Over het boek

Jongeren ervaren steeds meer stress door school. Niet zo gek, want scholen zijn cijferfabrieken geworden. En dat is rampzalig voor de motivatie en het welzijn van leerlingen.

In dit bevlogen pleidooi laat Johannes Visser zien hoe scholen in de ban raakten van cijfers en hoe het onderwijs jongeren beter kan motiveren. Een must-read voor iedereen die zich zorgen maakt over de toekomst van het onderwijs.

Over de auteur

Johannes Visser is oud-leraar Nederlands en schrijft over onderwijs voor De Correspondent. Hij won tweemaal de Nationale Prijs voor de Onderwijsjournalistiek.

Titelpagina

Johannes
Visser

Is het voor
een cijfer?

Hoe jongeren meer kunnen leren met minder stress

Colofon

© 2023 Johannes Visser

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk (november 2023)

Art direction: Harald Dunnink

Omslagontwerp: Martijn van Dam

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Infographic: Lin Ven

Redactie: Willemijn Lindhout

Eindredactie: Andreas Jonkers

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

E-book: Ferdinand Rusch, Formaat.nl

ISBN 978 94 932 5439 8

NUR 320

Dit boek is een uitgave van journalistiek platform De Correspondent. Wil je vrijblijvend kennismaken met onze verhalen? Ga naar corr.es/jv23 en schrijf je in voor onze gratis nieuwsbrief.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van de eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is niet toegestaan - advies vragen wel. Dit kader wordt niet zichtbaar gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Inhoud

1. ‘Is het voor een cijfer?’

2. Hoe leren voor een cijfer werd

3. Zijn kinderen ratten?

4. Ieder oordeel heb se nadeel

5. Wanneer motivatie ongezond is

6. Wat je niet leert als het voor een cijfer is

7. De motivatie-revolutie is begonnen. Dit zijn de rebellen

8. Meer leren met minder stress

Dankwoord

Verder lezen

Bronnen

Lees verder

1.

‘Is het
voor een
cijfer?’

Vlak voor de zomervakantie telde ik eens hoeveel cijfers een leerling dat schooljaar had gekregen en ik schrok me rot.

Natuurlijk waren de twaalf toetsen die ik hem als zijn leraar Nederlands had gegeven allemaal noodzakelijk geweest. Voor die presentatie had hij anders nooit zo zijn best gedaan. Werkwoordspelling was hij niet uit zichzelf gaan leren. En ja, ik wist ook wel dat die leerling ook andere vakken had. Maar dat al die toetsen optelden tot een krankzinnige hoeveelheid van 83 cijfers? Daar had ik nooit bij stilgestaan.

Die leerling is geen uitzondering, ontdekte ik toen ik jaren later schreef over de rol van cijfers in het onderwijs. Hoeveel cijfers denk je dat een leerling in het voortgezet onderwijs in Nederland het afgelopen schooljaar gemiddeld kreeg?

Komt-ie.

102

cijfers in één schooljaar.1

Honderdtwee keer per jaar de tafeltjes uit elkaar schuiven. Honderdtwee keer per jaar een blaadje lenen van die ene klasgenoot die wel een toetsblok bij zich heeft. Honderdtwee keer per jaar wachten tot een leraar de cijfers online heeft gezet of opleest in de klas – van laag naar hoog.

Hon-derd-en-twee cijfers per jaar. Dat zijn 2,5 cijfers per lesweek. Om de dag een cijfer. Twee derde van alle leerlingen in Nederland krijgt meer dan 80 cijfers per schooljaar, op ruim een op de vijf scholen krijgen leerlingen er gemiddeld zelfs meer dan 120.

Geen wonder dat mijn leerlingen me in de ruim zes jaar dat ik voor de klas stond bij alles wat ze moesten doen die ene vraag stelden: ‘Is het voor een cijfer?’

Onderwijs is voor een cijfer geworden. Vraag jongeren waarom ze naar school gaan en ze zullen niet antwoorden: om zo veel mogelijk te leren, omdat ik zo nieuwsgierig ben, omdat leraren me helpen de wereld te ontdekken.

Wat ze wel zullen zeggen: omdat het moet, voor een diploma, om goede cijfers te halen.2 Volgens het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) hebben leerlingen te lijden onder ‘een ongezonde focus op toetsen en cijfers’. ‘Scholieren rollen van de ene toets naar de andere en zitten te stressen of ze wel genoeg geleerd hebben. Als de toets voorbij is, is de stof weer snel vergeten en leert de scholier dus alleen voor een cijfer, niet om de stof te onthouden of toe te passen. Kortom: zweten, weten, vergeten.’3

Onderwijs waarin alles voor een cijfer is, leidt tot oppervlakkig leren, gebrekkige motivatie en psychische problemen. Nergens ter wereld, schrijft de Onderwijsinspectie, zijn leerlingen zo ongemotiveerd voor school als in Nederland.4 Een op de drie leerlingen in het voortgezet onderwijs rapporteert een laag emotioneel welbevinden. Ze geven aan zich niet vrolijk, ontspannen en energiek te voelen, niet uitgerust wakker te worden en weinig bezig te zijn met dingen die hen interesseren. Slechts 30 procent van de leerlingen in het voortgezet onderwijs zegt de controle te hebben over zijn leven.5

Dat zijn geen goede cijfers.

Natuurlijk komt dat niet door school alleen, of door die 102 cijfers per schooljaar, maar de onderwijscultuur waar al die cijfers een symptoom van zijn speelt wel een belangrijke rol. Want wie leert voor een cijfer, cijfert zichzelf weg. Cijfer na cijfer gaan leerlingen school zien als de plek waar ze heen moeten om te voldoen aan de torenhoge verwachtingen van anderen, in plaats van als een omgeving die hen helpt de wereld te ontdekken. Niets maakt dat zo duidelijk als wat veel scholieren na hun eindexamen doen: dan nemen ze een tussenjaar of boeken ze een reis naar het buitenland ‘om zichzelf te ontdekken’.

Wat hebben ze al die jaren op school dan gedaan?

2.

Hoe leren
voor een
cijfer werd

Onderwijs is een relatief nieuw experiment in de geschiedenis van de mens. Hoewel de moderne mens al 300.000 jaar op aarde rondloopt, ontstonden de eerste scholen pas zo’n 4.000 jaar geleden.6 Voor kinderen in Nederland is onderwijs pas ruim 100 jaar verplicht.7

Het overgrote deel van de geschiedenis leerden kinderen wel, maar hoefden ze niet naar school. Mensen trokken met hun kroost van plek naar plek en leefden samen als jagers en verzamelaars. Soms schoten ze een bizon en hadden ze voor weken te eten, dan weer plukten ze veenbessen en maakten ze hun eigen jam. Kinderen hielpen enthousiast mee in het huishouden, puberden niet en leerden lachend wat nodig was om te overleven.

Nee, geintje.

Van hoe mensen al die honderdduizenden jaren leefden is weinig met zekerheid te zeggen, maar van onderzoek naar moderne jager-verzamelaars kunnen we leren hoe kinderen mogelijk leerden in de honderdduizenden jaren dat er geen scholen waren.8

In zulke moderne gemeenschappen van jager-verzamelaars nemen ouders hun kinderen al vroeg mee op hun tochten om eten te verzamelen en geven ze hun jongsten speelgoedversies van gereedschap.9 Jonge kinderen hebben veel vrije tijd en spelen van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat, zonder volwassenen die hen voortdurend in de gaten houden.10

Van dat spel leren ze veel. In onze moderne maatschappij doen we spelen weleens af als lanterfanten, als iets voor kinderen, als tegenhanger van het veel hoger aangeschreven ‘werk’, maar onderzoekers zien spel als een heel natuurlijke manier waarop mensen – en dus niet alleen kinderen! – vaardigheden ontwikkelen die belangrijk zijn voor hun toekomst.11

Tikkertje is niet zomaar een spelletje, maar brengt kinderen snelheid en uithoudingsvermogen bij en leert ze iets of iemand die hen aanvalt te ontwijken. Handig in een wereld waarin leeuwen niet in kooien zitten, maar je op kunnen vreten. Als wegrennen niet werkt, kun je beter verstoppertje spelen. En wat is – voor veel mensen – nou een betere voorbereiding op het latere leven dan vadertje en moedertje spelen? ‘Homo ludens’, noemde historicus Johan Huizinga onze soort al in 1938: ‘de spelende mens’.12

Niet alles kan spelenderwijs aangeleerd worden, weten ook jager-verzamelaars. Wanneer kinderen een jaar of 10 zijn, beginnen volwassenen ze complexere vaardigheden aan te leren, zoals jagen en gereedschappen maken.13 En het kost tijd om een goede jager-verzamelaar te worden. Het duurt jaren om te leren welke pootafdruk bij welk dier hoort en hoe vers die voetstappen zijn, om te leren welk dier ‘oe’ zegt en welk dier ‘ie’ en hoe je in één tel je boog kunt spannen, kunt richten en een prooi kunt vangen. De beste jagers zijn vaak geen jongens en meisjes van 20 – wanneer ze fysiek op hun sterkst zijn – maar mannen en vrouwen van 30, 40 en ouder.14 Stap voor stap leren kinderen in moderne gemeenschappen van jager-verzamelaars zo de vaardigheden die nodig zijn om te overleven, ieder op zijn eigen tempo, zonder een allesbepalend boogschietexamen in het vooruitzicht.

Zo leerden kinderen waarschijnlijk tienduizenden jaren. Door veel te spelen en van volwassenen de vaardigheden te leren die nodig waren om te overleven, zonder er ooit een cijfer voor te krijgen.

Pas toen mensen na al die jaren rond te hebben gezworven langzaamaan gingen settelen, veranderde dat. Toen ze neerstreken om niet langer te jagen maar om vee te houden, er niet op uit te gaan om vruchten te verzamelen maar om gewassen te verbouwen, toen kleine gemeenschappen uitgroeiden tot grotere samenlevingen, ontstonden ook de eerste scholen. Leren werd onderwijs, en dat onderwijs moest kinderen voorbereiden op veel grotere systemen dan de kleine gemeenschappen van jager-verzamelaars waarin we zo lang geleefd hadden. De kerk wilde vrome volgelingen vormen die naar Gods pijpen zouden dansen, en begon zijn eigen scholen. Het leger verlangde loyale soldaten, en die moesten opgeleid worden. En de overheid zag het liefst vaderlandslievende, deugdzame burgers die zich in het zweet zouden werken voor een betere toekomst, dus opende ze scholen.15

Toen de overheid zich met het onderwijs begon te bemoeien, zo rond 1800, werd het fundament gelegd voor een onderwijssysteem dat tot op de dag van vandaag niet meer zo veel zou veranderen. Met lesstof die ieder kind moest leren, met leerjaren, klassen en toetsen, met leraren die zeggen dat je in de pauze naar de wc had moeten gaan en dat je nu even op moet letten.

En met cijfers.

De meeste mensen moeten leren deugen

Rond 1800 ontstaan overal in Europa natiestaten. Het ideaal was een staat waarin de landsgrenzen samenvielen met een bevolking die zich onderling verbonden voelde door een gedeelde cultuur.16 Zo’n eenheid was de Nederlandse bevolking nog helemaal niet, dus die moest gesmeed worden. Voor het eerst in de geschiedenis kreeg Nederland, dat toen nog de Bataafse Republiek heette, daarom een grondwet. De democratisch gekozen regering (ook nieuw) besloot in 1798 een museum op te richten om de liefde voor het vaderland verder aan te wakkeren – we kennen het nu als het Rijksmuseum.17 In 1810 werd bovendien de militaire dienstplicht ingevoerd, want wat zou er meer kunnen bijdragen aan een gevoel van nationale eenheid dan samen vechten voor het vaderland?18

Nou ja, onderwijs misschien.

Onderwijs werd met een wet in 1806 een taak van de overheid. Voortaan zou de overheid voorschrijven wat kinderen moesten leren. Nederland kreeg zijn eerste minister van Onderwijs, die beleid ging maken dat op alle scholen ging gelden. Leerlingen werden voortaan op niveau ingedeeld in drie klassen. In klas 1 leerden kinderen lezen en spellen, in klas 2 lezen en schrijven en in klas 3 rekenen. Had een leerling de lesstof van zijn leerjaar onder de knie, dan werd hij bevorderd naar de volgende klas. Dat wil zeggen: hij verkaste naar een andere rij in hetzelfde lokaal, want zo groot waren scholen in die tijd nog niet. Ook werd het leraren verplicht om voortaan klassikaal les te geven. Er kwam een Onderwijsinspectie die erop ging toezien dat scholen zich aan de regels hielden.19