Over het boek

In een land geregeerd door welvarende, hogeropgeleide mensen wordt op een beperkte en soms zelfs schadelijke manier naar armoede gekeken.

Tim ’S Jongers groeide op in armoede, ging uiteindelijk studeren, deed onderzoek naar armoede en doet nu beleidsvoorstellen om het tegen te gaan. Hoe de meeste mensen denken over armoede, ontdekte hij, klopt van geen kant.

In deze spoedcursus bedoeld voor mensen met geld laat Tim ’S Jongers zien: armoede bestrijden kan pas als zij anders leren kijken.

Over de auteur

Tim ’S Jongers (1981) is politicoloog, bestuurskundige en directeur van de Wiardi Beckman Stichting. Voor De Correspondent schrijft hij over armoede; van zijn boek Beledigende broccoli zijn meer dan 10.000 exemplaren verkocht.

Titelpagina

Tim 'S Jongers

Armoede
uitgelegd aan
mensen met geld

Colofon

© 2024 Tim ’S Jongers

Gebaseerd op de eerste druk, mei 2024

Art direction: Harald Dunnink

Omslagontwerp: Martijn van Dam

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Redactie: Harminke Medendorp

Eindredactie: Andreas Jonkers

Correctie: Annelieke Tillema

Zetten: Frank August

Drukken en binden: Tim Beijer Producties

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat.nl

ISBN 978 94 932 5447 3

NUR 320

Dit boek is een uitgave van journalistiek platform De Correspondent. Wil je vrijblijvend kennismaken met onze verhalen? Ga naar corr.es/ts24 en schrijf je in voor onze gratis nieuwsbrief.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van de eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is niet toegestaan - advies vragen wel. Dit kader wordt niet zichtbaar gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Inhoud

Proloog

1. Wat is armoede nou écht?

Waarom armoede zo veelkantig is

2. Dom, dik en dood

Waarom armoede zo duur is

3. 30 miljoen woorden minder

Waarom armoede overdracht van ellende is

4. Niet willen maar kunnen

Waarom armoede een clusterfuck is

5. Uit de tunnel kruipen

Waarom armoede aan je blijft kleven

6. In de wereld van de dominanten

Waarom armoede je buitensluit

7. Hier om je nooit meer los te laten

Waarom armoede eeuwig is

8. De potentie van ervaringskennis

Waarom armoede een andere blik geeft

9. Waar blijft de tegenmacht?

Waarom armoede schreeuwt om een opstand

Epiloog

Lees verder

Bronnen / eindnoten

Voor Punker

Proloog

Hoi, ik ben Tim. Regelmatig krijg ik de vraag of ik niet woedend ben. In mijn werk als politicoloog en publicist houd ik me namelijk bezig met moeilijke thema’s als armoede, ongelijkheid en bestaansonzekerheid. Onderzoek na onderzoek toont aan dat de Nederlandse overheid er de laatste jaren niet in is geslaagd om kwetsbare groepen in onze samenleving te beschermen.1

Het feit dat ik me kan uitspreken en frustraties van me af kan schrijven, kanaliseert gelukkig het een en ander. Ik heb wat ik ‘articulatiemacht’ noem: ik bevind me in de positie om me uit te spreken én er wordt naar me geluisterd, al dan niet met succes.

Toegegeven, er zijn voldoende redenen om woedend te zijn. In Nederland groeien bijvoorbeeld ruim 200.000 kinderen in armoede op.2 Met dit gigantische aantal kun je vier keer de Johan Cruijff ArenA vullen; iets waar enkel grootheden als Bruce Springsteen of Taylor Swift aan kunnen tippen.

In Vlaanderen kun je dan weer het Antwerpse Sportpaleis vullen met alle baby’s en peuters tot de leeftijd van drie jaar die in armoede leven. Een aantal dat verdubbeld is de laatste twintig jaar.3

En wat te denken van de verschillen in verwachte levensjaren en ervaren goede gezondheid tussen mensen met geld en mensen zonder geld? Behoor je bijvoorbeeld tot de minst welvarende mannen, dan zie je een leven tegemoet dat negen jaar korter duurt dan dat van de meest welvarende mannen. Wat betreft ‘als goed ervaren gezondheid’ is het verschil zelfs vijfentwintig jaar.4

Woedend zijn is iets anders dan moedeloos worden. Wekelijks word ik door ambtenaren of bestuurders uit zorg en welzijn uitgenodigd om een lezing te geven over de kloof tussen de wereld van de beleidsmakers en de wereld van de mensen die in armoede leven. Ik kijk dan uit op een zaal van pakweg honderd ambtenaren, die mij blijkbaar nodig hebben voor een analyse van hun eigen vakgebied.

Let wel, die ambtenaren mogen zich net als ik tot een select clubje van hoogopgeleide, goedverdienende burgers rekenen. We behoren namelijk tot de 15 procent van de Nederlandse bevolking die een universitaire mastertitel op zak heeft.5 Daarmee maken we deel uit van een relatief klein samenlevingsgroepje dat zich bovenaan de spreekwoordelijke maatschappelijke ladder bevindt. Het is hier goed toeven.

Ja, ik gebruik de term ‘hoogopgeleid’, al is het spreken in termen van ‘hoog- en laagopgeleid’ in toenemende mate onderwerp van maatschappelijk debat. Op een bepaald moment is het goddank begonnen te dagen dat het niet fraai is om ongeveer de helft van de samenleving weg te zetten als ‘laag’. Het zou daarom beter zijn om te spreken in termen van ‘theoretisch en praktisch geschoolden’, om de indruk te vermijden dat er eerste- en tweederangsburgers zijn.

Inderdaad, taal is cruciaal voor onze blik op de werkelijkheid en kan veranderingen in gang zetten. Maar omdat het vooralsnog structurele factoren zijn die ervoor zorgen dat laagopgeleiden de belabberdste posities innemen in ons land en hoogopgeleiden de comfortabelste, houd ik bewust deze termen aan.6 De ongemakkelijke waarheid is dat deze terminologie ook iets over óns zegt.

Zelf behoor ik nog maar een kleine tien jaar tot de groep hoogopgeleiden, want tot ruim boven mijn dertigste levensjaar had ik geen noemenswaardig diploma op zak. Een bestaan zonder diploma’s heeft zo zijn invloed op de kansen die je krijgt en daarmee je gehele bestaan. Geloof me, het contrast tussen je onderaan of bovenaan de maatschappelijke ladder bevinden is groot.

Wanneer de kansen in het leven niet voor het grijpen liggen, moet je ze grotendeels zelf creëren. Maar doordat je uit onwetendheid beginnersfouten maakt en er geen mensen zijn die je de weg tonen, duurt alles vele malen langer. Probeer bijvoorbeeld maar eens een belastingformulier in te vullen als je niet weet waar dat ding voor dient. Of probeer maar eens zonder enige financiële en morele steun een universiteitsopleiding te volgen.

Met onvoldoende parate kennis of ondersteuning is het bestaan een taaie en harde leerschool. Mede daardoor heeft het tot ongeveer mijn veertigste geduurd alvorens ik mijn huidige stabiele en veilige plekje op de maatschappelijke ladder kon innemen.

Terugkijkend was mijn ‘sociale stijging’ een frustrerend verandertraject. Weinig kennis uit mijn verleden bleek bruikbaar in mijn nieuwe heden. En hoe hoger ik kwam, hoe meer ik dacht: what the fuck is wrong with this world?

Nu is alles soort van anders. Het persoonlijke tij is drastisch gekeerd. Van complete onzekerheid over mezelf en mijn bestaan naar zekerheid en een zekere status. Van pavlovreacties bij het ontvangen van belastingformulieren naar de mogelijkheid om die door een belastingadviseur te laten invullen en met een gerust gemoed te slapen. Nog steeds denk ik what the fuck is wrong with this world, maar de grip op mijn denken en doen was nog nooit zo groot als nu. De zekerheden uit het rijk der betergestelden bieden rust en overzicht.7 Armoede biedt dat net wat minder.

Het blijft een absurde gewaarwording: vroeger leidde ik een haast onzichtbaar bestaan, nu sta ik als zogenaamd armoede-expert (verschrikkelijk woord vind ik dat) voor gevulde zalen – nieuwsgierig als mensen zijn naar mijn visie op de hedendaagse samenleving en de hardnekkige ongelijkheid.8 En ha, jij hebt vermoedelijk zelfs betaald voor dit boek!

Mijn nieuwe plek op de maatschappelijke ladder brengt niet per se met zich mee dat ik mijn leven altijd als prettig ervaar. Spijtig genoeg zorgt het contrast tussen vroeger en nu ervoor dat ik me in een constante staat van sociaal-maatschappelijke schizofrenie bevind.9 Dat zal je merken wanneer je verder leest. Want tot welke groep behoor je als je arm bent opgegroeid? Maatschappelijk gezien sta ik nu bovenaan de ladder, maar mijn vorming heeft zich onderaan die ladder afgespeeld.

Wat daarom goed is om te weten: wanneer ik in dit boek ‘we’ schrijf, bedoel ik meestal hoogopgeleiden (hoger beroepsonderwijs en alles daarboven), de groep die het in onze samenleving doorgaans goed getroffen heeft en waartoe ik zelf nu ook behoor – al voel ik me nog regelmatig een buitenstaander. Het is deze groep die ik met dit boek wil aanspreken, omdat zij nu vaak de macht hebben om de samenleving te veranderen.

Als prille twintiger las ik het boek De alchemist van de schrijver Paulo Coelho. Daarin gaat de jonge schaapsherder Santiago op zoek naar een schat. Een tocht die hem in onverwachte situaties brengt. Hij wordt beroofd, gevangengezet en verliefd.

Wat Santiago leert van zijn gevaarlijke avontuur door de woestijn is dat het niet om de bestemming gaat, maar om de reis zelf.10 Niet het vinden van de schat is het grootste goed, de waarde zit hem in de leermomenten op weg daarnaartoe.

Nu ik de schat van bestaanszekerheid en een hoopvolle toekomst heb gevonden, kan ik Santiago’s les beamen. De reis die nodig was om mijn huidige plek op de maatschappelijke ladder te bemachtigen, zat vol leermomenten die me rijk aan ervaringen en observaties hebben gemaakt. Overigens: ik vind het woord ‘reis’ in dit verband iets te romantisch klinken, net als ‘schat’, maar je begrijpt ongetwijfeld de metafoor.

De leermomenten van mijn reis deel ik sinds een aantal jaar in mijn lezingen en artikelen over armoede, ongelijkheid en bestaansonzekerheid. En nu dus in dit boek. De kern van mijn betoog is simpel: willen we armoede effectief bestrijden, dan zullen we ons niet op mensen in armoede moeten storten, maar éérst de blik van mensen met geld op armoede moeten veranderen. Mensen die doorgaans hoogopgeleid zijn, grotendeels gezond, vaak gelukkig, en zich in een goede sociaal-economische positie bevinden.

Ik vermijd in mijn vertellingen doelbewust een ‘armoedepeepshow’: de focus op de zielige verhalen, om daarmee het thema pakkend te maken. Dat doe ik omdat armoedepeepshows grotendeels voorbijgaan aan het aandeel van de mensen mét geld in de armoedeproblematiek.

Let maar eens op, verhalen en tv-programma’s over armoede gaan uitsluitend over mensen die in armoede leven.11 Maar het is óns clubje van goedverdienende hoogopgeleiden die voor hen vrijwel alles bepalen. Denk daarbij aan de hoogte van het minimumloon, de regels omtrent bijstand, de huurprijs van een sociale woning, de lengte van en voorwaarden voor schuldhulpverlening en de toegang tot noodzakelijke ondersteuning zoals de voedselbank.

Ondanks de toenemende publieke aandacht voor de armoedeproblematiek en alle armoedeporno op televisie kampen we, durf ik als Vlaming wel te stellen, in Nederland met een gigantische begripskloof.12 Bij menige talkshow wordt nog steeds de vraag gesteld: maar wat is armoede nou écht?

Nog steeds vragen zalen vol beleidsambtenaren en andersoortige mensen met geld zich hoofdschuddend af hoe dit allemaal kan ‘in een welvarend land als Nederland’. En de moraliserende toon richting mensen in armoede neemt slechts geleidelijk af.13 Nog steeds zijn het ‘domme mensen’ die ‘ongezonde keuzes’ maken. En wat doet die flatscreentelevisie in hun woonkamer?!

Mijn punt is: tot de dominante groep hoogopgeleiden mét articulatiemacht behoren is niet vrijblijvend. Want het betekent dat wij het maatschappelijke debat aansturen, aan de knoppen (gaan) draaien in de beleidswereld, het bedrijfsleven of de media, politiek actiever zijn dan de gemiddelde Nederlander én over de middelen beschikken om beleid en samenleving in een voor ons gunstige richting te duwen.14 Onze positie brengt een verantwoordelijkheid met zich mee.

Er is veel dat we kunnen doen ter bestrijding van armoede en ongelijkheid. En toegegeven, er gebeurt ook heel veel. Toch blijken veel interventies hun doel voorbij te schieten, ongewenste bijeffecten te hebben en de structurele problemen niet aan te pakken.15 Dit heeft alles te maken met de begripskloof.

Je kunt bijvoorbeeld een budgetcoach met een app op pad sturen langs mensen die in armoede leven. Maar zolang iemand structureel geld tekortkomt, is dat vooral een app om geld te beheren dat je niet hebt. En hoeveel notificaties die je wijzen op je benarde financiële situatie heb je nodig om gek te worden?

Daarnaast zijn diegenen die het probleem denken te kunnen oplossen bijna nooit degenen die het probleem ondergaan. Er is volgens mij geen enkel domein waar het adagium ‘niet over de mensen zonder de mensen’ zo afwezig is als in het armoededomein. Mensen die in armoede leven of geleefd hebben, zijn blijkbaar onvoldoende theoretisch geschoold om volwaardig gesprekspartner te zijn.

Nog zoiets: een begripskloof dicht je niet met geld. Hoe we naar de samenleving kijken alvorens we aan de knoppen draaien, of laten draaien, is van groot belang. Willen we een structureel beter armoedebeleid en een andere kijk op de zogenaamde ‘onderkant’ van de maatschappelijke ladder, dan zullen wij, hoogopgeleiden met een goede sociaal-economische positie, vooral eerst naar onszelf moeten kijken. Want wij bepalen de dominante opvattingen en daarmee ook de richting van het armoedebeleid. Wij zijn de knoppendraaiers, direct dan wel indirect.

Maar kunnen wij vanuit onze dominante positie wel het goede doen voor burgers die onderaan de maatschappelijke ladder bungelen? Onderzoek toont aan dat we in een steeds eenzijdiger wereld zijn komen te leven: ons kent ons en ons zoekt ons op. De leefwerelden van arm en rijk zijn zo de laatste tien jaar alleen maar verder uit elkaar komen te liggen.16 Niet geheel verrassend: de groep mensen met de hoogste 20 procent van de inkomens verlaat het minst de eigen bubbel.17 Dus wel de macht over mensen, maar niet het zicht op mensen.

Ja, ik ben er stellig van overtuigd dat als we de begripskloof dichten, we armoede vervolgens veel effectiever kunnen bestrijden. Er zijn de voorbije jaren talloze rapporten en beleidsadviezen geschreven – door hoogopgeleiden – die een aanzet geven. Ik zal in dit boek dankbaar gebruikmaken van dat werk. Toch blijken al die rapporten en adviezen onvoldoende om dominante opvattingen over armoede onder een groot deel van de bevolking te veranderen. Er is dus meer nodig.

En de nood is hoog, want armoede knaagt aan onze samenleving. Armoede raakt het recht op een behoorlijke levensstandaard, het recht op gezondheid, het recht op huisvesting, het recht op onderwijs, het recht op arbeid én het recht op volwaardige deelname aan de samenleving. Met als gevolg: ongelijkheid binnen de samenleving, maatschappelijke onvrede én wantrouwen in de overheid en onze democratie.18

Ten behoeve van het dichten van de begripskloof zal ik in dit boek de veelkantigheid van armoede tonen en je in de latere hoofdstukken een inkijk geven in de diepte van de armoede die ik zelf heb gekend. Ik zal er evenwel geen peepshow van maken en alleen functioneel exhibitionistisch zijn: daar waar het noodzakelijk is, zal ik de analyse ondersteunen met ervaringen uit mijn reis.

Dat doe ik overigens in het volle besef dat het mijn persoonlijke ervaringen zijn en dat armoede niet voor iedereen hetzelfde verhaal zal zijn. De ene armoede is nu eenmaal de andere niet.

Zo had ik eind 2023 een gesprek over klassenverschillen met Ron Meyer, auteur van het boek De onmisbaren. Een ode aan mijn sociale klasse.19 In zijn boek houdt Meyer een vurig pleidooi om klassenverschillen centraal te stellen in het politieke en publieke discours. Dat doet hij vanuit zijn ervaring als kind uit een arm gezin in de Heerlense arbeidersbuurt Zeswegen.

Ook Meyer vermijdt in zijn boek een armoedepeepshow; hij gebruikt zijn persoonlijke relaas om zijn analyse van het leven aan de hedendaagse onderkant van de maatschappelijke ladder kracht bij te zetten. Meyer en ik vinden elkaar in onze strijd én onze deels gedeelde geschiedenis. Ik schrijf hier bewust deels gedeelde geschiedenis. Meyer en ik zijn namelijk beiden opgegroeid in de laagste sociale klasse, maar ook daarin zijn verschillen. Uit het gesprek met Meyer bleek dat in zijn geval een hecht en liefdevol gezinssysteem cruciaal is geweest voor zijn ontwikkeling, ondanks de problemen die er thuis waren. Het omgekeerde gold voor mij: het ontbreken van een hecht en functioneel gezinssysteem is bepalend geweest voor de lange stagnatie in mijn ontwikkeling.

Het is cruciaal dat wanneer we naar een bepaalde klasse kijken, we het niet per definitie over een homogene groep hebben. En toegegeven, hier hoort een disclaimer bij: dit geldt ook voor hoogopgeleiden en mensen met geld. De ene rijkdom is de andere niet.

Desondanks ben ik me ervan bewust dat ik in vergelijking met anderen in diepe armoede een zeker voorrecht heb genoten. Ik heb namelijk nooit last gehad van andere machtsongelijkheden zoals racisme en seksisme of een zichtbare beperking.20 Ik kan mezelf totaal niet inbeelden hoe ik dat soort afschuwelijk onrecht er nog bij had kunnen nemen.

Maar we moeten ergens beginnen om die begripskloof te verkleinen en de moedeloosheid weg te duwen.

We starten bij de oppervlakte van wat armoede is. En daarna zullen we pagina voor pagina de diepte in duiken.

1.

Wat is armoede nou écht?

Waarom armoede zo veelkantig is

Wat is armoede nou écht? Het hangt er maar van af wie je het vraagt.

Ruim tien jaar geleden, tijdens een discussie op de universiteit, werd armoede door een medestudent omschreven als ‘een bijbaantje als afwasser moeten nemen’. Deze student ontving van thuis uit geld om op kamers te gaan, maar voor de pleziertjes was hij aangewezen op de eigen noeste arbeid. Klaarblijkelijk ervoer hij dat als een armoedig leven. Zijn blik op armoede is geen uitzondering: heb je een tekort aan geld, steek dan gewoon een tandje bij, hoor ik vaak.

In 2022 gaf ik op een hogeschool een lezing aan studenten sociaal werk. In een uur vertelde ik de studenten hoe hardnekkige denkbeelden over arme mensen in onze samenleving armoede in stand houden. En hoe moeilijk het is om die denkbeelden te veranderen. Na de lezing kwam een geïrriteerde studente naar me toe. Zij had het als uitwonende studente ook niet al te breed, vertelde ze, maar ze wist gewoon ‘de tering naar de nering te zetten’. Arme mensen moesten het gat in hun hand maar dichtnaaien. Ik moest niet doen alsof het allemaal zo zielig was.

Tja, een bijbaantje als afwasser moeten nemen en gewoon de tering naar de nering zetten. Je zou deze twee visies op armoede kunnen wegzetten als jeugdige naïviteit. Toch raakten de twee studenten met hun opmerkingen de basis van het dominante armoedeverhaal.

Armoede start inderdaad altijd bij een gebrek aan geld. Wanneer je dusdanig weinig geld hebt dat je niet langer in basisbehoeften zoals eten of een woning kunt voorzien, leef je onder een zogenoemde ‘armoedegrens’.21

De aangehaalde studenten zullen hoogstwaarschijnlijk niet onder een armoedegrens hebben geleefd. Het feit dat zij konden studeren aan respectievelijk een universiteit en een hogeschool, nette kleding droegen en er verzorgd uitzagen, deed mij dat tenminste vermoeden. Hun leven verliep allicht niet vlekkeloos tijdens hun studententijd, maar het hebben van een structureel onzeker bestaan is toch een ander verhaal.

Desondanks hadden ze een punt.

Een gebrek aan geld kun je namelijk op twee manieren oplossen. Je kunt ervoor zorgen dat er aan de inkomenszijde wat bij komt, zoals de student met het bijbaantje deed. Of je kunt ervoor zorgen dat er aan de uitgavenzijde wat afgaat, zoals de tering-naar-de-nering-studente deed. In die zin waren hun visies niet zo naïef.

De twee visies op armoede (inkomen versus uitgaven) zie je ook terug in hoe we in Nederland vaststellen of iemand in armoede leeft. Het is van belang om deze meetmethodes te kennen, om zo te kunnen snappen wat de officiële armoedecijfers in Nederland werkelijk betekenen.

Waar ligt de grens?

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), de rekenaar des vaderlands zeg maar, hanteert voor de afbakening van armoede de zogenoemde ‘lage-inkomensgrens’. Heb je een inkomen onder die grens, dan ben je volgens de officiële cijfers van het CBS iemand die in armoede leeft.22 In Vlaanderen noemen we dit overigens de armoededrempel.23

Sinds 2022 bedraagt de lage-inkomensgrens voor een eenpersoonshuishouden 14.450 euro netto per jaar. Iemand die alleen woont en een inkomen heeft dat lager is dan 1.200 euro per maand, is volgens het CBS arm.24

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), de organisatie die de sociale stand van het land bijhoudt, kijkt daarentegen naar de uitgavenzijde om armoede te definiëren. Het SCP werkt daarvoor met het zogenoemde ‘niet-veel-maar-toereikend-criterium’.25 Het SCP berekent wat een huishouden minimaal kwijt is aan voedsel, kleding en wonen. Ook telt het SCP hier kleine bedragen bij op, voor bijvoorbeeld lidmaatschap van een sportclub. Een auto vervult volgens het SCP geen basisbehoefte; voor vervoer rekent het SCP drie tientjes per maand.26

Ligt je inkomen lager dan wat je volgens het ‘niet-veel-maar-toereikend-criterium’ maandelijks nodig hebt, dan ben je volgens het SCP officieel arm.27 In 2024 komt dat voor een eenpersoonshuishouden neer op 1.573 euro netto per maand.28

Aangezien er in Nederland twee verschillende definities worden gebruikt om armoede af te bakenen, gaan er ook twee verschillende armoedecijfers rond.29 Volgens de definitie van de ‘lage-inkomensgrens’ van het CBS leven er in Nederland 640.000 mensen in armoede.30 Volgens het ‘niet-veel-maar-toereikendcriterium’ van het SCP ligt dit aantal hoger: ruim 800.000 mensen.31

We kunnen ervan uitgaan dat deze hoge aantallen een onderschatting zijn van het werkelijke aantal mensen dat niet rond kan komen. Het is namelijk belangrijk om te beseffen dat het SCP de prijzen van energie, woonlasten en zorgkosten generiek begroot en geen rekening houdt met omstandigheden. Het bedrag dat het SCP bijvoorbeeld vaststelt voor bruto huur (voor aftrek van huurtoeslag) is 450 euro.32 In de praktijk wijken de bedragen die mensen kwijt zijn aan huur vaak af van dit begrote minimum. Het is niet moeilijk om je in te beelden dat iemand bij lange wachtlijsten voor sociale woningen aangewezen is op de duurdere private woonmarkt.

Ook weten we al langer dan vandaag dat armoede leidt tot meer zorgverbruik. Het zorgverbruik onder mensen die in armoede leven of lange tijd geleefd hebben, is hoger dan het Nederlandse gemiddelde.33 Ook daar houdt het SCP in zijn berekeningen geen rekening mee.

Bij de vaststelling van de lage-inkomensgrens van het CBS kunnen we evengoed vraagtekens plaatsen. Deze grens wordt sinds 1997 weliswaar jaarlijks gecorrigeerd om de koopkracht stabiel te houden, maar de wereld is natuurlijk erg veranderd de afgelopen kwarteeuw. Want moet je nu niet meer spullen kopen om mee te kunnen blijven doen aan de samenleving?34 Vroeger hadden kinderen bijvoorbeeld geen laptop nodig voor school en zelf had je ook geen digitale hulpmiddelen nodig, zoals een smartphone.

Definities om armoede te duiden, of het nu grenzen dan wel drempels betreft, zijn uiteraard nodig. Als land moet je ergens je armoedebeleid op baseren. Maar het is al lang geen geheim meer dat een huishouden dat volgens deze officiële definities op de armoedegrens leeft, structureel geld tekortkomt.35 En ook officieel niet-arm zijn hoeft niet te betekenen dat je maandelijks rond kunt komen: zo’n 40 procent (!) van de Nederlandse huishoudens heeft moeite om de touwtjes aan elkaar te knopen.36 En in Vlaanderen leven 900.000 mensen in een huishouden dat geen onverwachte kostenpost van 1.300 euro kan dragen zonder in de financiële problemen te komen.37

Daarbij: de ene armoede is de andere niet. Leef je kortstondig in armoede maar heb je nog eigen buffers of een eigen huis dat is afbetaald, dan is het een heel ander verhaal dan wanneer je dat niet hebt. Is bijvoorbeeld je koelkast stuk, dan kun je wellicht een nieuwe kopen met je spaargeld. En ook een paar tientjes extra aan energiekosten kun je opvangen. Leef je langdurig in armoede of net boven de armoedegrens en heb je geen buffers, dan bouw je al snel betalingsachterstanden of schulden op.38

Het hardnekkige beeld dat mensen met schulden allemaal Wehkamp-kopers zijn met drie gaten in hun handen die niet weten wat het is om de – jawel – tering naar de nering te zetten, klopt niet. Vaak leven zij al lange tijd in bestaansonzekerheid. ‘Bestaansonzekerheid’ wil zeggen: mensen zijn al lange tijd onzeker van werk en inkomen, de gezondheid, de woonsituatie of de sociale relaties. Krijg je dan nóg een paar tegenslagen te verduren, dan zijn schulden het onvermijdelijke gevolg.39

In 2022 hadden volgens het SCP en het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) 1,4 miljoen Nederlandse huishoudens risicovolle schulden. Bij minimaal 614.000 daarvan was er sprake van problematische schulden: zonder hulp komen deze huishoudens niet meer van hun schuld af.40

Let wel, schulden zoals je studieschuld, leningen bij familie en vrienden en betalingsachterstanden bij je energieleverancier, wooncorporatie en de Belastingdienst werden niet meegeteld omdat ze niet in het schuldenregister BKR geregistreerd worden, waardoor het in werkelijkheid veel meer huishoudens betreft.41

Uit onderzoek blijkt dat mensen met problematische schulden niet lui en dom zijn, zoals vaak wordt gedacht. Meer dan 40 procent van de schuldenaren werkt. En voor wie ziek of arbeidsongeschikt wordt, vermenigvuldigt het risico op problematische schulden met factor drie.42

Cijfers vertellen dus steeds maar een deel van het verhaal, zoals de armoedegrenzen en armoededrempels vooral iets vertellen over de oppervlakte van armoede: een gebrek aan geld. Wat cijfers niet doen, is rekening houden met de diepte van armoede. En dat doet het armoedebeleid geen goed.

Leef je bijvoorbeeld vijf euro onder de lage-inkomensgrens, dan kan de overheid middels een toeslag of belastingverlaging je inkomen met een tientje doen stijgen. Proficiat, vanaf dat moment leef je officieel niet langer in armoede. Zou de kwaliteit van je leven daardoor verbeteren? Ik betwijfel dat ten zeerste.43

Politici en beleidsmakers zullen op hun beurt wel blij zijn dat je officieel niet meer onder de armoedegrens zit, want die kunnen dankzij dat tientje een daling van de armoedecijfers claimen. En daar wringt de schoen. Want de grenzen stimuleren zo de beleidszoektocht naar laaghangend fruit: wel de oppervlakte van armoede aanpakken, maar niet de diepte.44

Ik wil maar zeggen: de twee studenten mochten met de focus op de inkomsten en uitgaven de basis van het verhaal dat armoede is raken, ze raakten slechts indirect aan het verstrekkende probleem dat armoede is. Ze begrepen de oppervlakte, maar misten de diepte.

Ga niet relativeren

Armoede is naast een absoluut gegeven (vanaf een bepaalde grens ben je arm) natuurlijk ook een relatief gegeven. Dat wil zeggen dat armoede vergeleken kan worden in tijd en plaats. En dan kom je tot nogal wonderlijke vaststellingen.

Leef je in Nederland als alleenstaande eenentwintigplusser van een bijstandsuitkering, dan behoor je tot een grote armoederisicogroep.45 De kans dat je maandelijks rond kunt komen en een florissant sociaal leven hebt, is gering. Toch is slechts 10 procent van de wereldbevolking rijker dan jij.46 Hier in Nederland ben je dan wel arm, een overgrote meerderheid van de wereldbevolking zal met jaloezie naar je maandelijkse inkomen kijken.

En zo kunnen we doorgaan. Vergelijken we armoede in tijd, dan kunnen we constateren dat wie vandaag de dag bijstand ontvangt, ruim boven het modale inkomen van Nederland in 1990 zit en – absoluut gezien – liefst drie keer zo veel inkomen heeft als mensen met een modaal inkomen in 1970.47 In het heden ben je met die bijstandsuitkering arm, je hardwerkende voorouders konden van zo’n inkomen alleen maar dromen. En met het modale loon van nu zullen je kleinkinderen over twintig jaar waarschijnlijk niet kunnen rondkomen. Nog los van de extra spullen die we tegen die tijd nodig zullen hebben om volwaardig aan de samenleving deel te nemen.

Wat ik wil zeggen is: vergelijkingen van armoede in tijd en ruimte helpen niets en niemand vooruit. Hoogstens zorgen ze voor fatalisme: ‘Ja, maar in Kenia is het allemaal nog veel erger.’ Het zijn dwaze en nutteloze vergelijkingen, en toch worden ze regelmatig gemaakt om het armoedeprobleem in perspectief te plaatsen, zoals dat mooi heet. Alsof armoede elders hetzelfde is als armoede hier, en alsof armoede vroeger of in de toekomst hetzelfde is als armoede nu.

Eenzelfde dynamiek zie je in het debat over ongelijkheid. Steevast worden grafiekjes aangehaald die modale inkomens of gemiddelden weergeven. Uit deze grafieken blijkt dan dat Nederland een van de welvarendste en gelijkste landen ter wereld is.48 Dat is uiteraard iets om trots op te zijn. Maar leef je als een van die honderdduizenden in armoede, dan zal het je worst wezen dat de welvaartsverdeling in een ander land ongelijker is dan in Nederland. Je probleem speelt zich af in het hier en nu, niet in een of ander land ver weg waar de situatie nijpender is.

Ken je dat verhaal van de statisticus die verdronk in een sloot van gemiddeld een halve meter diep? Hij liep door een brede sloot, met het water tot aan de knieën. Op een bepaalde plek was de sloot echter drie meter diep, waardoor hij kopje-onder ging. Zijn kennis over het gemiddelde waterpeil van de sloot zei niets over het gevaar dat hij zou lopen als hij op het diepste punt van de sloot terechtkwam.

Dat is ook zo met ongelijkheid. De inkomensverdeling in een land kan relatief gelijk zijn, maar bungel je helemaal onderaan de maatschappelijke ladder, dan ga je kopje-onder.