Over het boek

Wie het nieuws leest, de discussies op sociale media volgt en de debatten in de politiek bekijkt, kan haast niet anders dan concluderen dat waarheid haar zeggingskracht heeft verloren. Het gevolg: een samenleving zonder solidariteit, waarin we politiek en media steeds minder vertrouwen.

Met Voor ieder wat waars brengt filosoof Rob Wijnberg een krachtig medicijn tegen het cynisme en de gevoelde machteloosheid van deze tijd.

Over de auteur

Rob Wijnberg (1982) is filosoof en oprichter van De Correspondent. Hij was Journalist van het Jaar 2013 en schreef zes boeken, waaronder Nietzsche en Kant lezen de krant en En mijn tafelheer is Plato, waarvan samen meer dan 125.000 exemplaren zijn verkocht.

Titelpagina

Rob
Wijnberg

VOOR IEDER
WAT WAARS

Hoe waarheid

ons verdeelt en ons

weer kan samenbrengen

Colofon

© 2023 Rob Wijnberg

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk (september 2023)

Art direction: Harald Dunnink

Omslagontwerp: Martijn van Dam

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Infographics: Leon de Korte

Redactie: Harminke Medendorp

Eindredactie: Andreas Jonkers

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

Drukken en binden: Tim Beijer Producties

E-book: Ferdinand Rusch, Formaat.nl

ISBN 978 94 932 5402 2

NUR 320

De Correspondent bestaat tien jaar! Om dit te vieren, trakteert Rob Wijnberg jou op een gratis maand. Ga naar corr.es/robtrakteert en maak vrijblijvend kennis met onze journalistiek. Al lid? Geef je gratis maand gerust door!

Inhoud

1. De grote paradox van onze tijd

2. Waarheid als verlossing

3. Waarheid als vooruitgang

4. Waarheid als bevrijding

5. Waarheid als behoefte-bevrediging

6. De mediatisering van waarheid

7. Vooruitgang vraagt om een ander verhaal

8. Waarheid als weefsel

9. Waarheid is wat we delen

Dankwoord

Bronnen

Lees verder

Voor Anne,

die mij en de wereld elke dag een beetje eerlijker maakt.

1.

De grote paradox van onze tijd

Wat liefde is voor de mens, is waarheid voor de mensheid.

Net als liefde is waarheid een magnetische kracht – een kracht die ons aantrekt en ons kan samenbrengen. Die verschillen kan overbruggen, gedachten kan veranderen en kan zorgen voor diepgevoelde verbinding en gemeenschapszin.

Net als liefde is waarheid ook een raadsel – een mysterieus vergezicht dat we najagen en waar we naar streven, in de hoop dat ons verlangen ernaar wordt beantwoord. Een verlangen dat inspireert tot poëtische woorden en grootse daden, dat kan aanzetten tot compassie en verandering.

En net als liefde is waarheid een belofte – de belofte dat, als we haar eenmaal hebben gevonden, ze ons bestaan zin en richting geeft. Dat ze helderheid in chaos zal scheppen en haar licht laat schijnen waar het donker is.

Maar net als liefde kan waarheid ook een destructieve kracht zijn. Wanneer ze niet langer wordt gedeeld, wordt ze een kracht die ons tegen elkaar opzet. Want net als liefde kan waarheid ook verloren gaan. Ze is dan niet langer een verlangen, maar een ontgoocheling, die ons cynisch en pessimistisch maakt. Die ons wantrouwend naar elkaar doet kijken en ons doet vluchten in kwaadaardige illusies en het eigen gelijk. Die ons influistert dat we worden bedrogen en dat we beter af zijn zonder elkaar.

Wie de geschiedenis van waarheid bestudeert, ziet dat mensen door de eeuwen heen vele betekenissen aan waarheid hebben toegedicht. Van een onbereikbaar mysterie dat de mens verlossing in een hiernamaals beloofde tot een mobiliserend vergezicht dat de mens deed geloven in een utopie op aarde. Van een verwoestend geloofsartikel dat de mens de wapens deed grijpen tot een emanciperende energie die de mens in opstand deed komen tegen onrecht en onderdrukking.

Waarheid gaat dan ook niet alleen over of iets ‘klopt’, of iets een ‘feit’ is, of iemand ‘gelijk’ heeft – de betekenis die de term tegenwoordig vaak heeft in het dagelijkse taalgebruik. Nee, waarheid is veel meer dan dat. Ze is de bril waardoor een samenleving naar de wereld kijkt. De bril die bepaalt wat zichtbaar is, of juist in nevelen blijft gehuld. De bril die bepaalt wat wij voor mogelijk of juist onmogelijk houden – wat we realistisch noemen of juist ondenkbaar. De bril die de werkelijkheid een bepaalde kleur geeft en bepaalt welke kant we met elkaar op kijken. Omhoog, naar de sterrenhemel? Omlaag, naar de grond? Naar onszelf, via een spiegel aan de wand?

Waarheid bepaalt zo mede of we ons als samenleving optimistisch of pessimistisch voelen, of we individualistisch of collectivistisch zijn ingesteld, onderdanig of zelfbewust, in onszelf gekeerd of openhartig, nostalgisch of juist toekomstgericht. Waarheid, zou je kunnen zeggen, is een maatschappelijke gemoedstoestand.

Wie de tijdgeest wil doorgronden, heeft dan ook geen beter ankerpunt dan de waarheid die een samenleving koestert. Want waarheid heeft grote invloed op de tijdgeest, zoals de tijdgeest ook enorme invloed heeft op onze waarheidsopvatting. Veranderende ideeën over wat waarheid is, waar ze zich ophoudt en hoe we haar kunnen vinden of begrijpen, gingen vaak vooraf aan de grootste maatschappelijke omwentelingen uit onze geschiedenis. En andersom hebben grote veranderingen in de maatschappij, zoals de ontdekking van nieuwe energiebronnen, de uitvinding van nieuwe technologieën of de opkomst van nieuwe vormen van communicatie, sterk bepaald hoe mensen waarheid door de eeuwen heen hebben opgevat.

Elke tijd kent dan ook zijn eigen gevecht om, aanval op of ophef over waarheid, ingegeven door de unieke problemen, dilemma’s en uitdagingen waarmee een samenleving zich op dat moment geconfronteerd ziet. Anders dan de oude Grieken hebben wij in de westerse samenleving geen grootse polemieken meer over de onsterfelijkheid van de ziel of over de goddelijke begeestering van objecten, zoals de oude Grieken niet de degens kruisten over de waarachtigheid van klimaatverandering of de gevaren van zelfdenkende computers. De strijd om waarheid is eeuwig, de inzet is altijd anders.

En ook vandaag de dag is er weinig dat de gemoederen zo bezighoudt als waarheid. Of het nu om de populariteit van complottheorieën gaat, de toegenomen verspreiding van nepnieuws en desinformatie, de opkomst van openlijk liegende politici, het tanende geloof in de wetenschap, het groeiende wantrouwen tegenover media, de haast religieuze invloed van influencers op hun online volgers, het vervagende onderscheid tussen ‘echt’ en ‘onecht’ door kunstmatige intelligentie, de constante strijd om ‘feiten’ op sociale media en in de politiek: bijna alle grote kwesties van nu draaien op een bepaalde manier om waarheid.

Daarom is waarheid, meer dan welk begrip ook, zo’n goede thermometer om onze maatschappelijke gemoedstoestand mee op te nemen. En wie naar die thermometer kijkt, ziet de temperatuur gestaag oplopen – ook omdat de aarde steeds warmer wordt, al is dat niet de enige oorzaak. Debatten zijn vaak verhitte debatten, onenigheid is regelmatig vurige onenigheid, met waarheid als belangrijkste bron van het conflict.

Dat komt, is mijn hypothese, doordat we in een paradoxale tijd leven. Paradoxaal, omdat we het aan de ene kant nog nooit zo goed hebben gehad, in de wereld als geheel en in het Westen in het bijzonder, terwijl we tegelijkertijd kampen met de grootste problemen uit de menselijke geschiedenis.

Het is deze paradox die permanente spanning en onzekerheid met zich meebrengt en gevestigde waarheden, die wij als westerse samenleving lang als vanzelfsprekend hebben beschouwd, aan het wankelen heeft gebracht.

Een aangename waarheid

De ene kant van deze paradox is zo’n vanzelfsprekende waarheid: wij zijn gezonder, welvarender, veiliger en geïnformeerder dan ooit. Gezonder, welvarender, veiliger en geïnformeerder dan we soms beseffen. Want wat normaal is, valt niet op. En wat niet opvalt, wordt langzaam maar zeker vergeten.

Dat is ook niet zo vreemd. Wie aan de voet van een berg staat, kan de berg goed zien. Maar wie boven op een berg staat, ziet de berg onder zich niet meer. En in veel opzichten staan wij boven op de berg. Een berg van materiële welvaart, gezonde levensjaren en menselijke populatie. Nog nooit hebben zo veel mensen ter wereld zo’n lang en zo’n rijk leven gehad.

Als je deze ontwikkelingen in grafieken vat, kun je de berg goed zien: een lange platte lijn gedurende het merendeel van de geschiedenis, die als een raket omhoogschiet rond de negentiende eeuw. De grafieken van het menselijke bestaan tonen een eeuwenlange stilstand, gevolgd door tweehonderd jaar exponentiële groei – ook wel De Grote Versnelling genoemd.1

Om je een idee te geven van die versnelling: de mens creëerde meer materiële welvaart in de afgelopen veertig jaar dan in alle tijd ervoor bij elkaar opgeteld.2 De levensverwachting verdubbelde in slechts twee eeuwen, van gemiddeld nog geen 40 jaar aan het begin van de negentiende eeuw tot tegenwoordig 71 jaar wereldwijd en ruim 80 jaar in de westerse wereld.3 En het aantal mensen op aarde verachtvoudigde, van nog geen miljard in 1800 naar meer dan 8 miljard nu.4

De Grote Versnelling heeft zo veel impact op de wereld gehad dat wetenschappers spreken van een geheel nieuw tijdperk: het antropoceen – het tijdperk van de mens. Wij mensen zijn van een onbeduidende diersoort op de Afrikaanse steppe, die millennialang nauwelijks een stempel van betekenis op zijn leefomgeving drukte, uitgegroeid tot dominantste soort ter wereld. Waren we het grootste gedeelte van ons bestaan niet veel meer dan groepjes jagers en verzamelaars, volledig overgeleverd aan de grillen van de wereld om ons heen, nu zijn we de overheersers van de planeet, met de natuur grotendeels in dienst van onze behoeften, veelal badend in een materiële overvloed die een paar eeuwen geleden nog ondenkbaar was.

Deze extreme groeispurt in welvaart, levensduur en populatie hebben we voornamelijk te danken aan een pot met goud die we twee eeuwen geleden onder de grond aantroffen in de vorm van kolen, olie en gas. Die pot met goud was het begin van wat je de verbrandingseconomie zou kunnen noemen – een samenleving gebouwd op het verbranden van fossiele brandstoffen.

De transformatie die de verbrandingseconomie teweegbracht, is ongeëvenaard. Er is geen enkele andere periode in de menselijke geschiedenis waarin de wereld zo snel en op zo veel manieren is veranderd als in de afgelopen twee eeuwen. De grootschalige winning van kolen legde de basis voor de industrialisering en verstedelijking van de wereld. Miljoenen mensen wisselden een agrarisch bestaan in voor een leven in steden, omringd door industrie. Na het delven van kolen begonnen we olie en gas te winnen, wat het begin inluidde van de geglobaliseerde consumptiemaatschappij. Bijna niets is sindsdien hetzelfde gebleven.

Onze huizen, kantoren, wegen, bruggen, dijken, dammen, stations, havens en vliegvelden zijn bijna allemaal gemaakt van staal en beton – twee bouwstenen die er niet waren geweest zonder fossiele brandstof.5

Ons eten, van banaan tot biefstuk, van brood tot bier, wordt voor bijna de helft geproduceerd met behulp van kunstmest – een synthetisch product dat niet had bestaan zonder fossiele brandstof.6

Onze spullen, van de schoenen aan onze voeten tot de wattenstaafjes voor onze oren, van de colafles in onze koelkast tot het dashboard in onze auto, zijn bijna allemaal gemaakt van plastics – een bijproduct van fossiele brandstof.7

Ons transport, van de zeecontainers die 90 procent van onze spullen vervoeren tot de vliegtuigen die ons naar alle uithoeken van de wereld brengen, kan niet zonder bunkerolie en kerosine – twee destillaten van fossiele brandstof.8

De steden waarin we wonen, het voedsel dat we consumeren, de producten die we kopen, de voertuigen waarmee we ons verplaatsen: nagenoeg alles wat je om je heen ziet, is een product van de verbrandingseconomie. Alle welvaart, alle gemak, alle vooruitgang die we vandaag de dag vanzelfsprekend vinden, hebben hun wortels in de fossiele industrie.

De wereld boven de grond komt van onder de grond.

Een ongemakkelijke waarheid

De fossiele brandstoffen hebben ons ongeëvenaarde rijkdom gebracht. Tegelijkertijd is de verbrandingseconomie nu ook de katalysator van onze ondergang geworden. De andere kant van de paradox is dan ook: de bron van onze welvaart en vooruitgang is nu ook de bron van de grootste problemen die we ooit hebben gehad.

Het bekendste van die problemen is klimaatverandering. Door de verbranding van de fossiele pot met goud, van honderden miljoenen jaren aan opgeslagen energie uit de grond, heeft de mens bijna 2.500 miljard ton CO₂ in de atmosfeer gebracht.9 Bijna de helft van die CO₂ werd uitgestoten in de afgelopen dertig jaar – in slechts twee generaties tijd.10

De gevolgen daarvan zijn complex, maar het probleem zelf is vrij eenvoudig: de overvloed aan CO₂ in de lucht houdt de warmte van de zon vast, waardoor de gemiddelde temperatuur op aarde dusdanig toeneemt dat hele ecosystemen van onze planeet ontwricht raken.

Sinds het begin van de verbrandingseconomie is de gemiddelde temperatuur op aarde al met 1 graad Celsius gestegen.11 Gaan we op deze voet verder, dan zal dat in 2050 al 1,5 graad Celsius of meer zijn.

De gevolgen daarvan zijn ingrijpend en desastreus. Delen van de wereld zullen door hitte onbewoonbaar worden, met mogelijk miljoenen klimaatvluchtelingen tot gevolg, die elders een koeler onderkomen moeten vinden.12 De kans op droogte en mislukte oogsten zal toenemen en daarmee zullen ook de tekorten aan drinkwater en voedsel toenemen.13 Het weer zal extremer worden, met meer orkanen, overstromingen, bosbranden, hitte- en koudegolven. Gletsjers en ijskappen zullen smelten, waardoor de zeespiegel zal stijgen.14 Steden als Singapore en New York, maar ook landen als Nederland, zouden in dat geval in de loop van de tweeëntwintigste eeuw deels onder water kunnen komen te staan.15

En de opwarming van de aarde is helaas slechts één van de planetaire crises die een serieuze bedreiging vormen voor mens, dier en natuur. Wetenschappers onderscheiden negen van zulke crises, waaronder verlies van biodiversiteit, verzuring van de oceanen en luchtvervuiling.16 Problemen met mogelijk nog verstrekkender gevolgen dan klimaatverandering alleen.

Zo vrezen deskundigen dat door onze verstoring van natuurlijke ecosystemen een massale uitsterving van soorten zal plaatsvinden. Dit is vijf keer eerder gebeurd, waarvan de meest recente uitstervingsgolf – zo’n 65 miljoen jaar geleden – het einde van de dinosauriërs inluidde. Net als toen worden ook nu weer honderdduizenden soorten op het land, in de lucht en onder water met uitsterven bedreigd. Wetenschappers schatten dat sinds het begin van de verbrandingseconomie de natuurlijke uitsterving van soorten met een factor duizend is versneld.17 In de afgelopen eeuw is de wereld al ruim een vijfde van al zijn bos verloren, met desastreuze gevolgen voor de dieren, insecten en schimmels die van de bomen en planten afhankelijk zijn.18 Verzuring van oceanen leidt ondertussen tot grootschalige aantasting van tropische koralen, waardoor mogelijk een kwart van alle zeedieren zijn kraamkamer en voedingsbron verliest.19 Koraal is namelijk het huis en het voedsel van algen, die op hun beurt weer het voedsel zijn van bijna al het leven in de oceaan.

En daarmee zijn we er nog niet met de ellende. De verbrandingseconomie heeft niet alleen het verdwijnen van diersoorten, maar ook miljoenen verloren mensenlevens en miljoenen extra zieken tot gevolg. Nu al leidt luchtvervuiling door de verbranding van kolen, olie en gas tot een wereldwijde toename van astma-, leukemie- en longkankerpatiënten, afgenomen vruchtbaarheid en meer miskramen. Wetenschappers schatten dat luchtvervuiling zo bijdraagt aan bijna 7 miljoen vroegtijdige doden per jaar.20

Zet je ook deze planetaire crises in een grafiek, dan openbaart zich niet toevallig eenzelfde lijn als die van onze vooruitgang. Volledig parallel aan De Grote Versnelling loopt De Grote Afbraak, die de wereld in rap tempo verwoest.

En de tragiek is: hoewel deze negen planetaire crises de hele mensheid raken, is slechts een klein deel van de mensheid er hoofdverantwoordelijk voor. De armste helft van de wereldbevolking neemt slechts 10 procent van de totale CO₂-uitstoot op aarde voor zijn rekening. De rijkste 10 procent is goed voor de helft van de uitstoot.21 Het Afrikaanse continent – meer dan 1,4 miljard mensen groot – is verantwoordelijk voor nog geen 4 procent van alle uitstoot.22

Deze ongelijkheid zie je ook terug in specifieke vormen van uitstoot. 90 procent van de wereldbevolking neemt bijvoorbeeld nooit, of niet vaker dan één keer per jaar, het vliegtuig. Slechts 6 procent vliegt vaker dan twee keer per jaar en een schamele 1 procent neemt het gros van alle vluchten voor zijn rekening – meer dan vijf keer per jaar.

Deze veelvliegers, ongeveer 80 miljoen mensen, zijn hiermee verantwoordelijk voor het leeuwendeel van alle uitstoot door vliegverkeer. Hetzelfde geldt voor de uitstoot van huishoudens: de 10 procent rijkste huishoudens in de wereld stoot maar liefst tweehonderd keer zo veel CO₂ uit als de armste 10 procent – de rijkste 0,1 procent zelfs tweeduizend keer zo veel.23

De desastreuze effecten van de opwarming zijn precies andersom verdeeld. De onderklasse van onze wereldeconomie wordt er het snelst en het hardst door geraakt. Op dit moment lijden al miljoenen mensen honger als gevolg van voedselschaarste die mede door klimaatverandering wordt verergerd.24 En dan zijn nog eens miljoenen mensen op de vlucht vanwege leeggeviste oceanen,25 mislukte oogsten, bosbranden, extreme droogte en hitte.26

Die ongelijke verdeling tussen klimaatveroorzakers en klimaatslachtoffers illustreert een akelig bijproduct van de verbrandingseconomie: een enorme sociaal-economische ongelijkheid. De pot met goud is geplunderd, grotendeels opgebrand en extreem oneerlijk over de wereld verdeeld. We hebben het als mensheid wel beter dan ooit, maar die vooruitgang is lang niet iedereen ten goede gekomen – integendeel. De verdeling van de welvaart is zelfs verbijsterend scheef. De rijkste negentien mensen op aarde hebben samen evenveel kapitaal als de armste 3,8 miljard mede-aardbewoners.27

En de ongelijkheid is niet alleen groot omdat de verbrandingseconomie een aantal exorbitant rijke miljardairs heeft voortgebracht. Nee, de ongelijkheid is ook extreem als je naar gemiddelde inkomens kijkt. Zo behoort een Nederlander met een modaal inkomen van circa 40.000 euro per jaar tot de rijkste 1,5 procent van de wereldbevolking.28 Wie in Nederland 46.000 euro netto per jaar of meer verdient, behoort zelfs tot de rijkste 1 procent van de wereld.29 Dat betekent: wie als Nederlander spreekt over de rijksten der aarde, heeft het over zichzelf – zelfs als je in een bescheiden rijtjeshuis in Almere woont. Jan met de pet is voor de rest van de wereld Jan met de gouden kroon.

De Grote Versnelling kan, naast de Grote Afbraak, dus ook met recht De Grote Scheefgroei worden genoemd. In een grafiek gevat ziet de ongelijke verdeling van welvaart in de wereld er als volgt uit.30 Doet de lijn ergens aan denken?

We hebben het nog nooit zo goed gehad en toch moet alles op de schop. Dat is de grote paradox van deze tijd. Want we staan op de top van een welvaartsberg die een vulkaan blijkt te zijn. Op die top blijven staan en doorgaan op oude voet is ecologisch en sociaal onhoudbaar – om niet van de top af te vallen, zal alles anders moeten.

Er is maar één remedie: de motor van onze verbrandingseconomie moet volledig worden gedemonteerd en vervangen. Dat vereist een transformatie van de samenleving en de wereld als geheel die we nog niet eerder hebben meegemaakt. We moeten overstappen op nieuwe bronnen van energie en welvaart, op nieuwe definities van rechtvaardigheid en welzijn, en op nieuwe maatstaven van succes en groei.

En voor een transformatie van die omvang is een idee van vooruitgang nodig dat ons de weg naar voren wijst – een gedeelde waarheid die ons voorspiegelt hoe de wereld fundamenteel beter kan. Want zo’n ommezwaai is in optimistische tijden al geen geringe opgave, laat staan in een tijd waarin pessimisme en cynisme hoogtij vieren. In de meeste westerse landen gelooft minder dan 10 procent van de bevolking nog dat de wereld vooruitgaat.31 Een kwart van de Britten en Amerikanen denkt dat de volgende generatie het beter zal hebben dan zijzelf.32 De meeste mensen geloven, met andere woorden, niet langer in vooruitgang.

Het gebrek aan progressieve verbeeldingskracht

Dat weinig mensen nog geloven in vooruitgang, is niet gek. Wie het nieuws volgt, ziet een onophoudelijke stroom van ellende voorbijkomen – van de klimaatcrisis tot het stikstofprobleem, van torenhoge inflatie tot voedseltekorten, van vluchtelingenstromen tot oorlog op het Europese continent. Dat wekt voortdurend een gevoel van machteloosheid en pessimisme op: zulke grote problemen, wat valt daar in vredesnaam nog aan te doen? Wat kan ík daar ooit aan doen? Ook brengt het een permanente onzekerheid met zich mee: we kunnen zo niet verder, maar hoe dan wel?

Niet alleen het nieuws maakt ons pessimistisch. Ook onze politiek voorziet niet langer in hoopvolle vergezichten van een betere wereld voor onszelf en onze kinderen. Dat geldt zeker voor de twee grote politieke ideologieën die aan de wieg stonden van het westerse geloof in vooruitgang. Twee ideologieën waarvan de aanhangers ruim tweehonderd jaar lang vooropliepen in hun drang naar verandering en ontwikkeling. Die een luis in de pels waren van conservatieve religies en traditionele machtsstructuren. Die als eerste wetenschappelijke kennis en moderne technologie omarmden en aanjagers waren van gelijke kansen en rechten voor iedereen.

Dankzij de eerste van deze twee progressieve ideologieën, het liberalisme, werd de westerse wereld bevrijd van de grootste onderdrukkende structuren die hier eeuwenlang de dienst hadden uitgemaakt: het adellijk feodalisme en het religieus paternalisme. Geïnspireerd door het politieke liberalisme van de Engelse filosoof John Locke (1632-1704), dat de basis voor de rechtsstaat legde, werd de macht van kerk en adel aan banden gelegd. Dankzij de economische theorieën van de Schotse econoom en filosoof Adam Smith (1723-1790), die een van de grondleggers was van de vrije markt, werd de macht van landeigenaren afgebroken en werd de economie langzaam het domein van iedereen. En dankzij de liberale filosofie van de Engelse denker John Stuart Mill (1806-1873), die de vrijheid van het individu centraal stelde, werd de mens uit verstikkende traditionele collectieven bevrijd. Zo transformeerde het Westen in twee eeuwen tijd van een diepreligieuze, rechteloze samenleving bestuurd door adellijke elites in een seculiere democratie met algemeen kiesrecht, een vrije markt en een grondwet gebaseerd op onvervreemdbare mensenrechten.

Aanhangers van de tweede ideologie, die van de sociaaldemocratie, zorgden voor het sociale fundament onder deze nieuwe samenleving: een verzorgingsstaat die voorzag in een historisch ongeëvenaarde bestaanszekerheid voor bijna iedereen.33 Armoede in westerse samenlevingen werd hierdoor iets van een totaal andere orde. In plaats van een acuut levensbedreigend probleem werd het vooral een sociale kwestie. Dankzij de verzorgingsstaat werd armoede eerder uitzondering dan regel. De onderklasse van nu zou in de achttiende eeuw qua levensstandaard zelfs tot de rijkste 1 procent van de samenleving hebben behoord.

Helaas zijn de twee revolutionaire progressieve stromingen van toen inmiddels de conservatieve hoeders van de status quo geworden – in Nederland en in de meeste westerse landen om ons heen.

Neem de Nederlandse liberalen van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) anno nu: wantrouwend naar de burger, nationalistisch in hun blik en behoudend in bijna alles wat met cultuur te maken heeft. Was het liberalisme ooit de thuishaven voor wie in vrijheid het hoogste goed zag omdat hij de mens vertrouwde; voor wie de vrije markt bedoeld was om de kloof tussen arm en rijk te dichten; voor wie een broertje dood had aan geërfde privileges en ongefundeerde autoriteit; voor wie internationaal was in zijn ambities en universeel in zijn waarden, nu is het haast andersom.

Migranten worden vaak als profiterende gelukszoekers gezien, zoals toeslagenontvangers vooral als potentiële fraudeurs worden bekeken. Tradities moeten niet te snel veranderen (Zwarte Piet); schandvlekken uit het verleden niet te snel erkend worden (slavernij). Belastingen moeten vooral laag blijven, ter bescherming van geërfde privileges (geen ‘sterftaks’) en van het grootkapitaal (want: ‘vestigingsklimaat’). En naar de autoriteiten moet gewoon worden geluisterd (want dat is ‘normaal doen’). In weinig zouden de liberale geestesvaders van weleer zich in de liberale politiek van nu hebben herkend.

Ook de sociaaldemocraten van ons land zijn langzaam maar zeker hun radicale progressieve inborst kwijtgeraakt. In de ogen van hun geestesvaders zou de Partij van de Arbeid (PvdA) van nu overkomen als een partij van pragmatische technocraten zonder uitgesproken vergezichten. Een partij die in de jaren tachtig van de vorige eeuw haar ‘ideologische veren’ afschudde en inwisselde voor een politiek van boekhouding en probleemmanagement. Die haar Grote Verhalen over vooruitgang en solidariteit inruilde voor kleinere verhalen over efficiëntie en koopkrachtplaatjes, verteld in het bedrijfsjargon van bv Nederland. De idealist van weleer is de manager van nu geworden.

Natuurlijk, de afgelopen jaren zijn er nieuwe progressieve partijen ten tonele verschenen. Partijen met nieuwe, soms hoopvolle verhalen – over de potentie van Europa bijvoorbeeld (Volt) of over een nieuwe verhouding met de natuur (Partij voor de Dieren). Die doen tenminste een poging de toekomst te verbeelden als een tijd van nieuwe mogelijkheden – van samenwerking en verbondenheid over landsgrenzen heen, of van een samenleving waarin dieren en andere delen van de natuur een even goed en beschermd leven hebben als mensen.

Maar de meeste progressieve bewegingen en partijen blinken vooral uit in doemdenken en verbieden. In waarschuwen voor de gevaren die op ons afkomen en in prediken wat er allemaal niet meer kan of mag.

Ze prijzen hun beleid aan als een kwestie van ‘doen of doodgaan’34 of noemen zichzelf ‘rebellie’ tegen de uitsterving van de mensheid. Ze omarmen de term ‘drammer’ als geuzennaam en flirten met de verlokkingen van een ‘ecodictatuur’. Soms hebben ze zelfs last van ‘autoritaire jaloezie’: een stiekeme bewondering voor hoe niet-democratische staten klimaatbeleid opleggen aan de bevolking.35

Ze zoeken de oplossing voor onze grootste problemen bovendien vooral in minder – in minder reizen, minder consumptie, minder luxe – zonder ooit echt te zeggen waar de grens ligt tussen precies genoeg en onnodig veel.

Drie SUV’s voor de deur, twintig reisjes per jaar in een privéjet en champagne en biefstuk bij ieder avondmaal zijn uiteraard gemakkelijk te herkennen als overdaad. Maar het problematische aan een ideologie die vooral krimp predikt, zit in de preciezere definitie van ‘te veel’. Want wat is noodzaak en wat is overdaad in een goed leven en een goede samenleving? Een stad vol bruisende theaters en prachtige musea – onmisbaar of overdreven? In vermaak kun je niet wonen en kunst valt niet te eten, maar zijn we beter af als we enkel nog streven naar wat een mens ‘nodig’ heeft?

En wat te denken van de miljarden mensen die nog bij lange na niet de levensstandaard genieten die wij hier in het Westen hebben? Veel progressieven zeggen daarop dat economische groei niet langer nodig is, omdat er al genoeg materiële welvaart op aarde is. Een betere wereld vereist enkel dat we die welvaart eerlijk verdelen. Maar ze laten daarbij achterwege dat, als groei voortaan uit den boze is, een Nederlander gemiddeld twee derde van zijn inkomen moet inleveren om in de pas te lopen met het gemiddelde wereldinkomen van zo’n 17.000 dollar per jaar.36 Om nog maar te zwijgen van het feit dat zonder economische groei de levensstandaard voor iedere wereldbewoner vanaf dat moment nooit meer zal toenemen. Is dat een aantrekkelijk vergezicht?

De meeste progressieven zijn er dus weliswaar van doordrongen dat het anders moet, maar nauwelijks van hoe het echt beter kan – en hoe je mensen daartoe inspireert. Hoe vooruitgang niet alleen een kwestie van inleveren of ten onder gaan is, maar bovenal van iets wat enthousiasme opwekt en de verbeelding prikkelt.