© 2022 Lynn Berger

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk (juli 2022).

Art direction: Harald Dunnink

Omslagontwerp: Leon Postma en Martijn van Dam

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Redactie: Harminke Medendorp

Eindredactie: Andreas Jonkers 

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

ISBN 9789493254220

NUR 320

Voor het schrijven van dit boek verbleef de auteur in het Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (NIAS-KNAW) met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (FBJP).

Dit boek is een uitgave van journalistiek platform De Correspondent. Wil je vrijblijvend kennismaken? Ga naar corr.es/lb22 en ontvang elke zaterdag een gratis artikel in je inbox!

Voor mijn ouders.

‘After the revolution, who’s going to pick up the garbage on Monday morning?’

Mierle Laderman Ukeles

Manifesto for Maintenance Art 1969! (1969)

1
De
beschaving
begon
met zorg
Wat je ziet
als je naar
zorg kijkt

Zonder zorg zijn we nergens.

Het verhaal gaat dat de beroemde antropoloog Margaret Mead eens werd gevraagd welke archeologische vondst het begin van de menselijke beschaving vertegenwoordigde. Mead noemde geen speer, geen steen, geen grottekening, maar een gebroken bot. Preciezer: een gebroken bot dat weer geheeld was. 

Het bot in kwestie was een menselijk dijbeenbot van 15.000 jaar oud. Zonder hulp van anderen, legde Mead uit, is zo’n botbreuk een doodvonnis. Je kunt niet vluchten, geen eten zoeken, geen water drinken bij de rivier, en lang voor je gebroken been is hersteld, ga je dood.

Een geheeld bot betekende dat iemand de tijd had genomen om in je buurt te blijven zolang je gewond was. Iemand die had besloten je te beschermen en van voedsel te voorzien. Iemand die het iets kon schelen.

Hier, zei Mead, bij deze bereidheid een ander te helpen, voor een ander te zorgen, was de menselijke beschaving begonnen.1

*

Iedereen heeft zorg nodig. Zonder zorg worden kinderen niet groot, zieken niet beter en houden gemeenschappen geen stand. En denk bij zorg aan álle zorg: van het koude washandje van een vader op het koortsige voorhoofd van een kind tot het opensnijden van een patiënt op de operatietafel. Van oppassende grootouders achter de kinderwagen tot medewerkers op de crèche, van vrijwilligers in het buurthuis tot handen aan het bed. 

Verzorgd worden is goed voor ons, maar voor iemand zorgen is dat ook. Zorg, zo blijkt keer op keer uit onderzoek, vormt de basis van hechting en liefde en is een belangrijke bron van betekenis. Van het gevoel dat we ertoe doen.

Ons vermogen om voor een ander te zorgen is niet alleen het wezenskenmerk van onze beschaving, zoals Margaret Mead opmerkte, het is ook het kloppend hart van onze soort. Geen andere bezigheid is zo bepalend geweest voor de sociale en emotionele evolutie van de mens.

Er is niets zo essentieel, zo fundamenteel, als zorg. 

Maar er is ook weinig dat we zo slecht zien voor wat het is. 

*

Het was heet, in de nazomer van 2019, het broeide. Mijn vriend en ik hadden onze kinderen naar mijn ouders gebracht en waren de Loosdrechtse Plassen op gegaan, op zoek naar verkoeling. Die hadden we gevonden: een klein eiland voor onszelf, en water zo helder dat het drinkbaar leek. Daar zwommen we terwijl boven ons de eerste sterren tevoorschijn kwamen.

Even verderop, op de bodem vlak bij de oever, lag een stapel betonplaten. Geen idee hoe die daar terecht waren gekomen, maar de dikke laag schelpjes die eraan was vastgegroeid deed vermoeden dat ze er al een poos lagen. Er dobberde een boei naast, om de recreërende mens te waarschuwen voor hun aanwezigheid. Die registreerde ik de volgende ochtend maar half (iets met rozigheid, een kater): ik sprong nietsvermoedend in het water en haalde mijn voet open aan al het scherps. 

Niks aan de hand, dacht ik, pleister erop en door met de dag. Wat ik niet wist was dat Aeromonas hydrophila, een waterbacterie die vooral voorkomt in warme gebieden, het zoete water van de plas toen al had verruild voor mijn bloedbaan. Zodat ik de dag erna niet meer kon lopen van de pijn. En ik twee dagen later gebiologeerd naar mijn voet staarde, die inmiddels dubbel zo dik was als normaal, en felrood bovendien. 

Omdat de voorgeschreven antibiotica niet werkten – Aeromonas bleek resistent – had ik een paar dagen later een been dat nog het meest deed denken aan zo’n opgeblazen medische handschoen: qua vorm nog wel herkenbaar, maar volledig uit verhouding, clownesk op een naargeestige manier.

Dus ging ik een week na die zwempartij, terwijl de buurvrouw op de kinderen paste, toch maar naar de huisartsenpost. Om vanuit daar te worden doorverwezen naar de spoedeisende hulp. En om vervolgens ver na middernacht in een ziekenhuisbed te belanden, met witte lakens en een lichtroze deken (en uitzicht op diezelfde sterrenhemel, die me nu een stuk minder romantisch voorkwam).

Voor het eerst in die koortsige week haalde ik opgelucht adem, omdat ik dacht: gelukkig, nu wordt er voor mij gezorgd.

Op de spoedeisende hulp had een verpleegkundige mijn arm afgespeurd op zoek naar een goede ader voor het infuus. ‘Nog nooit’, zei hij, ‘heb ik iemand ontmoet die zó gierig was met haar aderen.’ Hij was jong en een van de weinige mannelijke verpleegkundigen die dienst hadden die avond – het woord broeder schoot door mijn hoofd, een echo uit het verleden. Toen het infuus eindelijk zat, reed een andere verpleegkundige me in een rolstoel door een donker gangenstelsel naar een kamer. De muren van die gangen, zag ik in het voorbijgaan, waren behangen met A4’tjes waar een looneis van het verplegend personeel op stond: ‘Vijf procent erbij’.

Ik had erover gelezen in de krant. Het ziekenhuispersoneel wilde een hoger salaris en een lagere werkdruk. Volgens een berekening van het Centraal Planbureau zou Nederland over een paar jaar 135.000 extra werknemers in de zorg nodig hebben: we leven langer en hebben complexere problemen, en daardoor groeit de vraag naar zorg.2 Zo ongeveer het enige wat me was bijgebleven van mijn lessen economie is dat schaarste de neiging heeft de prijs op te drijven. Dus met die 5 procent zou het wel goed komen, leek me. Daar wilde ik iets over zeggen tegen Thea, de verpleegkundige die me behendig langs die A4’tjes loodste – maar ik vond het ongemakkelijk, het idee dat zij te weinig betaald kreeg om mij te verzorgen, dus ik zweeg. 

Pas later begreep ik dat zorg zich niet zomaar voegt naar de logica van de markt, en onder druk niet beter presteert. Wat ik ook pas later begreep, en met eigen ogen zag: dat schaarste niet alleen de professionele zorg parten speelt, maar álle zorg. En met de zorg de samenleving – want als het zorgen stopt, stopt alles. Ik zag dat zo’n zorgcrisis minder ver weg is dan de meesten van ons denken, dichterbij dan de meesten van ons zien.

*

Wat is zorg? De meestgebruikte definitie komt van de Amerikaanse filosofen Joan Tronto en Berenice Fisher, die zorg omschrijven als ‘alles wat we doen om onze wereld te onderhouden, voort te zetten en te repareren, zodat we er zo goed mogelijk in kunnen leven’.3

Tot die wereld behoren onze lichamen, ons zelf én onze omgeving. Dat klinkt nogal breed en veelomvattend – en dat is het ook. Tegelijkertijd: of je nu naar verpleegkundigen kijkt of naar mantelzorgers, naar mensen die voor dieren zorgen of voor de natuur, in de kern komt het allemaal op hetzelfde neer. Begrijpen wat iets of iemand nodig heeft, en vervolgens zorgen dat er in die behoefte wordt voorzien.

En dat gaat niet vanzelf.

*

De eerste nacht sliep ik slecht. Mijn temperatuur, mijn bloeddruk en de zwelling werden elk uur gecontroleerd. Thea had me pijnstillers gegeven, toegedekt, uitgelegd hoe ik iemand kon oproepen, en was weer teruggelopen naar de spoedeisende hulp. Haar collega’s van de afdeling namen de zorg over.

Daar, in het donker dat niet écht donker wilde worden, met het gedempte ganglicht en de led-displays van de apparatuur, deden de verpleegkundigen me nog het meest denken aan jonge ouders. Jonge moeders eigenlijk, want hier was geen man meer te bekennen. Ik zag hoe ze dan weer door de ene patiënt werden opgeroepen en dan weer door de andere, hoe ze heen en weer liepen op hun snelle, praktische schoeisel, constant hun koers bijstellend als reactie op belletjes en piepjes, op verzoeken om water, pijnstilling, hulp – zoals ook ouders vaak ’s nachts worden gedirigeerd door de geluiden en behoeften van hun kroost. 

Soms, wanneer zo’n verpleegkundige aan mijn bed stond, vroeg ik me af in hoeverre de handelingen die ze uitvoerde – het straktrekken van de lakens, het opnemen van de temperatuur, het noteren van mijn pijn ‘op een schaal van 0 tot 10’ – écht nuttig waren, of meer ritueel van aard. Een valse tegenstelling, denk ik nu: alsof zorg niet uit rituelen bestaat, uit handelingen en gebaren die van generatie op generatie zijn doorgegeven, die duidelijk maken: hier wordt gezorgd. 

Ik zag hoe de verpleegkundigen slapende patiënten op mijn kamer zachtjes wakker maakten voor het meten van bloeddruk, zuurstof en temperatuur, en dacht aan ouders van pasgeboren baby’s. Aan hoe die zichzelf vaak midden in de nacht terugvinden naast de wieg, leunend over de rand, zoekend naar bevestiging dat hun kind warm is, nog ademt, nog leeft. 

Mijn gedachten dwaalden af naar thuis, naar de constellatie die mijn vriend en ik hadden opgetrokken rondom onze dochter en onze zoon en waarin we, zo goed en zo kwaad als het ging, voor hen en voor elkaar probeerden te zorgen. 

Naast onszelf omvatte dat kleine zorgstelsel ook de school, de crèche, grootouders, enkele oppassen en, in geval van nood, de buren. En zolang niemand ziek werd of anderszins uitviel draaide alles wel door, elke satelliet in zijn eigen, onverstoorbare baan. Maar nu had ik geen idee wanneer ik weer naar huis zou kunnen, en ineens kwam het bouwsel van ons gezin me akelig kwetsbaar voor. Mijn vriend moest het in zijn eentje doen, en dat zou hem heus wel lukken, maar ten koste van wat? Zou hij werk moeten afzeggen? Moeten beknibbelen op slaap? We waren al zo vaak moe. 

Natuurlijk wist ik ook wel dat er genoeg ouders waren die het altijd in hun eentje moesten zien te rooien. Maar hoe ze daar precies in slaagden, had ik nooit begrepen. 

Ik vroeg me af of het gevoel dat mijn vriend en mij geregeld bekroop – het gevoel dat het allemaal maar ‘net aan’ was – verwant was aan de vaststelling van de verpleegkundigen die dagelijks in de krant stond: dat ze te veel moesten doen in te weinig tijd. 

Waarom hadden zo veel zorgverleners – betaald én onbetaald – het idee dat ze moesten zorgen onder druk? Welke gevolgen had die tijdsdruk voor de zorg die zij, die wij, gaven? En waarom kwamen dit soort vragen nu pas bij me op, nu ik hier in een bed in de hoek van een kamer lag, me niet kon verplaatsen, niet kon slapen, en dus niets anders kon doen dan kijken? 

*

Zorg is vaak een vorm van onzichtbare arbeid. Het is onzichtbaar omdat het achter de schermen plaatsvindt, in de spreekkamer of het ziekenhuis of thuis, in de ‘privésfeer’. Zorg is ook onzichtbaar omdat het zo alomtegenwoordig is, zo alledaags. Dat wat elke dag gebeurt, ‘wordt niet waargenomen, in de zin dat we er altijd langs kijken’, schrijft de Franse filosoof Maurice Blanchot: we zien het alledaagse nooit voor het eerst, ‘maar alleen opnieuw’.4

En dan brengt zorg, op het oog, ook nog eens weinig nieuws voort. Het zorgt er vooral voor dat de dingen min of meer blijven doorgaan. Dat de kinderen blijven groeien, het gezin blijft functioneren, de zieken genezen en weer kunnen ‘meedoen’. Zorg is herhalend en ondersteunend en dus weinig spectaculair: het is vanzelfsprekend. Je gaat het pas zien als het misgaat – of als je geen kant meer op kunt. 

Maar is zeggen dat iets onzichtbaar is niet vooral een manier om te zeggen dat we er nooit echt goed naar hebben leren kijken? 

*

Vanuit mijn ziekenhuisbed keek ik het meest naar mijn kamergenoot. ‘Ik zou één dag blijven, maar lig hier nu al anderhalve week’, vertelde hij de ochtend na mijn opname. Een lieve alleenstaande zestiger was hij, met een kaal hoofd en een ontsteking op een nare plek. Hij droeg nog altijd het blauwe schortje dat hij tijdens zijn operatie had gekregen, want hij had geen rekening gehouden met een langer verblijf. Niet dat hij erover klaagde: het waren allemaal heel aardige mensen hier, zei hij, en het eten was erg lekker.

De wond die hij aan zijn operatie had overgehouden moest drie keer per dag worden schoongespoeld en dat kon hij niet zelf, vandaar zijn langer-dan-verwachte ziekbed. Vrienden zorgden thuis voor zijn twee hondjes, het ziekenhuis zorgde voor hem. 

Dat spoelen bleek een pijnlijke aangelegenheid. Een halfuur van tevoren kreeg hij pijnstillers, daarna wachtte hij gespannen af. Het dichtgetrokken gordijn om zijn bed dempte geen geluid, en één keer hoorde ik hoe een verpleegkundige hem afleidde van de pijn door het over zijn hondjes te hebben. Zelf had ze een konijn en een kat, en terwijl ze met hem bezig was bespraken ze hoeveel geld ze ervoor over zouden hebben om hun zieke huisdier te laten behandelen door een dierenarts. Voor een hond en een kat meer dan voor een konijn, zo was de consensus – en toen was het spoelen klaar. 

Een andere keer duurde het wachten op het spoelen veel langer dan het afgesproken halfuur. Om tien uur ’s avonds, ruim twee uur nadat mijn kamergenoot zijn pijnstillers had gekregen, was er nog steeds niemand. Toen de verpleegkundige van de avondploeg om kwart over tien eindelijk haar opwachting maakte, begroette mijn kamergenoot haar gelaten. Hij had te lang in spanning gezeten, zei hij, nu wilde hij slapen.

Soms liepen de dingen anders, zei de verpleegkundige, zij kon er ook niets aan doen.

Mijn kamergenoot: ‘Nee, laat nu maar, nu hoeft het niet meer.’

De verpleegkundige: ‘O, u wilt niet meer?’

Mijn kamergenoot: ‘Jullie weten dat ik het eng vind.’

De verpleegkundige: ‘Dus u weigert onze zorg?’

Mijn kamergenoot: ‘Ik ga slapen.’

Een zorgrelatie, zag ik, is per definitie een afhankelijkheidsrelatie. De zorgverlener heeft verantwoordelijkheid, kan iets bieden; de zorgontvanger is afhankelijk, heeft iets nodig. (En zorg stroomt alle kanten op, verleners kunnen ook ontvangers zijn, en andersom.)

Maar wie was hier precies van wie afhankelijk? Mijn kamergenoot had uren gewacht op een verpleegkundige die werd geleefd door het grillige ritme van de afdeling, de zorg die andere patiënten nodig hadden. Ze was hard aan het werk, maar dat werd door mijn kamergenoot niet gezien. En mijn kamergenoot had een troef; hij kon macht uitoefenen door zorg te weigeren – ook al werd niemand daar beter van.

Ook thuis, bedacht ik, was het niet altijd even duidelijk hoe de afhankelijkheden, en dus de machtsverhoudingen, precies liepen. Onze kinderen waren afhankelijk van mijn vriend en mij, maar wij voelden ons vaak afhankelijk van hén, omdat we werden aangedreven door hun ogenschijnlijk eindeloze verlangens en behoeften.

*

Uiteindelijk bleef ik vijf dagen in het ziekenhuis. Op de tweede dag sneed een chirurg mijn voet open om het opgehoopte vocht een uitweg te bieden en zo te voorkomen dat Aeromonas het bot aantastte. Ook kreeg ik een ander antibioticum, een waar de waterbacterie niet resistent tegen was. Terwijl de ontsteking afnam, keek ik vanuit dat bed met die witte lakens en die roze deken om me heen: naar mijn opknappende kamergenoot, naar de trefzekere verpleegkundigen, naar de artsen met haast. Ik kreeg een rolstoel en rolde zo nu en dan over de gang, wierp snelle blikken door de deuropeningen van andere kamers, zag de grijze haren van patiënten die herstelden van hun heup- en knieoperaties, hun gezichten grauw van de bedrust. 

Mijn vriend kwam langs, soms met de kinderen, dan bliezen we medische handschoenen op; soms kwam hij alleen, dan zorgde de buurvrouw zolang voor hen. 

Bij mijn ontslag kreeg ik een doos pijnstillers mee en twee felblauwe krukken. Daarmee sjokte ik in de dagen erna door het park bij ons in de buurt, terwijl de kinderen op school zaten en mijn vriend op zijn werk was, mijn ogen op de grond gericht om niet te struikelen waar het verharde pad door boomwortels was vervormd. Ik zag hoe die grond bezaaid raakte met gele en oranje bladeren.

Toen de bomen helemaal kaal waren kon ik weer normaal lopen, en herinnerde alleen een litteken op mijn teen nog aan wat er was gebeurd.

*

Datzelfde najaar belegde het ziekenhuispersoneel voor het eerst sinds mensenheugenis een landelijke staking om zo de loonsverhoging van 5 procent af te dwingen. Het was geen al te radicale actie, verzekerde de vakbond: veel afdelingen draaiden met een zondagse bezetting door en alleen afspraken die konden wachten, werden verzet. De staking sorteerde effect. Niet veel later kwamen de vakbonden en de ziekenhuizen een nieuwe cao overeen. Het ziekenhuispersoneel zou er 5 procent bij krijgen, een jaar later nog eens 3 procent.5 Dat was meer dan waar de A4’tjes in de ziekenhuisgangen om hadden gevraagd, dus het leek me een overwinning: eindelijk zouden de verpleegkundigen genoeg betaald krijgen voor hun werk. 

Maar gebrek aan geld was niet het enige, en misschien niet eens het grootste probleem waar de zorg mee te maken had. Want wat heb je aan meer geld voor de zorg als er niet genoeg mensen zijn om die zorg te verlenen? Onderbezetting los je niet op met opslag alleen.

In de maanden die volgden werd dat laatste probleem alleen maar groter. En daarmee liet het zien hoe fundamenteel zorg is, hoe innig het alles met alles verbindt.

In China raasde op dat moment namelijk al een nieuw coronavirus rond, en toen dat een paar maanden later ook in Nederland arriveerde, steeg de werkdruk voor het zorgpersoneel razendsnel. In de ziekenhuizen, bij de huisartsenpraktijken en bij thuiszorgorganisaties werden overuren gedraaid, en nog was de geleverde zorg niet genoeg.

Werkplekken, crèches en scholen gingen dicht om de spreiding van het virus in te dammen en zo de druk op de zorg te verminderen; fysiek contact werd zo veel mogelijk afgeraden. En zo kwamen ook al die kleine, zorgvuldig opgetuigde zorgstelsels van ouders en kinderen, familieleden en vrienden, plotseling op losse schroeven te staan. 

Ineens was het heel duidelijk: zorg mag dan alledaags en alomtegenwoordig zijn, dat maakt het nog niet vanzelfsprekend. Zorg is kwetsbaar en niet eindeloos voorradig. Wat ook duidelijk werd: als de professionele zorg vastloopt, lopen uiteindelijk álle vormen van zorg vast, óók de huis-tuin-en-keukenzorg in gezinnen, onder vrienden, in de buurt. Zelfs in lockdown, zelfs in isolatie, geldt dat oude adagium: niemand is ooit echt een eiland. 

Maar bleven we het zien? Zien we nu nog dat zorg cement en brandstof ineen is? Dat het alles bij elkaar houdt én maakt dat alles in de samenleving in beweging blijft? Dat we niet zonder kunnen, dat het ons definieert en vormt, hoe jong of oud of ziek of gezond we ook zijn?

En begrijpen we dat zorg kapot kan?

*

Na mijn ontslag uit het ziekenhuis voelde ik opluchting, natuurlijk, en dankbaarheid. En daaronder, sluimerend: het gevoel dat ik de drijvende kracht van onze samenleving – namelijk, zorg – nog helemaal niet goed begreep.

Ik had het idee dat we het over fundamentelere zaken moesten hebben dan 5 procent salarisverhoging of ouders die worstelden om alle ballen in de lucht te houden. Maar over wát dan precies, dat kon ik niet zeggen.

Daarom besloot ik te gaan luisteren naar mensen die ervaring hebben met zorg, het werk te lezen van mensen die zorg hebben onderzocht, en langs te gaan bij mensen die zorgen, om zorg in de praktijk te zien. Ik besloot over die ontmoetingen te schrijven.

Ik las rapporten en wetenschappelijke publicaties, over het personeelstekort in de zorg, over mantelzorg, en over de verdeling van zorgtaken bij mensen thuis. Bezocht ouders die voor hun kinderen zorgden, ziek én gezond. Sprak vaders en moeders die worstelden met de combinatie van zorg en werk. Ontmoette mantelzorgers bij wie de zorg voor hun naasten langzaam al het andere verdrong. Ik liep mee in de thuiszorg, een jeugdinstelling en een ziekenhuis, en sprak tientallen zorgverleners over hun werk.

Hoe meer ik las, luisterde en om me heen keek, hoe beter ik begreep dat je al die verschillende vormen van zorg niet los kunt zien van elkaar. Omdat ze een gedeelde kern hebben, en omdat ze zich weinig aantrekken van scheidslijnen tussen publiek en privé, professioneel en informeel, instelling en thuis. Al deze zorgstelsels staan met elkaar in verbinding, zoals het water in de Loosdrechtse Plassen even in verbinding stond met het bloed in mijn lichaam. Want zorg is een weefsel, een keten, een ecosysteem.

Maar dit is het probleem met een ecosysteem: als je er onderdeel van bent, is het lastig te overzien. We kunnen niet zonder zorg, maar we maken het onszelf en elkaar erg moeilijk om goed te zorgen. Onze zorgconstellaties, klein en groot, zijn wankele bouwwerken: de zorgarbeid van ouders behandelen we niet als arbeid, het beroep op mantelzorgers groeit maar de tijd en middelen om te zorgen groeien niet mee, en professionele zorgverleners moeten te veel doen in te weinig tijd en met te weinig bewegingsvrijheid.

En dan zijn de mensen die professioneel willen zorgen ook nog eens met te weinig – een tekort dat alleen maar zal toenemen, terwijl de vraag naar zorg óók groeit.

Zo stevenen we af op een zorginfarct dat iedereen raakt.

2
De afhanke-
lijkste wezens
denkbaar
 Hoe zorg ons
maakte tot
wie we zijn

Er zijn vissen die al helemaal volgroeid uit hun eitje zwemmen en vogels die met enkele weken uitvliegen. Chimpansees kunnen vier maanden na hun geboorte al lopen. En mensenbaby’s? Mensenbaby’s zijn een heel ander verhaal.

Mensen worden relatief prematuur geboren: we komen al ter wereld wanneer onze hersenen allesbehalve af zijn. Tot lang na de geboorte groeit ons brein nog door, net als de rest van ons lichaam, en dat betekent dat we ontzettend lang afhankelijk zijn van anderen. 

Slapen kunnen we, wanneer we net nieuw zijn, en huilen. Bij al het andere hebben we hulp nodig. 

*

Ik weet nog hoe het was toen mijn zoon net was geboren. Hoe hij de dag na de bevalling in de box lag: diep in slaap, met zijn armpjes omhoog, zijn handjes dicht alsof ze iets vastgrepen. Hij was het toonbeeld van overgave, en ik keek naar hem in het volle besef van zijn kwetsbaarheid.

Ik bedacht dat het gekkenwerk was, wat mijn vriend en ik ons – willens en wetens, en voor de tweede keer nog wel – op de hals hadden gehaald. Zo’n klein schepsel, dat zo veel zorg nodig had, zo veel melk, warmte, verschoning en steun. En niet voor even, nee, dagen, weken, maanden, jaren achtereen.

Want baby’s zijn de afhankelijkste wezens denkbaar, en ze blijven dat langer dan welk dier ook (alleen de Groenlandse walvis doet er langer over om volwassen te worden).6 

Ik weet niet of het door het slaapgebrek kwam of door de hormonen, maar tot mijn eigen verrassing raakte ik daar niet van in paniek.

Ik denk omdat ik wist: bij onze dochter lukt het tot nu toe ook, kennelijk kunnen we dit.

Of omdat ik wist: dit is wat mensen doen, wat mensen altijd hebben gedaan.

Maar, denk ik nu: hoe dan? Hoe doen we het, dat zorgen? En waarom?

Volgens wetenschappers – antropologen, biologen en ontwikkelingspsychologen – is de extreem afhankelijke baby- en kindertijd er niet voor niets. De intensieve zorgrelatie tussen ouder en kind vormt de basis van wie wij zijn, zeggen zij, als soort en als individu. En een ouder hoeft daarbij niet per se een biologische ouder te zijn: het is het zorgen dat iemand tot ouder maakt, niet andersom.

Voor wie zorgen beter wil begrijpen – waarom we het doen, wat we nodig hebben om het goed te doen, en wat er gebeurt wanneer we dat niet doen – is deze alleroudste vorm van zorg dus een uitstekende plek om te beginnen.

*

Je kunt de mens zien als een open-loop system. Zoals een waterkraan: een kraan heeft een ander ‘systeem’, meestal een mens, nodig om open of dicht te gaan. Precies zo is de mens geen afgesloten, zelfstandig opererend systeem, geen begrensd geheel – ons lichaam heeft andere lichamen nodig om te kunnen functioneren.7 

Bij pasgeboren baby’s is dit het duidelijkst, want zonder de lichamen van anderen blijven zij niet warm, krijgen zij hun ademhaling niet onder controle, kunnen ze niet eten of drinken, worden ze vies, komen ze om.

Langzaam maar zeker leert een babylichaam bepaalde dingen zelf te doen. De ogen leren focussen, de lichaamstemperatuur blijft langer op peil, de spieren worden sterker, de bewegingen gecontroleerder, en het vermogen de omgeving te manipuleren neemt toe. Maar om daar te komen heeft het babylichaam lange tijd een ander lichaam nodig – een ander lichaam dat de open loop aanvult. Lichamelijk, emotioneel, en cognitief.

Ik las ooit een reportage over weeshuizen in Roemenië die het belang van andermans lichaam voor de ontwikkeling van het onze in één hartverscheurend detail wist te vatten. Op bezoek in een van de huizen ontmoette de auteur van het stuk een dertienjarige jongen die haar hand vastgreep en niet meer losliet. De jongen keek lief naar haar, schreef ze, maar ze vond het moeilijk om hem aan te kijken: hij keek namelijk scheel, zoals veel kinderen die in weeshuizen opgroeien, ‘waarschijnlijk omdat ze als baby’s niets hadden waar ze hun ogen op konden richten’.8 

Het was een observatie, geen harde wetenschappelijke bevinding, maar het leek me plausibel: Roemeense weeshuizen zijn berucht om hoe ze hun bewonertjes lange tijd hebben verwaarloosd. Als niemand zich in de eerste weken en maanden van je leven geregeld over jouw wieg buigt om je in de ogen te kijken, zou het zomaar kunnen dat die ogen niet helemaal goed afgesteld raken.

Ook geestelijk zijn wij mensen een open loop: we hebben andere zielen nodig die zich over onze ziel ontfermen.9 Toen mijn vriend en ik onze dochter verwachtten, ons eerste kind, werd ons voortdurend op het hart gedrukt hoe belangrijk het was dat ze ‘goed gehecht’ zou raken: dat ze zich verbonden zou voelen met ons, en veilig in onze nabijheid.

De hechtingstheorie werd in de jaren vijftig van de vorige eeuw geïntroduceerd door psychoanalyticus John Bowlby.10 Hij baseerde zich daarbij grotendeels op het werk van Harry Harlow, een onderzoeker die beroemd werd met experimenten waarin hij resusaapjes vanaf hun geboorte weghaalde bij hun moeder en in isolement liet opgroeien. Harlow bood de aapjes twee nepmoeders aan: één was vervaardigd uit een drinkfles en ijzerdraad, de andere uit zachte stof. En hoewel de aapjes wel naar de metalen surrogaatmoeder gingen om te drinken, renden ze daarna meteen weer naar het warme, zachte alternatief. Babyaapjes, constateerde Harlow, hadden meer nodig dan melk alleen: ze verlangden ook naar warmte, veiligheid en geborgenheid.11

Volgens Bowlby gold hetzelfde voor mensenbaby’s. Om zich lichamelijk én emotioneel goed te kunnen ontwikkelen, moest er iemand zijn aan wie ze zich konden hechten. Iemand die een veilige haven voor hen was, een constante factor die zich aan hen verbond en hen niet in de steek liet.12

Naast hun lichamelijke en emotionele ontwikkeling zijn kinderen ook voor hun cognitieve ontwikkeling afhankelijk van de zorg van anderen. Het baby- en kinderbrein is plastischer dan het brein van een volwassene, kneedbaarder en veranderlijker. Dat maakt het erg geschikt om te leren – om de wereld in zich op te nemen en te interpreteren, en nieuwe neurologische verbindingen aan te maken.

Maar terwijl een kind groeit en leert, is het ontzettend kwetsbaar. Je leert door verschillende opties te onderzoeken, door rommelig en chaotisch te werk te gaan. Door je plotseling helemaal te verliezen in een rups die over de weg kruipt of een knuffel die nu, ja, echt nú getroost moet worden. Door fouten te maken en daarvan te leren. Dat kan alleen veilig gebeuren als je tegelijkertijd wordt beschermd – ‘heel leuk, die rups, maar er komt ook een auto aan dus ik trek je nu toch echt even naar de stoep’ – en als anderen in je basisbehoeften voorzien.13

Als je een kind bent dus, en wordt verzorgd.

*

‘Wat nou’, vraagt mijn zoon op een avond bezorgd, ‘als jullie doodgaan? En ik weet nog niet alles? Hoe ik Engels moet praten, hoe ik moet koken?’ 

We zijn in de badkamer, ik ben hem aan het afdrogen; zijn huid gloeit nog na van het warme water. Ik zeg hem dat we voorlopig niet van plan zijn dood te gaan, maar mocht dat wel gebeuren, dan zullen andere mensen hem die dingen vast ook wel leren. 

Mijn zoon: ‘Opa en oma bijvoorbeeld?’

Ik: ‘Ja, opa en oma bijvoorbeeld.’ 

Mijn antwoord lijkt hem gerust te stellen; zelf sta ik te kijken van het besef dat hij heeft van zijn eigen afhankelijkheid. En ik vraag me af of hij nu, omdat hij een kleuter is, iets kan zien wat hij later steeds minder goed zal zien. 

Hoe ouder een kind wordt – hoe meer het brein zich ontwikkelt, hoe meer het lichaam zichzelf leert reguleren – hoe langer het zonder een ander lichaam toe kan. Ik heb dat altijd een fascinerend proces gevonden: dat de zorg voor onze kinderen erop is gericht om onszelf overbodig te maken, dat al die hechting, afhankelijkheid en zorgzaamheid uiteindelijk resulteren in een loslaten, een soort onafhankelijkheid. 

Wanneer onze kinderen een beperking hebben, een handicap of een chronische aandoening, is dat proces helemaal niet zo vanzelfsprekend. Maar ook wanneer onze kinderen geen beperking hebben, worden ze nooit volledig onafhankelijk. Als volwassenen blijven we voor onze emoties, gemoedstoestanden en gezondheid afhankelijk van de mensen om ons heen. De open loop raakt nooit gesloten.

Dit verklaart waarom ballingschap en eenzame opsluiting zulke harde straffen zijn, waarom we ziek kunnen worden van extreme eenzaamheid, en waarom de opgelegde isolatie tijdens een lockdown depressieve klachten teweeg kan brengen: zonder anderen om ons heen voelen velen van ons zich geamputeerd.14 

*

Misschien is ‘zelfstandigheid’ een beter woord dan ‘onafhankelijkheid’. Of ‘autonomie’.

‘Dat is totaal iets anders dan onafhankelijkheid’, zegt mijn fysiotherapeut. ‘Onafhankelijk zijn betekent dat je niemand nodig hebt; autonoom zijn betekent dat je dingen doet omdat je ze zelf wil doen.’

Hij masseert mijn been terwijl hij dat zegt – nadat mijn voet was genezen, was ik weer begonnen met hardlopen. Dat liep een beetje uit de hand, waardoor ik last kreeg van mijn knie. Als zorgverlener, zegt hij, is het zijn taak om, voor zover de omstandigheden dat toelaten, mij te helpen doen wat ik graag wil doen. In dit geval: rennen, lekker lang en lekker ver, zonder pijn.

En mijn fysiotherapeut weet: om op die manier zelfstandig en ‘autonoom’ te zijn, zijn we júíst afhankelijk van anderen. Van hun hulp wanneer we die nodig hebben, en van hun bereidwilligheid ons met rust te laten, ons de ruimte te geven, wanneer we daarmee het meest geholpen zijn.15

Het gekke is: zorg is een voorwaarde voor deze autonomie, maar diezelfde autonomie maakt het vaak lastig de zorg nog te zien. Onze zoon ziet het wat koken en Engels betreft: onze zorg, zijn afhankelijkheid. Maar op veel andere vlakken ziet hij het ook niet. De Amerikaanse socioloog Lynn May Rivas merkte eens op dat ouders de neiging hebben hun kinderen te prijzen om hun zelfstandigheid, en dat ze zo het web verhullen van zorgzaamheid en afhankelijkheid dat aan die zelfstandigheid ten grondslag ligt. ‘Wat een lekkere koekjes heb jij gebakken’, zegt een moeder tegen haar dochter, negerend dat zij het was die de bloem, suiker, boter en eieren klaarzette en afwoog, die de oven aanzette en die, lang nadat haar dochter haar aandacht alweer op iets anders had gevestigd, nog vormpjes uit het deeg stond te snijden.

Ouders prijzen hun kinderen om wat ze allemaal zelf kunnen, al kunnen ze heel veel helemaal niet zelf. Zo geven ouders ‘het auteurschap van zorg uit handen’, schrijft Rivas: ze verdoezelen hun eigen bijdrage.16 En dat is precies de bedoeling.

In de professionele gehandicaptenzorg zag Rivas een soortgelijk proces. Hoe beter de verzorgenden die zij sprak hun werk deden, hoe onzichtbaarder ze waren, en hoe meer de mensen voor wie zij zorgden het idee hadden dat ze hen eigenlijk helemaal niet nodig hadden. Een goede zorgverlener, vertelde een verzorgende aan Rivas, is iemand ‘die er is, maar er ook niet is’. Zodat de ontvanger van zorg ‘iets kan doen zonder dat hij doorheeft dat dit lukt omdat jij er bent’.17

Toen mijn kinderen jonger waren, las ik ze vaak voor uit een boek over een prinsesje dat uit kamperen gaat en haar ouders en de hofhouding vertelt hun hulp niet nodig te hebben. Zonder dat ze het doorheeft, zetten die volwassenen een tent voor haar op, koken spaghetti voor haar, leggen haar tandenborstel klaar, en wanneer het prinsesje de volgende dag thuiskomt, staan ze haar luid applaudisserend op te wachten. ‘Het was heel leuk’, zegt het prinsesje, ‘en ik heb het helemaal zelf gedaan.’ 

Dit verhullen van afhankelijkheid, dit wekken van de illusie van onafhankelijkheid, is ‘misschien wel het meest zorgzame onderdeel van zorg’, schrijft Rivas. Niets zo lekker, tenslotte, als het gevoel dat we iets zelf hebben gedaan, dat we de boel onder controle hebben, het leven beheersen. Zo maakt zorg zichzelf onzichtbaar, of in elk geval erg lastig te zien.

*

Ik denk vaak aan de eerste keer dat ik mijn dochter zag. Dit was nog voor haar geboorte, tijdens een echo: het was lente maar de spreekkamer was donker, alleen het beeldscherm lichtte op. De verloskundige vertelde ons wat we zagen, wat de zwart-wit-grijze bewegingen op het scherm vertegenwoordigden: ‘Kijk, hier, de baarmoeder. En daar zit de foetus. Dat is het hoofdje, en dat is de buik.’ Af en toe maakte ze een screenshot: ‘Deze is leuk, net alsof-ie zwaait.’

Bij het weggaan printte ze die screenshots uit en gaf ze aan ons mee. Een zwart-witte strip met drie beelden onder elkaar: op de bovenste stond alleen het hoofdje, en profil, een neusje en een kin en een zwarte vlek op de plek waar nu vermoedelijk een oog werd gemaakt. Daaronder een plaatje van de hele foetus, opgekruld, het hoofd haast zo groot als de romp. Het onderste plaatje was juist helemaal uitgezoomd: de foetus leek op twee knikkers in een knikkerzak.