Over het boek

In de ruimte lonkt het nieuwe goud. Waar vroeger verre landschappen gekoloniseerd werden, zijn nu planeten aan de beurt. Miljardairs lanceren de ene raket na de andere, er zijn plannen voor mijnbouw op asteroïden en voor een tankstation op de maan voor wie op doorreis is naar Mars.

Maar ten koste van wat?

In dit oorspronkelijke essay neemt Marjolijn van Heemstra je mee naar de vertes die rijk maken en toont ze de verarming die dat tegelijkertijd teweegbrengt.

‘Mijnbouw op de maan een ver-van-je-bedshow? Marjolijn van Heemstra laat in dit urgente essay zien hoezeer het antwoord op die vraag “nee” is. Als we niet oppassen, pakken de allerrijksten ons zelfs wandelen in het maanlicht af. Een klein boek met grootse implicaties.’

LIEKE MARSMAN

‘De maan koloniseren. Net zoals Suriname ooit gekoloniseerd is. Het is om te huiveren dat het kolonialisme niet is uitgestorven en zich nu zelfs richt op het landschap van de maan. Het onderzoek van Marjolijn van Heemstra is duizelingwekkend goed.’

NORALY BEYER

‘In dit knappe essay laat Marjolijn van Heemstra zien hoe het exploiteren van de ruimte gepaard gaat met het koloniale denken als van weleer. Daartegenover schetst ze een nieuw ethisch perspectief, waar we ook hier op aarde de vruchten van kunnen plukken.’

TIM FRANSEN

‘Het kolonialisme is springlevend, en kijkt verlangend naar de maan. Als je je afvraagt waarom al die multimiljardairs plotseling de ruimte in willen: lees dit.’

MARTIN ROMBOUTS

Over de auteur

Schrijver, dichter en theatermaker Marjolijn van Heemstra schrijft voor De Correspondent over ruimte en ruimtevaart. Haar roman En we noemen hem werd genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs en in acht talen vertaald. Van haar laatste boek In lichtjaren heeft niemand haast zijn 17.500 exemplaren verkocht.

Titelpagina

Marjolijn van Heemstra

Wat is
ruimte
waard

Colofon

© 2023 Marjolijn van Heemstra

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk (maart 2023)

Art direction: Harald Dunnink

Omslagontwerp: Martijn van Dam en Twinkel Achterberg

Avatar: Cléa Dieudonné

Redactie: Harminke Medendorp

Eindredactie: Andreas Jonkers 

Factchecking: Roel van der Heijden

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

E-book: Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 94 932 5430 5

NUR 320

www.marjolijnvanheemstra.nl

Dit boek is geschreven in opdracht van Stichting Maand van de Filosofie. www.maandvandefilosofie.nl

Dit boek is ontstaan op journalistiek platform De Correspondent. Wil je vrijblijvend kennismaken? Ga naar corr.es/mvh23 en ontvang elke zaterdag een gratis artikel in je inbox!

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is niet toegestaan, hulp vragen wel. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Inhoud

1. Een ongemakkelijke ontmoeting

2. Wat is een maanvallei waard?

3. Het horizontale verhaal

4. In gesprek met de maan

5. De maan haar gezicht teruggeven

6. De Voltzberg

Dankwoord

Bronnen

1.

Een
ongemakkelijke
ontmoeting

‘De klim is het meer dan waard’, herhaalde onze gids toen we daarnet aan de voet van de rots stonden. Bedoeld als aanmoediging waarschijnlijk, omdat ik steeds zo ongemakkelijk naar boven keek. Hij vertelde me nog eens wat ik al wist: op de top van de Voltzberg heb je een adembenemend uitzicht over het binnenland van Suriname. Groene wildernis tot aan de horizon. In de verte de Wilhelminaketen, de Hendriktop, de andere inselbergen die net als deze rots boven de bomen uitsteken als grote, grijze reptielen.

Ik knikte, overwoog om hem te zeggen dat mijn zorgelijke blik weinig te maken had met de hoogte van de berg, dat ik hier niet per se ben voor het uitzicht, maar voor iets wat daarboven plaatsvond en mij niet loslaat en dat ik… maar de gids was al verder geklommen, geen tijd voor lange overwegingen.

‘Straks is het donker’, riep hij achterom.

Inmiddels zijn we een paar meter opgeschoten. Zwetend probeer ik met mijn gympen grip te vinden op het graniet. Waarom geen normale wandelschoenen, zoals de rest van de groep? Toen honderd jaar geleden twee familieleden deze rots beklommen, deden ze dat ook op gympen. Tennisschoenen om precies te zijn, zo staat het in het reisverslag. Ze hadden daarom gelachen destijds. ‘Beschaafde lieden’, op sportschoenen, in de ‘wildernis’.

Ze hadden om veel dingen gelachen, vooral om de ‘gekkigheid’ van de lokale bevolking. Hun gebroken Nederlands, hun gebrekkige kennis van de Europese topografie, het feit dat ze deze rots als verblijfplaats van geesten zagen. Dat laatste vond het reisgezelschap van mijn familie behalve grappig ook onhandig: het was moeilijk geweest om gidsen te vinden om hen op de expeditie te vergezellen.

Mijn rechtervoet glijdt naar beneden op het gesteente, ik probeer iets vast te grijpen, maar het graniet biedt hier geen enkel houvast. Het is wilskracht versus zwaartekracht. Mijn probleem is dat ik eigenlijk niet naar boven wil, want ik weet dat me behalve dat adembenemende uitzicht nog iets anders te wachten staat. Een ongemakkelijke ontmoeting.

Ik kijk naar mijn gympen, denk aan hoe mijn familie de weg naar deze top aflegde. De toen 20-jarige Jacqueline van Heemstra schrijft er gedetailleerd over in haar dagboek. In hun veldflessen zat behalve water ook rum, whiskey met sinaasappel en pure whiskey. Giechelend en rozig kwam het gezelschap boven. Daar waren ze een kort moment stil, overweldigd door het machtige regenwoud onder hen. Maar al snel ontkurkten ze de champagne waarmee twee dragers hun vooruit waren gesneld en rolden een Nederlandse vlag uit. Rond de driekleur proostten ze met aluminium bekers op koningin Wilhelmina, op de expeditie en op de enige vrouw die ooit de top beklom: Jacqueline, die deze tocht haar vader Aarnoud van Heemstra vergezelde, destijds gouverneur van Suriname.

Of Jacqueline werkelijk de eerste vrouw was die de top bereikte, valt zeer te betwijfelen. De Voltzberg ligt al 2,8 miljoen jaar op zijn plek. Ooit woonden er in het gebied rondtrekkende jager-verzamelaars. Later vestigden groepjes marrons zich in de buurt van deze berg, ontsnapte tot slaaf gemaakten.

Grote kans dus dat Jacqueline op haar tennisschoenen niet de eerste vrouw was die de Voltzberg bedwong, wel staat vast dat ze de eerste witte vrouw was. De eerste vrouw op wie volgens haar reisgezelschap met goed fatsoen geproost kon worden. Maar het is niet die historische toost daarboven die deze klim zo ongemakkelijk maakt. Het is wat ze na de toost deden. De blijvende herinnering die ze achterlieten op de berg.

Mijn gympen vinden grip. Langzaam klim ik verder terwijl boven me de gids behendig zijn weg zoekt. Ik vraag me af of hij hier vandaan komt, of er hier nog een verhaal rondgaat over de groep zelfingenomen Hollanders die deze berg veranderde van een verblijfplaats voor de geesten in een monument voor haar eigen aanwezigheid.

De gids wacht op mij, steekt zijn hand uit, helpt me verder omhoog. Hij wijst: bijna, we zijn er bijna. Ik voel lichte zenuwen. Moet ik straks vertellen wie ik ben? Wat ik hier kom zoeken?

Het uitzicht is inderdaad adembenemend. Een oceaan van bomen in alle tinten groen met hier en daar de felgele uitschieter van een tak in bloei. Niets dat menselijke aanwezigheid verraadt. Alleen maar blad, steen en nevel. Even waan ik me de wandelaar die op het romantische schilderij Der Wanderer über dem Nebelmeer van Caspar David Friedrich over de mistige verte uitkijkt. Een mens ten overstaan van de weidse wereld.

Maar het uitzicht is meer dan romantisch. Hoe prachtig ook, de enormiteit van het bos heeft iets beklemmends. Té mooi. Té groot. Te ver van alles wat ik ken misschien. Aantrekkelijk, maar op een vreemde manier verontrustend.

Misschien is dat wat Jacqueline bedoelde toen ze schreef dat ze het niet kon begrijpen, ‘zoveel bos bij elkaar te zien’. Het maakte haar duizelig. ‘Bomen, bomen en nog eens bomen.’

Het duizelingwekkende gevoel doet me denken aan wat de Duitse godsdienstwetenschapper Rudolf Otto begin twintigste eeuw schreef over de confrontatie met das ganz Andere. Hoe een ontmoeting met iets overweldigends en totaal vreemds een combinatie van vrees en fascinatie teweegbrengt. Een verlangen ervoor te schuilen en het te omarmen ineen. Voor das ganz Andere bedacht Otto zelfs een nieuw woord: numineus. Afgeleid van het Latijnse numen, godheid – een woord dat weer is afgeleid van nuere, knikken.