Over het boek

Het kan: de stikstofcrisis oplossen én boeren perspectief geven. In een glasheldere en hoopgevende analyse laat bioloog en journalist Thomas Oudman zien hoe we het stikstofprobleem samen hebben veroorzaakt, en hoe we er samen weer uit kunnen komen.

Over de auteur

Thomas Oudman is bioloog en schrijft voor De Correspondent over voedsel. Hij is gepromoveerd op de ecologie van trekvogels en hun voedsel. Samen met hoogleraar Theunis Piersma schreef hij het boek De ontsnapping van de natuur dat op de shortlist van de Jan Wolkers Prijs voor beste natuurboek stond.

Titelpagina

Thomas Oudman

Uit de shit

Pleidooi voor meer boeren en minder vee

Colofon

© 2023 Thomas Oudman

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk (juni 2023)

Art direction: Harald Dunnink

Omslagontwerp: Martijn van Dam

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Redactie: Harminke Medendorp

Eindredactie: Andreas Jonkers

Correctie: Annelieke Tillema

Infographic: Sharon Coone

Zetten: Frank August

E-book: Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 94 932 5436 7

NUR 320

Dit boek is een uitgave van journalistiek platform De Correspondent. Wil je vrijblijvend kennismaken? Ga naar corr.es/to23 en ontvang elke zaterdag een gratis artikel in je inbox!

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is niet toegestaan, hulp vragen wel. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Inhoud

Proloog. De waarde van landbouw

1. Landbouw is ook natuur

2. Hoe we in de shit belandden

3. Zes problemen door te veel stikstof

4. Waarom de overheid het stikstofprobleem nog niet heeft opgelost

5. Laat de natuur het werk doen

6. Uit de shit

Epiloog. Niet minder, maar meer boeren

Dankwoord

Noten

Lees verder

Proloog.

De waarde
van landbouw

We zitten in de shit. We stoten veel te veel stikstof uit, en dat wordt grotendeels veroorzaakt door de enorme berg mest van kippen, varkens, schapen en vooral van koeien. Nederland is een land van vee: bijna de helft van de grond wordt gebruikt om veevoer te verbouwen.1 Met name eentonig grasland en snijmais voor melkkoeien. Waarom wijden we, in een rijk en dichtbevolkt landje als het onze, bijna de helft van alle grond aan veeteelt?

Is het de economische waarde? De landbouw genereerde in 2020 een toegevoegde waarde van 11 miljard euro, wat neerkomt op 1,3 procent van het bbp.2 Daarvan komt 2 miljard voor rekening van de veehouderij.3 Als je gul bent en de industrie rondom de Nederlandse veehouderij meerekent, kom je op 8,3 miljard euro.4 1 procent van het bbp. Dan brengt die andere helft van Nederland een stuk meer op.

Werkgelegenheid? Als dat het doel van landbouw is, dan gaat er ook iets faliekant mis. Sinds de Tweede Wereldoorlog halveerde het aantal landbouwbedrijven grofweg elke vijfentwintig jaar, tot ruim 50.000 nu. En die daling zet stug door.5

Voedselzekerheid dan? We halen ons eten voor maar liefst 80 procent uit het buitenland.6 Van wat we wél produceren, gaat driekwart de grens over.7 En deze productie is weer gebaseerd op gigantische hoeveelheden geïmporteerde grondstoffen uit landen als Brazilië en Rusland, zoals krachtvoer en aardgas voor kunstmest. Veel onzekerder kan het eigenlijk niet worden.

Als je het zo bekijkt, hadden we dat hele gehannes met weilanden en koeien beter gisteren kunnen opdoeken dan vandaag. Dan is het niet zo gek dat ruim de helft van de 24,3 miljard euro die voor de komende tien jaar is uitgetrokken voor het oplossen van de stikstofcrisis vooralsnog bestemd is voor het uitkopen van landbouwbedrijven.8

Maar het is wél gek. Want de landbouw is van onschatbare waarde. Een waarde die in de afgelopen decennia door opeenvolgende regeringen compleet uit het oog is verloren.

Ons ecosysteem verslechtert

We willen het nog weleens vergeten, maar mensen zijn ook dieren. Net als alle andere dieren zijn we onderdeel van de complexe kringloop van voedingsstoffen via een duizelingwekkend web van organismen: het ecosysteem. We halen er ons eten uit. Tegelijk is het belangrijk om al doende het ecosysteem niet om zeep te helpen. We willen graag droge voeten houden, een leefbaar klimaat en een mooi landschap. Bovenal: onze nakomelingen willen in de volgende eeuwen ook graag nog eten.

We willen kortom voedsel uit het ecosysteem halen op een manier die het ecosysteem in stand houdt. Dat is wat landbouw kan doen. Maar op dit moment slaagt de landbouw daar niet heel goed in.

Neem het stikstofprobleem: de Nederlandse veeteelt is de grootste uitstoter van stikstof, en de neerslag daarvan – depositie in vakjargon – komt in natuurgebieden terecht. De meeste van die natuurgebieden herbergen de kwetsbare restanten van ecosystemen die verdwijnen als er langdurig te veel stikstof neerslaat. Ze zijn beschermd op Europees niveau, en de eu probeert al decennia een sterke verlaging van de uitstoot af te dwingen.

Maar de problemen zijn veel groter dan dat. Het Planbureau voor de Leefomgeving schat in dat we sinds 1900 het merendeel van onze biodiversiteit zijn verloren.9 Dat begint bij een enorme verscheidenheid aan planten en dieren die van nature op landbouwgrond voorkwamen.

Dat gaat niet alleen ten koste van wilde planten en dieren, maar ook van de grond zelf. De kwaliteit daalt door het onduurzame gebruik ervan.10 Daarnaast heeft Nederland waterproblemen, en ook dat heeft alles met de landbouw te maken: schaarste in droge tijden, overlast in natte tijden en vervuiling met stikstof, fosfor en bestrijdingsmiddelen.

Uitdroging van Nederlandse veengebieden leidt vervolgens tot bodemdaling en verzakking van huizen, maar ook tot evenveel jaarlijkse co₂-uitstoot als 2 miljoen auto’s.11

Er is een uitweg

Decennia heeft de overheid geprobeerd om de landbouw tóch verder te laten groeien, door middel van een woud aan milieuregels. Met als gevolg dat alle rek er nu uit is – zowel de rek in het ecosysteem als de rek in de welwillendheid van de boeren. Het resultaat is een historische politieke patstelling tussen degenen die opkomen voor het behoud van duizenden familiebedrijven die het hart vormen van de Nederlandse landbouwtraditie, en degenen die de natuurlijke rijkdom van Nederland zien instorten en onze ecosystemen willen beschermen voor toekomstige generaties. Terwijl de Nederlandse landbouwcultuur afkalft en de natuur wegkwijnt, verdwijnt de oplossing langzaam uit het zicht. Zelfs de onvoorstelbaar grote zak geld die de overheid nu wil besteden om het probleem op te lossen, lijkt de kloof niet meer te kunnen overbruggen. Willen we de huidige veeteelt behouden, of de huidige natuur?

Er is een uitweg, en die is helemaal niet zo moeilijk als het nu soms lijkt. Daarvoor is het essentieel om te begrijpen dat de stikstofuitstoot niet het probleem is, maar een symptoom. Het echte probleem is dat het huidige landbouwbeleid de primaire taak van de landbouw veronachtzaamt: het verzorgen van het ecosysteem, zodat wij mensen daarin kunnen floreren.

Dát probleem is wat we moeten oplossen, en daarvoor komt die zak geld van 24,3 miljard euro uitstekend van pas. Grutto’s en bloemenzeeën krijgen we er gratis bij, én de oplossing van het stikstofprobleem.

De Nederlandse landbouwcultuur

De Nederlandse cultuur is in de eerste plaats een landbouwcultuur. Dat zie je aan de manier waarop we onze kinderen opvoeden – oftewel, onze cultuur doorgeven aan de volgende generatie. We nemen onze kinderen mee naar de kinderboerderij, we leren ze over de seizoenen, over plantjes water geven, hoe de boerderijdieren klinken en wat ze eten. We overladen ze met schapenliedjes, boekjes vol vee, speelgoedpaarden en dito trekkers. We leren onze kinderen te kijken naar de omgeving, de natuur, door de ogen van een boer.

Dat is geen toeval. Of onze voorouders nou uit Nederland kwamen of uit Suriname, uit Indonesië, Turkije of Ghana, vrijwel allemaal houden we, dankzij tientallen generaties voor ons, tot in onze vezels van landbouw. En ook dat is makkelijk te verklaren. Duizenden jaren lang, en tot tweehonderd jaar geleden, werkten de meeste van onze voorouders op het land. Het boerenleven is het leven waarin onze waarden zijn ontwikkeld: wat mooi is, wat goed is, wat een bevredigend leven is. Dat ram je er niet in een paar generaties uit.

Gelukkig maar. Want de tijd heeft uitgewezen dat de Nederlandse landbouw voedsel uit een gezond ecosysteem kan halen, en daarnaast in economische voorspoed, werkgelegenheid én een rijk landschap kan voorzien.

Een land, kortom, waarin we ons thuis kunnen voelen.

Geen krimp, maar groei

Kunnen we dat zo houden? Niet door het stikstofprobleem op te lossen met het uitkopen van landbouwbedrijven.

Als het doel van landbouw slechts is om een niet-vervuilende en economisch rendabele bedrijfssector te worden, dan is uitkopen een logisch antwoord op het stikstofprobleem. Maar zie je landbouw als het beheer van ons ecosysteem, dan is uitkopen geen oplossing. Als het beleid gericht blijft op een gezonde economische sector in plaats van op de essentiële maatschappelijke functie die landbouw heeft, dan is het slechts wachten op de volgende krimpronde – als de sector dan niet al geheel ter ziele is gegaan door de stijgende prijzen van energie en grondstoffen uit het buitenland.

De vraag is: hoe kunnen we zo goed mogelijk leven in ons eigen ecosysteem? In dit boek pleit ik ervoor om dit doel centraal te stellen in de landbouwtransitie. Het is de basis van ons voortbestaan.

En dat is goed nieuws. Door de essentiële waarde van de landbouw voor de samenleving te onderkennen, kunnen we de polarisatie tussen links en rechts, tussen stad en platteland, tussen natuur en landbouw overstijgen. Zo kunnen we gezamenlijk op weg naar een oplossing.

We hebben nu de kans om een omslag te maken in onze omgang met de natuur, waardoor de groeiende wanhoop kan omslaan in een aanlokkelijk uitzicht op een buitensporig mooie toekomst. Een gezond landschap vol natuurlijke rijkdom, waarin de landbouw niet wegkwijnt, maar een centrale rol inneemt.

Sterker nog: we hebben nu de kans om het eerste westerse land te worden dat zijn landbouwbeleid fundamenteel verandert, en niet langer economisch gewin, maar het ecosysteem centraal stelt.

Dankzij een landbouwbeleid dat niet langer opbokst tegen een woud van regels, maar die regels op den duur grotendeels overbodig maakt. Een beleid dat niet uitsluitend aan productie denkt, maar aan de samenleving als geheel.

Zo kunnen we een maatschappij worden die niet langer haar eigen ecosysteem exploiteert, maar er een waardevol onderdeel van uitmaakt.

1.

Landbouw is
ook natuur

Boeren maken geen bloemkool van grondstoffen. Ze zetten geen product in elkaar. Eten moet zélf groeien. Voedsel maak je door de natuur zo te sturen dat díé bloemkolen maakt. Niet eenmalig, maar elk seizoen opnieuw, generatie op generatie. Landbouw is inmenging in de kringloop van het leven.

De ‘landbouwindustrie’ werkt dus volgens heel andere wetten dan bijvoorbeeld de auto-industrie. Wie wil weten hoe een radicaal ander landbouwbeleid de huidige problemen kan oplossen, moet om te beginnen snappen waarom landbouw fundamenteel anders werkt dan een fabriek. Landbouw werkt met leven, en wordt daarom in de eerste plaats gestuurd door ecologische wetten. Akkerbouw, tuinbouw, veeteelt, het is allemaal natuurbeheer.

Om te zien hoe fundamenteel dat verschil is, beginnen we bij het begin: de bodem. Wat maakt grond geschikt voor landbouw?

Wat grond is

Anders dan bij een auto is het niet mogelijk om volledig in kaart te brengen hoe een bloemkool tot stand komt. Wel in grove lijnen natuurlijk – je plant een zaadje, geeft het water en licht, enzovoorts. Maar wat er precies gebeurt in de grond, in en om de groeiende plant, dat is met geen pen te beschrijven. Het groeiproces is een duizelingwekkende wisselwerking tussen organismen, grotendeels in de grond. Een ecosysteem dat in de loop van vele miljoenen jaren is geëvolueerd door middel van natuurlijke selectie.

Wat gebeurt daar – in de basis – onder de oppervlakte? Grond bestaat doorgaans uit kleine brokjes gesteente, of het nu zand (ronde brokjes), klei (platte brokjes) of een combinatie ervan betreft, zoals löss (fijn zand met een beetje klei). Maar met stukjes gesteente heb je nog geen grond waarop planten kunnen groeien, laat staan een bloemkool.

Wie een zak potgrond koopt in het tuincentrum, koopt iets wat duizenden jaren heeft gekost om te ontstaan.12 Dat komt doordat grond veel meer is dan gesteente: grond bestaat uit organismen. Dode organismen, om te beginnen. Dode dierlijke resten, dode bacteriën, dode schimmels en dode planten. Het hoofdbestanddeel van de meeste potgrond is veenmos, oftewel turf. Deze potgrond komt waarschijnlijk uit een veengebied in de Baltische staten, want veel van de laatste veenmoerassen in de Europese Unie zijn tegenwoordig beschermd tegen afgraving. Onze kamerplanten groeien op Estse bodem.13

Waarom zijn die dode planten zo belangrijk? Omdat ze werken als een fantastische spons. Dode plantencellen kunnen acht keer hun eigen gewicht aan water opzuigen, en vasthouden. Voor levende planten is dit de ideale omgeving: met veel plantenmateriaal in de bodem houdt de grond voldoende water vast voor planten om te groeien, maar niet zo veel dat ze erin verzuipen.

Dit waterbeheer is een van de essentiële functies van dood organisch materiaal in de grond. En dat dode materiaal biedt nog iets anders onmisbaars: het is de bron van plantenvoeding. Want gesteentes bevatten mineralen, maar zeker niet alle mineralen die planten nodig hebben. Dode plantenresten wel. Die bestaan namelijk uit de mineralen die levende planten in hun groei ook nodig hebben. Denk aan koolstof, stikstof, fosfor en kalium.

Maar levende planten kunnen niet zomaar dode plantenresten opnemen. Die dode plantenresten moeten eerst afgebroken worden tot de losse mineralen. Daar heb je nog iets anders voor nodig in de grond. Iets wat essentieel is om de uitweg te vinden. Uit het stikstofprobleem, maar ook uit al die andere problemen. Namelijk: leven.

Waarom grond leeft

In vrijwel elke uitleg die je op het internet kunt vinden over de bodem zul je dit feitje tegenkomen: in een theelepel vruchtbare aarde zitten meer levende wezens dan er mensen op de wereld rondlopen. Dat klopt. Een klontje grond is een ecosysteem op zich, bestaande uit duizenden verschillende soorten. Met het blote oog onzichtbaar kleine bacteriën, schimmels en protisten, maar ook dieren zoals regenwormen, kevers, muggenlarven en een berg obscuurdere kruipertjes. Springstaarten bijvoorbeeld, beerdiertjes, aaltjes, ga zo maar door.

Wormen en al die andere dieren woelen de bodem om, zodat die luchtig blijft. Daardoor kunnen plantenwortels en andere organismen ademen, en kan water in de bodem trekken. Maar dat woelen doen wormen niet voor hun lol. Ze trekken de resten van de dode planten de grond in, om ze daarna rustig op te kunnen knabbelen. Vervolgens poepen ze de resten weer uit, en bemesten zo de grond van binnenuit.

Het zijn trouwens niet de wormen zelf die planten afbreken. Het zijn bacteriën. Die zitten in wormendarmen, maar nog veel meer leven er vrij in de grond. Net als vele duizenden soorten schimmels, die allemaal verschillende functies hebben. Deze bacteriën en schimmels vormen samen het microbioom dat planten nodig hebben om aan voeding te komen. Je kunt grond zien als het externe verteringskanaal van de plantengemeenschap.

Hoe schimmels grond
vruchtbaar maken

Zou je de flinterdunne schimmeldraden uit een handvol rijke aarde achter elkaar leggen, dan reikte de draad tientallen kilometers ver. Schimmels verteren niet alleen planten, ze geven de grond ook structuur. Schimmels met een ultrafijn dradennetwerk, het mycelium, zijn de verlengstukken van levende plantenwortels (al zou je planten evengoed kunnen zien als bovengrondse verlengstukken van het schimmelnetwerk). Schimmels brengen mineralen tot in de wortels van planten.14

Dat is waar bloemkolen en alle andere planten, met behulp van zonlicht en co₂, de suikers van maken die ze nodig hebben om te leven. Maar tot wel een derde van de suikers die planten aanmaken, spuiten ze door hun wortels terug naar de schimmels, zodat ook die kunnen leven. Geen liefdadigheid, want zonder die schimmels zouden ze zelf ook niet overleven.

Schimmels zijn misschien wel de crux van wat grond tot vruchtbare grond maakt. Want het zijn schimmels die de structuur verzorgen. Ze omhullen dode stukjes plantenmateriaal met hun draden als een soort pakketjes. Die pakketjes zijn de plakkerige klonten waarin vruchtbare aarde uiteenvalt als je er met je handen een hap uit neemt.