Over het boek

In de tv-serie Sander en de kloof stelt Sander Schimmelpenninck de ongelijkheid in Nederland aan de kaak. In dit boek beantwoordt hij de vraag die hij daarna uit alle hoeken kreeg: wat kunnen we eraan doen?

Over de auteur

Sander Schimmelpenninck (1984) is journalist, presentator en oprichter van Tonny Media. Hij was hoofdredacteur van Quote, is presentator van de Zelfspodcast en columnist bij de Volkskrant.

Titelpagina

Sander
Schimmelpenninck

Sander
en de
brug

Vijf voorstellen voor een eerlijker Nederland

Colofon

© 2023 Sander Schimmelpenninck

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk (januari 2023)

Art direction: Harald Dunnink

Omslagontwerp: Martijn van Dam

Avatar: Clea Dieudonné

Redactie: Harminke Medendorp en Andreas Jonkers

Eindredactie: Andreas Jonkers 

Advies bij de cijfermatige onderbouwing: Instituut voor Publieke Economie

Infographic: Sharon Coone

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

E-book: Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 94 932 5427 5

NUR 320

Dit boek is een uitgave van journalistiek platform De Correspondent. Wil je vrijblijvend kennismaken? Ga naar corr.es/ss23 en ontvang elke zaterdag een gratis artikel in je inbox!

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is niet toegestaan, hulp vragen wel. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Inhoud

Proloog: De noodzaak van een nieuw sociaal contract

Voorstel 1: Belast winst uit vermogen en erfenissen net zo zwaar als inkomen uit werk

Voorstel 2: Hervorm het onderwijs

Voorstel 3: Belast pensioen eerlijk

Voorstel 4: Geef iedereen een jubelton

Voorstel 5: Voer een maatschappelijke diensttijd in voor iedereen

Epiloog: Tijd om weer groot te denken

Bronnen

Lees verder

Proloog: De noodzaak van een nieuw sociaal contract

De noodzaak van een nieuw sociaal contract

Sinds de uitzendingen van de VPRO-serie Sander en de kloof krijg ik regelmatig de vraag wat mij drijft. ‘Ik wist helemaal niet dat jij zó begaan was met het lot van minderbedeelden!’ Nou, dat ben ik ook niet, of nou ja, niet meer dan gemiddeld. Mijn betrokkenheid bij het onderwerp van gelijke kansen is niet zozeer emotioneel, als wel pragmatisch van aard. Ik denk simpelweg dat de huidige ongelijkheid in onze samenleving onhoudbaar is.

Omdat deze ongelijkheid onvermijdelijk leidt tot grote maatschappelijke onrust, voor zover daar niet al lang sprake van is. Bij die onrust hebben logischerwijs de mensen aan de goede kant van de kloof het meeste te verliezen, maar het lijkt alsof dit nog niet helemaal doordringt.

In de zeven jaar dat ik bij zakenblad Quote werkte, heb ik gezien hoeveel bevoorrechte mensen in de waan leven dat zij hun vermogen helemaal zelf hebben verdiend, dat al hun bezit is gerelateerd aan hun eigen verdienste en dat zij een oneindig recht hebben op dat bezit en alle vruchten daarvan. Als iets mij drijft om het over de kansenongelijkheid in ons land te hebben, dan zou het dus niet zozeer medelijden met de have-nots, als wel een vrij stevige ergernis over de haves zijn.

In zekere zin hebben we het in Nederland te lang te goed gehad. Onze welvaart laat zich nog het beste vergelijken met een piramidespel: we hebben geleend van de aarde, en schuiven de bonnetjes telkens een generatie door. Ondertussen zijn we vergeten dat een beschaving onderhouden moet worden – dat een beschaving bepaald geen gegeven is. Een sterk collectief, waarin alle individuen voldoende zijn doordrongen van de rechten en plichten van het individu, is daarvoor cruciaal.

Wanneer we onvoldoende doordrongen zijn van onze individuele verantwoordelijkheid voor het grotere geheel, wordt de solidariteit aangetast en wordt egoïsme de standaard. Wie niet kan rekenen op steun van de gemeenschap, is een speelbal van het lot, en zal dus niet vrij zijn.

Aan de voortdurende verzwakking van het collectief wordt bijgedragen door politici die vrijwel uitsluitend nog over specifieke, losstaande onderwerpen debatteren, zonder toe te komen aan grotere ideeën. Dat heeft tot gevolg dat het collectief verder wordt ondermijnd. Zelden of nooit worden maatregelen, hervormingen of grote ideeën in samenhang gepresenteerd. Als een pakket met een duidelijke collectieve en ideologische benadering. Terwijl, een onderlinge samenhang van ingrijpende maatregelen is juist belangrijk wanneer mensen moeten inleveren, zoals nu.

De stikstofcrisis is hiervan een goed voorbeeld. De verdeling van de schaarse Nederlandse grond is bij uitstek een onderwerp waarop ideeën met een brede blik ontwikkeld zouden moeten worden. Toch heeft de politiek het totaal op de spits weten te drijven. Door het collectief te laat en te weinig mee te nemen in een groter verhaal over de inrichting van ons land, wordt dat probleem als ‘technisch’ gezien, en gelden de maatregelen als ‘te hard’ voor een kleine groep mensen.

Wanneer de stikstofmaatregelen slechts een onderdeel van een alomvattender plan voor Nederland waren geweest, waarin een duidelijke belangenafweging tussen de natuur, de voedselproductie en het grondoppervlak zichtbaar was geweest, dan was de acceptatie van deze maatregelen vermoedelijk groter, zeker bij de boerensupporters die nog nooit op een boerderij zijn geweest.

Omdat het collectief is verwaarloosd, aangetast, schreef ik dit boekje. Omdat het collectief bescherming verdient, en iedereen daaraan moet bijdragen. Het is hoog tijd dat we ons gaan bezighouden met de volgende vragen: waarom loont werken te weinig in Nederland? Waarom biedt ons onderwijs geen gelijke kansen? En waarom is ons collectief veel meer gericht op repareren dan op investeren? Deze zaken saboteren namelijk de kansengelijkheid en de solidariteit in Nederland.

Kansenongelijkheid ondermijnt het geloof in sociale stijging en het nemen van eigen verantwoordelijkheid. Daarnaast leidt kansenongelĳkheid tot onderbenut potentieel. Er is sprake van grote tekorten op de arbeidsmarkt en een eroderende sociale cohesie.

Maar de situatie is heus niet hopeloos; de afgelopen decennia hebben we een paar knoppen héél erg naar één kant gedraaid, in het voordeel van de haves, en nu kunnen we die knoppen dus ‘gewoon’ weer terugdraaien.

In dit boek doe ik een voorzet, met vijf voorstellen, waar heel veel gewone Nederlanders achter kunnen staan. Nu Nederland zucht onder inflatie, personeelstekorten en een energie- en stikstofcrisis, is het een goed moment voor een nieuw vergezicht met concrete ideeën.

Ik doe een onderbouwde en doorgerekende voorzet, met een coherent pakket aan maatregelen en initiatieven die Nederland eerlijker en breder welvarend maken, op een manier die zowel sociaaldemocraten, liberalen als conservatieven zou kunnen aanspreken.

Daarbĳ pleit ik er nadrukkelĳk niet voor om het hele systeem overhoop te gooien. In linkse kringen is het nu populair om het kapitalisme helemaal te verwerpen.1 Dat is niet verwonderlijk, gezien de grote kansenongelijkheid in Nederland. Het neoliberale kapitalisme, zoals dat sinds de jaren tachtig dominant is geworden, is een mislukking gebleken. Van de belofte dat marktwerking zou leiden tot individuele zelfverwezenlijking, bureaucratische efficiëntie, verbeterde openbare diensten, een hogere levensstandaard en een cultuur van innovatie is vrijwel niets terechtgekomen. Sterker nog, er is een enorme roofbouw op de planeet gepleegd.

Toch zoek ik in dit boek naar oplossingen binnen het kapitalisme, in plaats van erbuiten. Ik geloof in de vrije markt en in de meritocratie, ondanks hun evident problematische kanten. De meritocratie zie ik als een ordening van de samenleving op basis van persoonlijke verdienste, waarbij persoonlijke verdienste meestal wordt gedefinieerd als ‘talent + inzet’. Hoewel daarmee de factor geluk nog altijd een grote rol speelt, lijkt het mij de minst oneerlijke maatschappelijke ordening denkbaar.

Ik zie dan ook geen fundamenteel probleem in het kapitalisme en de meritocratie, zolang er maar gestreefd wordt naar zo groot mogelijke kansengelijkheid aan de start én zolang er een sterk collectief is om de vrije markt en de meritocratie in balans te houden. Ons systeem is niet intrinsiek goed of slecht, het kampt vooral met flink wat achterstallig onderhoud.

Voorstel 1:

Belast winst uit vermogen en erfenissen net zo zwaar als inkomen uit werk

Een logische versimpeling van ons oneerlijke belastingstelsel

Er is iets merkwaardigs aan de hand met hoe we over inkomen denken. Wanneer we werken en geld verdienen, noemen we dat inkomen. Maar wanneer we geld krijgen, door rendement op ons vermogen of dankzij een erfenis, noemen we dat opeens geen inkomen meer. Terwijl rendement op vermogen en erfenissen net zo goed inkomen zijn. Het is simpelweg geld dat binnenkomt en dat je daarvoor nog niet had.

De definitie van inkomen is in de afgelopen decennia vernauwd tot ‘geld waarvoor je hebt gewerkt’, of ‘salaris’. Deze wonderlijke vernauwing is het gevolg van ons belastingstelsel. Inkomen waarvoor je hebt gewerkt, wordt relatief zwaar belast, terwijl inkomen waarvoor je niet hebt gewerkt nauwelijks wordt belast. Waarmee de fiscus de suggestie wekt dat gekregen geld geen inkomen is, maar een natuurlijk gegeven – ach ja, met geld maak je nu eenmaal geld.

In het voorjaar van 2022 presenteerde het Centraal Planbureau een schokkend rapport over het inkomen van Nederlandse huishoudens.2 Waar voorheen alleen werd gekeken naar inkomen uit werk, werd nu ook inkomen uit vermogen meegenomen. Denk aan winst uit een aanmerkelijk belang in een bedrijf, of beleggingsrendementen. Ook werden de effecten van andere belastingen, zoals btw, accijnzen en uitgekeerde toeslagen, voor het eerst in de berekeningen verwerkt.

De uitkomsten van het rapport zijn ontluisterend: de sterkste schouders dragen helemaal niet de zwaarste lasten. Voor zover er sprake is van herverdeling in Nederland, vindt die niet plaats door het afromen van hogere inkomens, maar door overheidsuitgaven, dikwijls in de vorm van toeslagen. De Nederlandse inkomstenbelasting is dan wel progressief, met verschillende tarieven en schijven, maar dat geldt niet voor de premies voor de sociale zekerheid, die gemaximeerd zijn, en de indirecte belastingen.

Huishoudens met een laag inkomen consumeren een groter deel van hun inkomen dan hoge inkomens en betalen daarmee dus relatief meer indirecte belastingen zoals btw. De hogere inkomens betalen in Nederland gemiddeld minder belasting dan de lagere inkomens, omdat hogere inkomens voor een groter deel bestaan uit kapitaalinkomen en ingehouden bedrijfswinsten, die minder belast worden dan inkomen uit werk.

Concreet: waar de allerrijkste 0,01 procent slechts 21 procent van het inkomen kwijt is aan belasting, is dat bij midden- en hoge inkomens 40 procent en bij de laagste inkomens zelfs 55 procent. Nederlandse inkomens worden dus niet progressief, maar regressief belast.