettent waar je natuurwijn uit Georgië kon drinken voor 7,50 euro per glas. Het pleintje, waar een kwarteeuw geleden nog de dampen hingen van gelode benzine en diesel, werd een klein paradijs.

Alles om ons heen werd mooier en mooier, het leek alsof dit allemaal speciaal voor ons gebeurde – en dat was ook zo, maar dat ontdekte ik veel later pas.

Op een avond, Rosanne was nu hoogzwanger, zaten we met zijn drieën samen te eten in Holy Smoke toen de weeën begonnen. Ik bracht de oudste gauw naar de Palestijnse gastouder, die als een moeder voor hem zorgde. Terug uit het ziekenhuis waren we een modelgezin. Twee kinderen en een kat.

En tussen het luiers verschonen door begon ik te slenteren.

3
Het duurste huis van Nederland

Zoals het pleintje mooier werd, zo veranderde de hele stad. Overal verschenen borden voor nieuwe bouwprojecten. Steeds dezelfde zwart-witte borden met kreten in grote hoofdletters. ‘CHOOSE THE LOFT THAT FITS YOUR LIFE’, stond er bijvoorbeeld op een bouwschutting. Of: ‘DON'T SPEND YOUR LIFE WAITING TO START LIVING!’ Soms waren de teksten gewoon in het Nederlands: ‘Welkom in de beste binnenstad van Nederland’, of: ‘Welkom in Cool. De coolste wijk van Rotterdam. Hier wordt de kunst van het leven verstaan.’ Als handtekening stond er steeds de marketingslogan van de stad onder: ‘ROTTERDAM. MAKE IT HAPPEN.’

Ik stoorde me aan dat expat-Engels en die trumpiaanse superlatieven. Ze pasten niet bij de nuchtere, volkse stad die ik van vroeger kende. Groeistuipen misschien, dacht ik.

Op een dag las ik in de krant over de bouw van het ‘duurste huis van Nederland’. The Box, heette de woning. Een soort glazen doos met een woonoppervlak van duizend vierkante meter. De elf meter hoge wanden boden uitzicht over de skyline van Rotterdam. Het moest tussen de 15 en 20 miljoen euro kosten. ‘The Box is voor wie exclusiviteit in de overtreffende trap verlangt’, stond in de digitale brochure.

De glazen doos zou het hart vormen van een nieuw appartementencomplex genaamd Bay House. De bewoners zouden in de watten worden gelegd als in een vijfsterrenhotel. De officiële term: ‘Concierge Residential Living’. Bewoners kregen hun eigen garage met privélift naar boven. Als ze dat te veel gedoe vonden, konden ze ook gebruikmaken van valet parking.

Rondom het complex kwamen luxe winkels, zoals GASSAN Diamonds, en ook een vestiging van horlogefabrikant Rolex. ‘Wonen in Bay House is leven in internationale luxe zoals we dat in Nederland nauwelijks kennen’, aldus de brochure.

Jeetje, dacht ik. En dat aan de Rijnhaven. Als kind kwam ik er bijna elke dag langs, op weg naar de gereformeerde basisschool in Rotterdam-Zuid. De Rijnhaven was toen vol havenbedrijvigheid. Rotterdam oogde grauw van het roet. Op weg naar school fietste ik er soms over de heroïnespuiten.

De wijken rond de Rijnhaven waren nog steeds de armste van de stad, maar nu kwam er dus het duurste huis van het land. En dat niet alleen, zag ik: er waren ook plannen om van de Rijnhaven een marina te maken, bestemd voor luxe jachten, met in plaats van de kade een ‘stadsstrand’.

Misschien zat er een verhaal in, dacht ik. Dus ik stapte op de fiets en volgde grofweg de route die ik vroeger fietste naar de basisschool. Over de ’s-Gravendijkwal naar de fietsersingang van de Maastunnel. Als kind dacht ik in die koele tunnel vaak aan de vissen in de rivier boven me, en aan hoe het volk Israël volgens het Bijbelverhaal door een wonder over een droog pad dwars door de zee aan de slavernij was ontsnapt.

Die tunnel, een rijksmonument, was misschien wel mooier dan de Erasmusbrug, vond ik nu. De lange roltrappen van berkenhout, de honderdduizenden beige tegeltjes waarmee de wanden waren bekleed. Bij de toegangspoort was een mozaïek te zien met vissen, zeemeerminnen en Neptunus. De tunnel als doopritueel: even kopje-onder en als gelovige kom je boven.

Veel leek er nog niet veranderd toen ik weer opdook in Rotterdam-Zuid. Naast de bouwput bij de Rijnhaven stond een reusachtig wit bord: ‘Something beautiful is on the horizon’. De Jumbo naast het metrostation was al half gesloopt om plaats te maken voor The Box. Op de bouwschuttingen stonden artist’s impressions van de nieuwe Rijnhaven met de jachten en het strand. En weer die Engelstalige kreten:

THE HARBOUR IS OUR JOY, OUR HOME

THE NEXT GREAT CHAPTER OF ROTTERDAM

UNDERSTAND THE PAST AND YOU CAN SHAPE THE FUTURE

Maar van al dat moois was voorlopig nog niets te zien. Ik liep de aanpalende Afrikaanderwijk in en ging op de bonnefooi naar binnen bij een fonkelnieuw Marokkaans restaurant aan de Pretorialaan. Ik bestelde verse muntthee en maakte een praatje met de uitbater. Hij was hier geboren en getogen, zei dat de wijk flink vooruitgegaan was. Veiliger, gemengder, je had er nu ook veganistische eettentjes en hippe kunstgaleries. Er kwamen weer ‘Nederlanders’. Hij bedoelde: witte mensen. Dat naast ‘zijn’ wijk nu een soort Dubai verrees, maakte hem trots. Zolang de bewoners maar een graantje konden meepikken.

Een paar dagen later zat ik in Brielle op het hoofdkantoor van de toenmalige vastgoedontwikkelaar achter The Box. Boven me een gouden kroonluchter, damasten behang op de muren, voor m’n neus een glanzend koffietafelboek getiteld The Next Great Chapter of Rotterdam. Tegenover me zat de directeur Wonen. Ze had een paar dagen eerder nog in een helikopter boven de Rijnhaven gevlogen, met geïnteresseerde kopers uit Milaan.

‘Ik voel me de vertegenwoordiger van de mensen die nog niet in Rotterdam wonen’, zei ze. ‘Er bestaat altijd wat schroom om over het meest luxe marktsegment te praten, maar ik vind het zelf ook wel tof om te zien dat Rotterdam-Zuid kennelijk zo aantrekkelijk is geworden dat kopers grote bedragen willen neertellen voor een huis naast een wijk die tot voor kort als tweederangs werd gezien.’

Fair point, dacht ik. Zelf had ik per slot van rekening ook net 355.000 euro neergelegd voor een huis in een straat die twintig jaar geleden door velen als een no-go area werd beschouwd.

Ik kreeg een virtualrealitybril op waarmee ik alvast een kijkje kon nemen in The Box, het huis van glas. Toen ik de toverbril opzette, bleek ik me te bevinden op een superjacht in de Rijnhaven, jacuzzi aan boord. Achter me lag Bay House, voor me de skyline van Rotterdam.

‘Het is wel impressive wat je ziet, hè?’ hoorde ik nog, terwijl ik bedwelmd raakte door de hypnose. Waar ik ook keek, zag ik woontorens. En terwijl ik boven Dubai aan de Rijn zweefde, dacht ik aan de tekening die ik als kind had gemaakt van de skyline van Rotterdam. Met de toenmalige prestigeprojecten: de Willemsbrug, de Euromast en daartussen basisschool Het Kompas. Ik had een gevoel van eigendom ervaren. Hetzelfde thuisgevoel als wanneer ik tegenwoordig vanaf de heuvel van de Van Brienenoordbrug de stad binnenreed en het bos aan torens zag: dit is van ons allemaal. Dat gevoel, daar ging het om.

En nee, niet iedereen kon een woontoren of een jacht betalen. Maar als er dan ook een strand kwam waar je kon zonnebaden, ook als je een kleine beurs had − wie had dat gedacht, van die oude, vieze Rijnhaven. Hier kon iets groeien dat veel mooier was dan Dubai: sociale huurwoningen op A-locaties pal naast luxe woontorens. Arm en rijk gebroederlijk naast elkaar. Mengen leek me beter dan scheiden, investeren beter dan verwaarlozen.

Dus ja, het duurste huis in de armste wijk, waarom niet?

4
Wat de postbode ziet

Op een steenworp afstand van de bouwput van het duurste huis van Nederland lag de Tweebosbuurt, die bestond uit een zestal straten in een hoek van de Afrikaanderwijk. De ruim honderd jaar oude huizen waren gebouwd voor de havenarbeiders die een eeuw geleden naar de stad kwamen.

Maar het leek alsof ik een negentiende-eeuwse sloppenbuurt binnenwandelde. Dichtgetimmerde panden. Rottende raamkozijnen. Kinderen die speelden tussen het vuilnis op straat. Hier geen Engelse slogans, maar graffiti van bewoners: ‘Sloop ons niet’, ‘Vestia is harteloos’.

Ook over de Tweebosbuurt had ik in de krant gelezen. De bewoners van de sociale huurwoningen hadden een brief gekregen waarin werd aangekondigd dat hun huizen zouden worden gesloopt. Mooiere, ruimere, nieuwere woningen zouden ervoor in de plaats komen.

En gezien de dicht opeengepakte troosteloosheid kon ik me daar wel wat bij voorstellen. De bewoners kregen bovendien een alternatief huis aangeboden, dat soms zelfs groter was. Een aantal wilde kennelijk niet vrijwillig verkassen, getuige de slogans.

Een paar maanden later wilden ze dat kennelijk nog steeds niet. Woningcorporatie Vestia, eigenaar van de huizen, had een aantal ‘weigerverhuizers’ uit de Tweebosbuurt voor de rechter gedaagd. En toen hun zaak diende, ging ik kijken.

Ik fietste over de Erasmusbrug en zag de rechtbank liggen: een grote, grijze kubus. Ook de Tweebosbewoners kon ik al zien, de meesten waren in een stoet vanuit hun wijk komen lopen, een kilometer verderop. Er was een oudere witte vrouw van in de tachtig. Een witte man van in de vijftig met een verbleekt Feyenoordpetje. Er waren jonge vrouwen met hoofddoeken die kwamen tolken voor hun ouders. Er was een zwarte man met een ringbaardje. Het zaaltje zat uiteindelijk zo vol bewoners, familie en sympathisanten dat sommigen op de gang moesten toekijken via schermen.

Vestia wilde de huurovereenkomsten beëindigen op grond van ‘dringend eigen gebruik’. Namelijk: sloop van de woningen, om het gebied op te knappen. Er zouden huurwoningen komen in het hoge segment (vanaf 1.200 euro), koopwoningen in het topsegment, en ook een aantal sociale huurwoningen, maar niet genoeg om alle huidige bewoners te huisvesten.

De advocaat van de woningcorporatie vertelde dat alle bewoners een alternatief huis aangeboden hadden gekregen en bovendien de wettelijke verhuisvergoeding van 6.000 euro. Het sloopplan was precies wat de politiek van de woningcorporaties verlangde, betoogde hij: zorgen voor betere huizen, zodat de stad ook mensen met wat meer geld kon huisvesten. De sloop was in lijn met een democratisch besluit.

De advocaat van de bewoners vertelde waarom zijn cliënten zo graag in hun wijk wilden blijven. Omdat ze er geboren waren, omdat ze er al tientallen jaren woonden. Ze waren gehecht aan de plek. Of ze waren mantelzorger en wilden in de buurt van hun dierbaren wonen. Volgens hem was er juist sprake van bevolkingspolitiek. Armen eruit, rijken erin.

De rechter hoorde alles aan; hij zou die dag nog geen uitspraak doen. Na afloop sprak de man met het ringbaardje me aan en stelde zich voor als Ahmed Abdillahi. Hij woonde ook in de Tweebosbuurt, al een jaar of acht – langer dan hij ooit in een huis had gewoond. Hij had me herkend van enkele artikelen die ik had geschreven toen ik in de Verenigde Staten woonde. Het ware felle, soms zelfs verontwaardigde stukken geweest, herinnerde hij zich, over economische ongelijkheid en racisme.

Ik voelde me gevleid, maar de man had me niet aangesproken om complimenten uit te delen. Hij nodigde me uit om eens langs te komen, dan zou hij me the big picture laten zien. Hij zei dat ik over Rotterdam evengoed zulke felle stukken kon schrijven als over de VS.

Dus een paar dagen later zat ik bij Ahmed thuis op de bank in de Tweebosbuurt. Vanuit zijn huis kon je de lichtmasten van voetbalstadion De Kuip zien en de minaretten van de Essalammoskee. Naast het raam stond een boekenkast, ik zag namen als Vergilius, W.G. Sebald, V.S. Naipaul, Pim Fortuyn. Aan de muur een beroemde foto van Muhammad Ali, gebogen over Sonny Liston. Even verderop hing een ingelijste Korantekst. Die Ahmed zelf niet kon lezen, trouwens; een vroom moslim was hij evenmin. Hij deed aan de ramadan mee, vertelde hij, maar hij ging zelden naar de Somalische moskee hier om de hoek.

Overdag werkte hij als postbode voor Postnl. Als hij terugkwam van zijn werk, keek hij graag documentaires op Arte, de Frans-Duitse cultuurzender. Of hij las boeken en artikelen. ‘Ik ben een ongeneeslijke lezer’, zei hij. ‘Ik heb een brede interesse – uit noodzaak.’

Die noodzaak werd me algauw duidelijk. Ahmed was al een leven lang aan het overleven. Op zijn elfde vluchtte hij voor een burgeroorlog: met een oom, tante en hun kinderen van Mogadishu naar Duitsland, per vliegtuig. Zijn vader en moeder bleven achter. Via dorpen in Duitsland kwam hij in Friesland terecht. En twintig jaar geleden zette hij de stap naar Rotterdam.

Toen hij in Nederland aankwam, las hij alles wat los en vast zat om de taal te leren. Inmiddels strooide hij met uitdrukkingen als ‘je pappenheimers kennen’ of ‘elke dag een draadje is een hemdsmouw in het jaar’. De laatste tijd las hij vooral boeken die hem hielpen te begrijpen wat er met zijn stad aan de hand was.

Beter gezegd: waarom het huis onder zijn voeten verdween.

Hij liep naar de boekenkast en pakte het boek Urban Outcasts, een studie van de Franse socioloog Loïc Wacquant. Het ging over verschoppelingen in Chicago en Parijs. Maar Ahmed zag zijn eigen leven beschreven. Hij citeerde uit een interview met Wacquant: ‘Overal in Europa gaat sociale woningbouw tegen de grond, om plaats te maken voor appartementencomplexen. Dergelijke “vernieuwingsprojecten” worden verkocht als voordelig voor de arme bevolking, maar leiden voor hen tot een drastische vermindering van het aantal beschikbare woningen. Je verplaatst het probleem.’

Het is exact wat Rotterdam nu doet, zei Ahmed. Dit ging over hem. Ik durfde nauwelijks te zeggen dat ik me wel kon voorstellen dat zijn buurt werd gesloopt. De huizen oogden zo vervallen. De buurt kon er alleen maar mooier op worden. Los daarvan, Rotterdam had een enorme sociale woningvoorraad. Zo veel armoede op elkaar, dat was toch niet goed?

Natuurlijk wordt de buurt straks veel mooier, zei Ahmed. De huizen waren hier jarenlang verwaarloosd. En het werd inderdaad tijd dat er hier geïnvesteerd werd! Maar was het niet wrang dat de bewoners die al die jaren hier doorstaan hadden, die opgeknapte buurt niet meer zouden meemaken? Die moesten weg. Dus ja, de stad werd ontegenzeggelijk mooier. Maar de vraag was: voor wie?

Van de zeshonderd woningen die verdwenen, kwam ongeveer de helft terug. De oude bewoners zouden over de stad verspreid worden, of moeten vertrekken naar buiten de stad. ‘Onder het mom van stedelijke vernieuwing jagen ze mensen weg’, zei Ahmed. ‘Voor “een betere balans” of voor de “vermenging”. Maar ze bedoelen gewoon: deze stad is niet langer voor buitenlanders en paupers.’

Woningcorporaties waren ooit opgericht om mensen van goede huizen te voorzien. Maar in het Rotterdam waar ik was komen wonen, vertelde hij me, waren corporaties bezig om huizen te slopen. En als de bewoners daar niet aan mee wensten te werken, werden ze voor de rechter gesleept.

De gemeente vond dat er te veel arme mensen in Rotterdam woonden. Dat was ook waar: Rotterdam was de armste der grote steden. Maar pak dan de armoede aan, ging Ahmed verder, zorg voor betaalbare huizen, goed onderwijs en banen waar je van kunt leven.

En inderdaad: er waren relatief veel betaalbare huizen in Rotterdam. Maar waren het er té veel? Er waren ook relatief veel arme mensen. Rotterdam had intussen doodleuk de definitie van ‘betaalbaar huis’ omhoog bijgesteld van 140.000 euro naar 220.000 euro, had hij in Trouw gelezen. Zo léék het alsof er opeens riant veel betaalbare huizen bij waren gekomen, en had de gemeente een extra reden om te slopen.

De overheid bestreed hier niet langer de armoede, maar de armen zelf, vatte Ahmed de toestand samen. Verheffen was nu: vervangen door andere inwoners. En dan léék het probleem opgelost.

En ja, enkele honderden bewoners waren al uit de buurt vertrokken. Sommigen hadden inderdaad een beter huis gekregen. Maar veel bewoners waren laaggeletterd en niet mondig genoeg om zich te verzetten. Of ze waren gewoon door schade en schande bang geworden voor brieven van de overheid. Vestia had hen onder druk gezet: als ze niet vrijwillig vertrokken, zouden ze gedagvaard worden. Gedagvaard: dat klonk alsof ze crimineel waren. Veel bewoners kozen eieren voor hun geld. Niet Ahmed en de anderen in de rechtszaal.

Het ging hem niet eens zozeer om zijn eigen huis, hij redde zich wel. En het ging hem zelfs niet eens om Vestia, hoe harteloos die organisatie ook met haar bewoners omsprong. De corporatie verkeerde in grote geldnood vanwege een financieel schandaal van acht jaar eerder. De bestuurders hadden sociale huurwoningen gebruikt als onderpand voor risicovolle beleggingen en hadden zo bijna 3 miljard euro vergokt. Schandalig, ja, de corporaties waren ver afgedwaald van hun kerntaak.

Maar het was de politiek geweest die wilde dat volkshuisvesters bedrijven werden en de markt op gingen. Daarom had het kabinet-Rutte II in 2013 de verhuurderheffing ingevoerd: een hoge belasting op huizen die voor minder dan 752 euro verhuurd werden. Anders gezegd: er stond een boete op het aanbieden van betaalbare huizen.

Ik zocht het later op en inderdaad: als de eigenaar van een betaalbaar huis de prijs verhoogde naar zeg duizend euro, dan hoefde hij die verhuurderheffing niet meer te betalen. De heffing was bedacht door de VVD, als ‘een prikkel voor woningcorporaties om sociale huurwoningen te verkopen en om efficiënter te werken’, las ik in het boek Uitgewoond van stadsgeograaf Cody Hochstenbach. De boete op betaalbare huizen werd verkocht als crisismaatregel (‘iedereen moet de broekriem aanhalen’), kreeg steun van linkse partijen als PvdA en GroenLinks, maar verdween niet toen de crisis voorbij was. Het was volgens Hochstenbach onderdeel van een ‘langlopend ideologisch project gericht op het uithollen van de volkshuisvesting en het bevorderen van de markt’.

Geen ander land ter wereld had zo’n belasting. Maar wat nu de Tweebosbuurt overkwam, gebeurde overal in Nederland, vertelde Ahmed. Hij kwam als postbode in bijna alle wijken van de stad en overal werden buurten gesloopt. Het hele weefsel van de stad werd uit elkaar getrokken. En dat moest ik zien, vond hij.

Dus jakkerden we later op de fiets door Rotterdam-Zuid, langs huizenblokken die zouden verdwijnen, langs het stof en gruis van reeds gesloopte straten. En ook langs prachtig gerenoveerde arbeiderswoningen: het zand lag nog op de nieuwe straatklinkers, de verf glansde. Dit waren vroeger sociale huurwoningen, vertelde Ahmed, maar nu behoorden ze tot de vrije sector. Voorheen woonde je hier voor vijf-, zeshonderd euro per maand, nu bedroeg de huur bijna het dubbele.

Verderop wees hij op een oud huizenblok dat maar aan één zijde was opgekalefaterd. ‘Raadsel: waarom maar aan één kant?’ Toen wees hij naar de overzijde: daar verrees een nieuwbouwcomplex. Die nieuwe bewoners moesten niet tegen iets lelijks aankijken. Vanbinnen was het oude huizenblok trouwens nog even slecht onderhouden, had hij gezien toen hij er post bezorgde.

We fietsten verder, langs buurten waar bibliotheken en buurthuizen gesloten waren, waar tegelijkertijd drankzaakjes als paddenstoelen uit de grond schoten, whiskey kon je er per tien liter kopen – het verband tussen die twee mocht ik zelf bedenken, zei Ahmed.

We reden ook door straten die juist mooier werden, zoals de Beijerlandselaan. Hier moest een hoger segment winkels komen, legde Ahmed uit: winkels die te duur zouden zijn voor de mensen die er nu woonden.

Onderweg werd Ahmed regelmatig begroet. Misschien omdat hij postbode was, dacht ik. Om de haverklap stopte hij om een praatje te maken. Bijvoorbeeld met de Pakistaanse eigenaar van een buurtsuper die al een paar keer was overvallen. Terwijl ze stonden te kletsen, kwam de ene na de andere jongeman de winkel uit met plastic tassen vol bierblikken.

Toen hij in Rotterdam aankwam was hij jong, achttien jaar. Dat was in een tijd dat Somaliërs haast bij voorbaat verdacht waren. Van terrorisme, van fraude, van van alles. Toen ik vertelde waar ik woonde, vertelde hij over de Somalische belwinkel naast mijn huis. Daar was de politie destijds nog binnengevallen met veel bombarie, maar het bleek later toch gewoon een belwinkel, die er dus nog altijd zat.

Ahmed had een weg moeten vinden, als jonge man in de stad. Dat was eerst flink misgegaan. Werk vinden was lastig, hij was nooit in de criminaliteit beland, maar jarenlang verslaafd geweest. Aan drank en aan qat, een soort sterke pruimtabak. Beide verslavingen had hij tien jaar geleden afgezworen. Hoe? Door te gaan hardlopen. Twee keer liep hij de marathon van Rotterdam uit. Hardlopen was nu zijn verslaving. Naast lezen.

Hij nam me mee naar een particuliere voedselbank. Je kon er gratis oud brood krijgen en soep of snoep kopen tegen bodemprijzen. Rotterdammers in allerlei kleuren en smaken trotseerden er in de rij hun schaamte. Liefst één op de vijf kinderen in Rotterdam groeide op in armoede, wist ik dat? ‘Veel mensen kunnen nauwelijks brood kopen, en dan vindt de gemeente dat het winkelaanbod hier deftiger moet worden!’

Even later stopten we bij een leeszaal die op vrijwilligers draaide. In plaats van gratis brood kreeg je hier gratis boeken. Hij liep langs de kasten en trok er een boek uit over de sociaaldemocratie in Rotterdam. ‘Hier, neem mee.’

Ahmed was stamgast in de leeszaal, het was voor hem een oase in de woestijn. Tegelijkertijd was het wrang, vond hij: vrijwilligers probeerden hier de gaten te dichten die de overheid liet vallen, want intussen werden bibliotheken gesloten.

En zo werd alles van waarde ontmanteld: de huizen, de voorzieningen en ook de banen, zoals hij me wilde laten zien.