Over het boek

Iedere carrière duurt 2.000 werkweken. Hoe je die tijd besteedt, is een van de belangrijkste beslissingen van je leven. Toch zitten miljoenen mensen vast in suffe, nutteloze of zelfs schadelijke banen. De grootste verspilling van onze tijd is de verspilling van talent.

Het medicijn tegen deze verspilling? Morele ambitie. De wil om bij de besten te horen, maar met andere maatstaven van succes. Geen dik salaris, deftige titel of corner office, maar een carrière die is gewijd aan de beste oplossingen voor de grootste wereldproblemen.

Dit boek gaat over de beweging van pioniers die nu al bruisen van morele ambitie. Een gids voor hoe ook jij dit pad kunt volgen.

Over de auteur

Rutger Bregman (1988) is historicus. Zijn boek De meeste mensen deugen is in 46 talen vertaald. Van zijn boeken zijn wereldwijd meer dan twee miljoen exemplaren verkocht.

Titelpagina

Rutger Bregman

MORELE
AMBITIE

Colofon

© 2024 Rutger Bregman

Eerste druk maart 2024

Art direction: Harald Dunnink

Omslagontwerp: Martijn van Dam

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Infographics: Leon de Korte

Redactie: Harminke Medendorp

Eindredactie: Andreas Jonkers

Correctie: Dieuwke van Wijk

Zetten: Frank August

E-book: Ferdinand Rusch, Formaat.nl

ISBN 978 94 932 5458 9

NUR 320

Dit boek is een uitgave van journalistiek platform De Correspondent. Wil je vrijblijvend kennismaken met onze verhalen? Ga naar corr.es/rb24 en schrijf je in voor onze gratis nieuwsbrief.

We hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden van de foto’s en illustraties te achterhalen. Maak je aanspraak op de rechten en ben je niet benaderd? Neem dan vooral contact met ons op.

De Correspondent streeft ernaar haar boeken zo duurzaam mogelijk uit te geven en te vervoeren. Lees op decorrespondent.nl/duurzaamuitgeven hoe we dit doen.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van de eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is niet toegestaan - advies vragen wel. Dit kader wordt niet zichtbaar gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Inhoud

Proloog

Het geheim van de gelukkigste man op aarde

1. Nee, je bent niet goed zoals je bent

Een simpel model van wat je kunt doen met je talent

2. Verlaag je actiedrempel

Over verzetshelden en de besmettelijkheid van morele ambitie

3. Sluit je aan bij een cult (of begin er zelf een)

Ralph Nader, de quakers en andere vreemde clubjes die de wereld veranderden

4. Beschouw winnen als je morele plicht

Over de vier illusies van de Nobele Verliezer en het genie van Rosa Parks

5. Leer huilen om tabellen met cijfers

Het opmerkelijke verhaal van de man die op het verkeerde knopje van zijn afstandsbediening drukte

6. Meld je aan bij een Zweinstein voor deugers

Over een van de inspirerendste scholen op de planeet

7. Bedenk wat de wereld nodig heeft, en vind het uit

Wat we kunnen leren van pioniers en bouwers als Jonas Salk en Josephine Cochrane

8. Red een leven, nu voor slechts $ 4.999,99

Wat je kunt bereiken door radicaal te prioriteren, en hoe je morele ambitie volledig kan ontsporen

9. Vergroot je morele kring

De zes tekenen dat je aan de verkeerde kant van de geschiedenis staat

10. Wees een goede voorouder

Over de grootste bedreigingen voor de mensheid

Epiloog

Wanneer doe je genoeg?

The School for Moral Ambition

De zeven grondbeginselen van The School for Moral Ambition

Dankwoord

Bronnen

Noten

Voor mijn moeder

Proloog

‘I cannot believe that the purpose of life is to be “happy”. I think the purpose of life is to be useful, to be responsible, to be honorable, to be compassionate. It is, above all, to matter: to count, to stand for something, to have it make some difference that you lived at all.’

Leo Rosten

schrijver (1908-1997)

De wetenschappers konden hun ogen nauwelijks geloven. Zo’n brein hadden ze nog nooit gezien. Het was 22 mei 2001, ’s ochtends vroeg, en in een lab van de universiteit van Wisconsin staarden ze naar de laatste beelden van de MRI-scanner.1

Wat was er gaande? Het brein van hun proefpersoon vertoonde het hoogste niveau van gammagolven dat ooit was gemeten in de neurowetenschap. De linkerkant van de prefrontale cortex – het deel van de hersenen dat wordt gelinkt aan geluk – bruiste van activiteit, terwijl er aan de rechterkant – het deel dat te maken heeft met negatieve gedachten – vrijwel geen hersenfunctie te zien was.2

Toen de resultaten van het onderzoek naar buiten kwamen, riepen media van over de hele wereld dat de man met het mooiste brein op aarde was gevonden. ‘Zijn niveau van gedachtebeheersing is verbijsterend hoog,’ schreef een Britse journalist, ‘en de positieve impulsen in zijn hersenen zijn ongekend.’3

Om wie ging dit? En wat was er met zijn brein gebeurd?

De man in de scanner betrof een monnik genaamd Matthieu Ricard. Hij was opgegroeid in het Parijs van de jaren zestig en gepromoveerd in de moleculaire genetica aan het prestigieuze Institut Pasteur. Maar op zijn zesentwintigste, met een schitterende carrière in de wetenschap voor de boeg, had hij het roer omgegooid. Hij was vertrokken naar het verre noorden van India. Daar, tussen de toppen van de Himalaya, was hij in de leer gegaan bij de grootste boeddhistische meesters.

Uiteindelijk zou Ricard meer dan 60.000 uur mediteren. Jaar in, jaar uit voedde hij zijn geest met gedachten vol compassie en naastenliefde. Het resultaat was verbluffend. Matthieu Ricard was, zo kopten kranten en tijdschriften na zijn MRI-scan, ‘de gelukkigste man op aarde’.

Wat deze monnik bereikte, is wat miljoenen mensen nastreven als het hoogste doel in hun leven. Ze laven zich aan de ontelbare methodes, mantra’s en lifehacks die voorspoed, welvaart en welzijn beloven. Je kunt makkelijk 60.000 uur besteden aan de duizenden boeken over de zeven gewoontes, twaalf leefregels en dat ene geheim van een lang en gelukkig leven. Allemaal in de hoop dat je net zo’n mooi brein verwerft als die illustere Fransman.

Maar je kunt ook anders kijken naar meneer Ricard. Hij heeft dus 60.000 uur, oftewel 7.500 werkdagen, oftewel dertig voltijds arbeidsjaren doorgebracht in zijn eigen hoofd. Dertig jaar waarin hij niets deed voor een ander, dertig jaar waarin hij geen vinger uitstak om de wereld te verbeteren. Is dat nu echt zo lovenswaardig?

Misschien wil jij iets anders doen met je beperkte tijd op deze planeet. Misschien is je eigen geluk niet je enige, laat staan je hoogste levensdoel. Misschien wil je niet op je sterfbed liggen met het knagende gevoel dat er meer in zat – veel meer.

Als dat zo is, dan heb je een ander soort boek nodig dan de zoveelste gids voor een gelukkig leven. Een boek dat je bestaan niet makkelijker maakt, maar moeilijker. Een boek dat geen comfort biedt, maar ongemak. Een boek waarvan je zelfs kunt wensen dat je het nooit gelezen had, omdat je na het omslaan van de laatste pagina aan de bak moet.

Dit is zo’n boek.

1.

Nee, je bent niet goed
zoals je bent

‘People may spend their whole lives climbing the ladder of success only to find, once they reach the top, that the ladder is leaning against the wrong wall.’

Allen Raine

schrijver (1836-1908)

1.

De grootste verspilling van onze tijd is de verspilling van talent. Over de hele wereld zijn er miljoenen mensen die een grote bijdrage kunnen leveren aan een betere wereld, maar het niet doen. Waarom? De eerste reden ligt voor de hand: omdat ze de kans niet krijgen. Denk alleen al aan de helft van de wereldbevolking die moet leven van minder dan 7 dollar per dag.4 Hoeveel verloren Einsteins zitten daar niet tussen?

Maar hier wil ik het hebben over degenen die wél alle kansen krijgen. Over mensen die hun eigen carrière kunnen vormgeven, maar wier cv toch treurig oogt. Talenten die de wereld aan hun voeten hebben liggen, om vervolgens te stranden in suffe, nutteloze of zelfs schadelijke banen.

Er is een medicijn tegen deze verspilling, en dat medicijn heet ‘morele ambitie’. Morele ambitie is de wil om de wereld drastisch te verbeteren. Om je carrière te wijden aan de grote problemen van onze tijd – of het nu gaat om klimaatverandering of kindersterfte, belastingontduiking of de volgende pandemie. Het is het verlangen om het verschil te maken en iets achter te laten wat er werkelijk toe doet.

Morele ambitie begint met een simpel besef: je hebt maar één leven. De tijd die je rest op deze aarde is je kostbaarste bezit. Tijd kun je nooit bijkopen, en ieder uur dat je hebt uitgegeven, ben je voor altijd kwijt. Een fulltime carrière bestaat uit 80.000 uur, oftewel 10.000 werkdagen, oftewel 2.000 werkweken. Hoe je die tijd besteedt, is een van de belangrijkste morele vragen in je leven.

Dus wat wil je op je cv kunnen schrijven? Wordt je curriculum vitae (‘levensloop’) een keurig doch voorspelbaar papiertje? Of leg je de lat hoger? Moreel ambitieuze mensen lopen niet mee met de kudde, maar geloven in een diepere vorm van vrijheid. De vrijheid om de gangbare maatstaven van succes opzij te schuiven. De vrijheid om je levenspad te bewandelen als een weg die je maar één keer kunt afleggen.

Wie de wereld wil verbeteren, hoeft tegenwoordig niet ver te zoeken. Terwijl de mensheid opkrabbelt van een brute pandemie, zien we voor het eerst in jaren de honger weer toenemen.5 Terwijl de democratie en de rechtsstaat wankelen, zijn er meer dan 100 miljoen mensen op de vlucht.6 Terwijl het ene na het andere hitterecord sneuvelt, hameren klimaatwetenschappers op de noodzaak van ‘de grootste en meest fundamentele transformatie’ van de samenleving die ooit zou hebben plaatsgevonden in vredestijd.7

Dit is een tijd, kortom, voor morele ambitie.

Nu kun je denken: Allemaal leuk en aardig, maar ik werk van negen tot vijf, heb twee kinderen en een hypotheek. Ik wil best mijn afval scheiden en wat minder vlees eten, maar een ‘fundamentele transformatie’? Eh, nee.

In dat geval is dit boek niet voor jou. Om eerlijk te zijn: ik wilde me aanvankelijk vooral richten op tieners en twintigers, die de grondwet van hun leven nog niet hebben geschreven. De meeste mensen die de dertig zijn gepasseerd, veranderen nog maar zelden van koers. Wie eenmaal een labrador, een taartschep of een elektrische grasmaaier heeft, is doorgaans een verloren zaak.

Mocht je dit irritant vinden om te horen – en daar kan ik me iets bij voorstellen – bewijs dan vooral het tegendeel. Er zijn altijd uitzonderingen, en met dit boek wil ik je ervan overtuigen dat jij de uitzondering kunt zijn. Het is nooit te laat om je morele ambitie te verhogen.

2.

Laten we beginnen met een simpel model van wat je kunt doen met je talent. Volgens mij kunnen we de opties samenvatten in grofweg vier categorieën:

Categorie I: niet zo ambitieus, niet zo idealistisch

Er zijn mensen die simpelweg niets toevoegen met hun werk. Zij schrijven rapporten die niemand leest of managen collega’s die geen management nodig hebben. Internationaal onderzoek wijst uit dat ongeveer 8 procent van alle werknemers de eigen baan nutteloos vindt. Nog eens 17 procent betwijfelt of zijn baan iets toevoegt aan de samenleving.8

De antropoloog David Graeber sprak in zulke gevallen over bullshit jobs.9 Over welke banen hebben we het dan? We weten in ieder geval welke banen het níét zijn. In 2020, aan het begin van de coronapandemie, werden in veel landen lijsten opgesteld met ‘essentiële beroepen’: van schoonmakers tot vuilnisophalers, van leerkrachten tot verpleegkundigen, van buschauffeurs tot brandweermensen. Dat zijn de sterke schouders die het land overeind houden, en zij hebben geen preek over morele ambitie nodig.

Maar er is ook een niet-zo-heel-nuttige klasse. Een klasse van influencers en marketeers, van lobbyisten en managers, van beurshandelaren en bedrijfsadvocaten – mensen die kunnen staken zonder dat de wereld er last van heeft. Opmerkelijk genoeg zitten hier heel wat personen bij met prachtige diploma’s en riante salarissen. Zoals een Facebook-medewerker eens verzuchtte: ‘De grootste geesten van mijn generatie denken na over de manier waarop ze mensen het beste op advertenties kunnen laten klikken.’10

Het kan nog erger. Sommige banen zijn ronduit schadelijk en vallen onder de zogenoemde sin industries. Hier vinden we reclamemakers die verslavende medicijnen promoten, accountants die rijkaards helpen belasting te ontduiken, verzekeringsagenten die woekerpolissen slijten en iedereen die werkt voor de gok- of tabaksindustrie.

Aan de buitenkant van zo’n baan wordt meestal nog wel een pr-laagje aangebracht (bij tabaksproducent Philip Morris zijn ze bijvoorbeeld druk bezig met een ‘rookvrije toekomst’). Maar vergis je niet: we hebben het hier over mensen die op kosten van de samenleving hun diploma behalen, om vervolgens dezelfde samenleving te verzieken.

Het spreekt voor zich dat veel van deze werknemers het niet leuk vinden om op verjaardagsfeestjes te moeten vertellen over hun nutteloze of zelfs schadelijke baan. Dat is waarschijnlijk ook de reden dat ze bovengemiddeld betaald krijgen, want voor zulk gênant werk wil je wel een extra vergoeding. Er bestaat een opmerkelijk verband tussen het salarisniveau en de veronderstelde (im)moraliteit van een sector.11 Zie bijvoorbeeld deze grafiek uit een Zwitserse studie:

Voor sommige mensen in deze ‘niet zo ambitieus, niet zo idealistisch’-categorie is er een uitweg, genaamd ‘rentenieren’. Er zijn tal van zelfhulpboeken die je uitleggen hoe je met zo min mogelijk moeite zo veel mogelijk geld kunt ‘verdienen’, zodat je zo snel mogelijk achterover kunt leunen. Tegenwoordig heb je hordes twintigers en dertigers die dromen van een ‘passief inkomen’ – inkomsten uit vastgoed, aandelen of cryptomunten – waarmee ze al jong met pensioen hopen te gaan.12

Natuurlijk zijn sparen en beleggen prima, maar de kern van dit soort denken is meestal een beetje sneu. Het doel is een vorm van vrijheid waarbij je ‘niets meer hoeft’. Om zo snel mogelijk de transitie te maken van kantoorslaaf naar rentenier, zodat je het vervelende werk kunt uitbesteden en je niets meer hoeft bij te dragen aan de maatschappij.

Categorie II: ambitieus, maar niet zo idealistisch

De tweede categorie van verspild talent bestaat uit mensen die wél ambitieus zijn maar niet erg idealistisch. Of anders gezegd: deze mensen willen bij de besten horen, maar hanteren nogal zielloze maatstaven van succes: een fancy titel, een dik salaris, een corner office, en meer van dat soort extraatjes.

Kijk alleen al naar de uitstroom van de meest prestigieuze universiteiten ter wereld. Maar liefst 45 procent van de alumni van Harvard gaat aan de slag in de financiële sector of de consultancy.13 Uit een peiling van een paar jaar geleden bleek dat ook in Nederland 40 procent van de ‘high achievers’ (studenten met hoge cijfers) bij grote advieskantoren als McKinsey of de Boston Consulting Group wil werken.14 Vooral onder jonge mannen zijn de adviesbranche en het bankwezen razend populair.15

We hebben het hier over een kolossale verspilling van talent. De econoom Benjamin Lockwood studeerde in de jaren 2000 aan het exclusieve Amherst College in de Verenigde Staten, en zag toen al dat veel medestudenten aan de slag gingen in bedrijfstakken waarvan de toegevoegde waarde niet altijd even duidelijk was.16 In 2017 publiceerde hij, samen met twee collega’s, een baanbrekende studie waaruit bleek dat veel van die oud-klasgenoten de maatschappij inmiddels geld kóstten.17

Zo veroorzaakt een bedrijfsadvocaat per jaar voor zo’n 30.000 dollar aan maatschappelijke schade, en een zakenbankier voor meer dan een ton.18 Dat zijn flinke bedragen, maar Lockwood benadrukt dat de ‘opportuniteitskosten’ nog veel hoger zijn. Dat is economenjargon voor: ‘Och, wat hadden deze mensen veel kunnen bijdragen als ze hun talent niet hadden verspild.’19

De meeste consultants voegen bijvoorbeeld heus wel wat toe, maar – en dit is de crux – veel minder dan ze zouden kunnen. Ze helpen een organisatie aan een betere workflow of een duidelijker hr-beleid, of adviseren het ene na het andere bedrijf over nieuwe regelgeving. Het is prima werk, en de wereld wordt er heus niet slechter van. Maar bedenk dat zelfs in het beste scenario deze (super)talenten hoogstens anderen helpen iets productiever te worden. Ze brengen geen stilstaande ballen aan het rollen. Ze richten geen nieuwe organisaties op, doen geen nieuwe uitvindingen en houden zich meestal niet bezig met de grootste uitdagingen van onze tijd.

Natuurlijk, wie kiest voor dit carrièrepad kan rekenen op een leuk salaris. Als je bij de top hoort, verdien je genoeg voor dat tweede huisje op Vlieland en kun je drie keer per jaar op skivakantie. Maar is dat echt alles wat je uit je leven wilt halen? Zit er niet veel meer in? Veel getalenteerde consultants, zo schreef de Financial Times een paar jaar geleden, ‘hebben het idee dat ze weinig waarde aan de wereld toevoegen en missen een gevoel van persoonlijke groei, gemeenschap en betekenis’.20

Zelfs onder dokters kun je zulke gefrustreerde geluiden horen. De beste artsen kunnen namelijk steeds meer betekenen voor steeds minder patiënten. Ja, we hebben briljante cardiologen die via een sneetje in de lies een hartklep kunnen vervangen – geweldig, toch? Maar in de praktijk worden dit soort peperdure operaties vooral gedaan bij rijke tachtigers, om hun leven nog even te rekken.21 Sterker nog, uit internationale studies blijkt dat tot wel een derde van de verleende zorg weinig waarde heeft, of zelfs schadelijk is.22

Ondertussen wordt ook in de wereld van ondernemers veel talent verspild. Natuurlijk, als je door de lijstjes van succesvolle start-ups scrolt, zie je altijd een aantal inspirerende initiatieven. Bijvoorbeeld een bedrijf dat werkt aan de ontwikkeling van kweekvlees, een onderneming die een auto bouwt die op zonne-energie rijdt of een organisatie die een neusspray tegen virussen ontwikkelt – het is allemaal prachtig en veelbelovend.23

Maar veel vaker zie je ondernemers met oplossingen voor problemen waarvan je niet wist dat je ze had. In de categorie ‘beste jonge ondernemers’ stuitte ik bijvoorbeeld op een elektrischetandenborstelkopjesabonnement.24 Of denk aan de zoveelste beleggingsapp, de miljoenste modeoutlet, nog een verzenddienst voor webshops of een matrassenstart-up waarvoor je in iedere podcast de reclame hoort. (‘Een matras is eigenlijk het sufste product dat je kunt bedenken’, aldus de oprichter.25)

Allemaal niets mis mee, hoor. Ik ben niet tegen matrassen en het lijkt me best relaxed om het nieuwe borstelkopje van mijn tandenborstel iedere twee maanden in de bus te krijgen. Maar je vraagt je tegelijkertijd af wat de oprichters van dit soort bedrijven hadden kunnen bereiken als ze zich hadden vastgebeten in – ik zeg maar wat – die kwestie van 5,4 miljoen baby’s en peuters die jaarlijks sterven aan eenvoudig te voorkomen aandoeningen.26

Wat als ze hun talent hadden aangewend voor iets wat er werkelijk toe doet?

Categorie III: idealistisch, maar niet zo ambitieus

En dan is er een derde categorie, van mensen die wel idealistisch zijn maar weinig ambitieus. Deze levenshouding lijkt kenmerkend voor een flink deel van generatie Z, mensen die geboren zijn na 1996.

Uit de ene na de andere peiling blijkt dat de tieners en twintigers van nu de progressiefste generatie ooit vormen.27 Dat is uitstekend nieuws. Veel jongeren zijn een stuk idealistischer dan hun ouders en focussen zich op enkele grote problemen van onze tijd, of het nu gaat om klimaatverandering of ongelijkheid, om racisme of grensoverschrijdend gedrag.

Maar ondertussen lijkt er iets te ontbreken. Dat zie je bijvoorbeeld aan de manier waarop veel jonge mensen nadenken over hun carrière. Menigeen wil niet meer meedoen aan de kapitalistische ratrace en zoekt een baan die ook een passie moet zijn, het liefst in deeltijd.28

Soms lijkt het wel alsof ‘ambitie’ een vies woord is geworden, dat niet past binnen een idealistische levensstijl. Velen maken zich liever druk over de aard dan over de impact van hun werk. Als het maar goed voelt. ‘Small is beautiful’, klinkt het dan, of: ‘Think global, act local’ – alsof het een deugd is om weinig te bereiken.

In sommige kringen lijkt het hoogste ideaal om überhaupt geen impact te hebben. Dan wordt een goed leven vooral gedefinieerd aan de hand van wat je níét doet. Niet vliegen. Geen vlees. Geen kinderen. En vooral geen plastic rietje! Minder, minder, minder. Het streven is zo’n klein mogelijke voetafdruk met je moestuin naast je tiny house. In het beste geval is je impact zo klein dat je net zo goed niet had kunnen bestaan.

Natuurlijk is het een prima idee om je kleine daden in lijn te brengen met je grote idealen (en stoppen met vlees uit de bio-industrie lijkt me een moreel minimum). Maar een goed leven is toch veel meer dan wat je nalaat? Je mag toch hopen dat je op je sterfbed kunt zeggen dat je bijdrage uit meer heeft bestaan dan alles wat je niet hebt stukgemaakt?

Zo bekeken kampen zelfs de meest moralistische activisten van onze tijd met een gebrek aan ambitie. Ik heb het over de mensen die ‘woke’ genoemd worden. Er wordt vaak gezegd dat ‘woke’-activisten te ver gaan, maar in veel gevallen gaan ze juist niet ver genoeg. Illustratief is hun obsessie met de woorden waarmee we de wereld beschrijven. Ja, woorden doen ertoe en vormen op een bepaalde manier zelfs de werkelijkheid, maar uiteindelijk is het belangrijker wat je doet.

Als we kijken naar de concrete successen van dit soort activisten, dan valt de opbrengst tegen. Tegenwoordig kun je in no time een miljoenenpubliek bereiken met een tirade tegen seksisme, racisme of kapitalisme (‘Kill the patriarchy!’ ‘Defund the police!’ ‘Tax the rich!’). Maar wat gebeurt er vervolgens? Een groot aantal volgers op Instagram is niet hetzelfde als een strakke organisatie. Een trending topic is niet hetzelfde als een meerderheid in het parlement. Het moderne protest lijkt soms niet meer dan een verzameling van clicks en likes, in de hoop dat iemand daar boven luistert.29

‘Mensen begrijpen niet dat organiseren niet betekent dat je mensen online uitscheldt of naar een protest gaat en iets veroordeelt’, schrijft Patrisse Cullors, een van de oprichters van Black Lives Matter.30 Voor wezenlijke verandering is veel meer nodig. Hoe bouw je een coalitie? Hoe voer je een effectieve lobby? Hoe lopen de geldstromen? Wie speelt een sleutelrol in welke commissie, op nationaal, provinciaal en lokaal niveau? Welke dossierkennis heb je nodig om te weten aan welke knoppen je moet draaien, en hoe kun je met een kleine aanpassing in een obscuur wetsartikel een belangrijke eerste stap zetten?

Het probleem met ambitieloze idealisten is dat ze bewustzijn hoger aanschrijven dan actie. Woorden en intenties worden belangrijker gemaakt dan daden en gevolgen, en hoe het voelt groter dan hoe het is. Maar in bewustzijn kun je niet wonen. Bewustzijn kun je niet eten. Met bewustzijn koel je de planeet niet af, bied je die 100 miljoen vluchtelingen geen onderdak en doe je niets voor de 100 miljard dieren in de mondiale bio-industrie.31

In het beste geval is bewustzijn een begin, maar voor menig activist lijkt het een einddoel geworden.

Categorie IV: idealistisch én ambitieus

Kan het anders? Stel dat je de ambitie van een carrièretijger neemt en er een flinke scheut idealisme aan toevoegt. Wat krijg je dan?

Laat ik je voorstellen aan mijn persoonlijke held, iemand naar wie ik in dit boek nog vaak zal verwijzen: de vrijheidsstrijder Thomas Clarkson. In 1785 besloot hij, als vijfentwintigjarige student, mee te doen aan een essaywedstrijd van de universiteit van Cambridge. In het essay moest hij een korte vraag beantwoorden: Anne liceat invitos in servitutem dare?

Oftewel: is het geoorloofd anderen tegen hun wil tot slaaf te maken?

Indertijd was het winnen van zo’n Latijnse essaywedstrijd dé manier om je als student te onderscheiden. ‘Ik had geen ander motief dan wat andere jongemannen bij zulke gelegenheden hadden,’ zou Clarkson later schrijven, ‘namelijk de wens om literaire faam te verwerven.’32

Hij had alleen een probleem: hij wist niets van de slavernij, en hij had maar twee maanden om zijn gedachten op papier te zetten. Nu worden de meeste studenten pas zenuwachtig als de deadline nadert, maar Clarkson was uit ander hout gesneden. Hij begon direct aan zijn research en werkte zich vanaf dag één een slag in de rondte.

De ijverige student had verwacht dat hij plezier zou beleven aan zijn onderzoek, want hij hield wel van een intellectuele uitdaging. Maar de feiten kwamen hard binnen. ‘Overdag was ik onrustig. In de nacht had ik weinig rust. Soms kon ik mijn oogleden niet toedoen van verdriet.’33 Clarkson liet een kaars branden naast zijn bed voor als hem nog iets te binnen schoot, want hij geloofde dat ‘geen argument van enig belang verloren mocht gaan voor zo’n belangrijke zaak’.34

Na een paar weken ploeteren was het essay af. In ronkend Latijn concludeerde Clarkson dat de slavernij niet te rijmen viel met ‘rede, rechtvaardigheid, natuur, de principes van de wet […] en dat van de geopenbaarde stem van God’.35 En jawel, hij won de eerste prijs. Clarkson werd uitgenodigd om zijn essay voor te dragen in het majestueuze Senaatshuis van de universiteit van Cambridge. Daar stond hij: een boomlange vent met vuurrood haar en felblauwe ogen. Alles wees erop dat Thomas Clarkson een prachtige carrière tegemoet ging.

Maar op de terugweg naar Londen kreeg hij het onderwerp van zijn essay maar niet uit zijn hoofd. Hij stapte van zijn paard, liep piekerend verder en probeerde zichzelf ervan te overtuigen dat hij toch een denkfout had gemaakt. Maar hoe langer hij erover nadacht, hoe dieper de waarheid over de slavernij tot hem doordrong. Toen in de verte het dorpje Wadesmill opdoemde, ging hij vertwijfeld aan de kant van de weg zitten. ‘Hier kwam de gedachte in mij op’, zou hij later schrijven, ‘dat als de inhoud van het essay klopte, het tijd werd dat iemand deze ellende ten einde zou brengen.’36

Als het einde van de slavernij ergens begon, dan was het daar, in de zomer van 1785, aan de kant van de weg naar Wadesmill.

Ja, er waren eerder mensen geweest die protesteerden tegen de ergste vormen van slavernij. En ja, de geschiedenis zit vol met het verzet van tot slaaf gemaakten, die keer op keer hun ketens probeerden af te werpen.37 Maar de harde waarheid is dat de slachtoffers van het systeem eeuwenlang niet bij machte waren het systeem omver te werpen. De notie van ‘abolitionisme’, het idee dat het hele instituut van de slavernij voor eens en altijd kon worden afgeschaft, leek al helemaal ondenkbaar.

Aanvankelijk dacht Clarkson dan ook dat hij alleen stond in zijn ambitie. In de maanden na zijn openbaring liep hij vertwijfeld rond. ‘Ik ging vaak het bos in, om in eenzaamheid over het onderwerp na te denken, en daar verlichting voor mijn geest te vinden. Maar de vraag kwam steeds weer terug: “Zijn deze dingen waar?” – Nog steeds volgde het antwoord even snel: “Zij zijn waar.” – Nog steeds was de conclusie: “Dan moet iemand er toch iets aan doen.”’38

De jonge Engelsman had weinig connecties, maar hij bedacht dat hij in ieder geval zijn essay van het Latijn kon vertalen naar het Engels. In Londen bezocht hij een drukker, die het wel wilde publiceren voor ‘mensen met smaak’, maar Clarkson was niet langer geïnteresseerd in literaire faam bij een kleine elite. Hij wilde dat zijn betoog zo veel mogelijk mensen zou bereiken.

Teleurgesteld liep hij naar buiten, waar hij een oude familievriend tegen het lijf liep. Cruciaal detail: deze familievriend was lid van het Religieus Genootschap der Vrienden, ook wel ‘quakers’ genoemd. Clarkson wist niet dat dit eigenaardige kerkgenootschap al langer campagne voerde tegen de slavernij. En hij wist ook niet dat ze hem al een tijdje in de gaten hielden.

De quaker nam hem mee naar een kleine drukkerij in hartje Londen. Die dag ontdekte Clarkson dat hij helemaal niet alleen was. Er bestond in Engeland al een bescheiden netwerk van abolitionisten.39 Op een avond, tijdens een diner met zijn nieuwe vrienden, nam de jonge Clarkson een definitief besluit. Er was iemand nodig, besefte hij, die zijn leven in dienst zou stellen van de strijd tegen de slavernij. Hij stond op, nam het woord, en sprak plechtig: ‘Ik ben er klaar voor mij te wijden aan de zaak.’40

Dat klinkt misschien een tikje pathetisch. En inderdaad, wie vandaag de memoires van Thomas Clarkson leest, kan denken: poeh poeh, nou nou. Maar vergis je niet: idealisme kan goed samengaan met een scheut ijdelheid. Bij menig wereldverbeteraar is het lastig om te zeggen waar het ene eindigt en het andere begint. En als Clarkson minder zelfverzekerd was geweest, als hij zichzelf niet had gezien als een held die geschiedenis kon schrijven, zou hij dan zijn leven aan het abolitionisme hebben gewijd?41

Later schreef Clarkson dat hij in alle nederigheid zijn aardse verlangens had opgegeven om het pad te volgen dat God voor hem had uitgestippeld. ‘Humblebragging’ noemen we dat tegenwoordig. Natuurlijk, Clarkson was oprecht begaan met het lot van de tot slaaf gemaakten. Maar hij had niet ineens zijn geldingsdrang verloren – integendeel. Hij had zijn literaire ambitie ingeruild voor iets veel groters, want wat was er belangrijker dan de strijd tegen de slavernij?42

In de echte wereld zijn daden belangrijker dan intenties, en waar het om gaat is dat de ambitieuze student woord hield. De rest van zijn leven, eenenzestig jaar lang, bleef Clarkson vechten voor zijn ideaal. Hij groeide uit tot de grootste hervormer van zijn tijd. Wat de apostel Paulus was voor het christendom en Maarten Luther voor de Reformatie, dat werd Thomas Clarkson voor het abolitionisme.

Een ‘morele stoommachine’, noemde een tijdgenoot hem. ‘De reus met één idee.’43

3.

In dit boek zal ik je voorstellen aan enkele Thomas Clarksons van onze tijd. Een reeks van ondernemers en activisten, advocaten en dokters, ingenieurs en uitvinders die bruisen van morele ambitie.

Wat ze gemeen hebben, is dat ze hun daden niet zien als een druppel op een gloeiende plaat. Ze geloven dat ze het verschil kunnen maken en zijn bereid daartoe risico’s te nemen. Ze zeggen niet: ‘Iemand zou eens…’, maar komen zelf in actie.

Wat de meesten van hen ook delen, is een zekere mate van privilege. Lang niet iedereen kán zijn leven immers wijden aan de grootste wereldproblemen. Thomas Clarkson had nooit een voltijds abolitionist kunnen worden zonder de erfenis van zijn overleden vader. De suffragette Elizabeth Cady Stanton (1815-1902) had nooit een beroemd strijder voor vrouwenrechten kunnen worden zonder haar opleiding die werd betaald door haar rijke ouders.

Maar laten we niet generaliseren. Ook zij die gebukt gaan onder armoede en ziekte, racisme en seksisme kunnen bergen verzetten. Helen Keller (1880-1968) was doof en blind, en werd een legendarische pleitbezorger voor mensen met een handicap. Malcolm X (1925-1965) groeide op in diepe armoede en werd een groot leider van de burgerrechtenbeweging.

Ja, mensen met morele ambitie betalen vaak een prijs voor hun idealen. Thomas Clarkson legde in zeven jaar 35.000 mijl af, te paard, vaak ’s nachts, om pamfletten en petities te verspreiden. Op zijn drieëndertigste kreeg hij een totale zenuwinzinking, of wat we nu een ‘burn-out’ zouden noemen. Jaar in, jaar uit had hij zijn brein doordrenkt met afschuwelijke beelden van de slavernij. ‘Ik word steeds overvallen door duizeligheid en krampen’, schreef Clarkson in zijn dagboek. ‘Ik voel een onaangenaam suizen in mijn oren, mijn handen trillen vaak. Het koude zweet breekt me plotseling uit.’44

Wat als ze hem toen in een MRI-scanner hadden gelegd, net als die boeddhistische Franse monnik? Zo’n erbarmelijk niveau van gammagolven was vast nog nooit gemeten. Allemachtig, wat had die vent een afzichtelijke hersenpan. Aan de linkerkant van de prefrontale cortex zou geen greintje geluk te zien geweest zijn, terwijl de rechterkant moet hebben gegonsd van de negatieve energie. En stel je vervolgens de reacties van de media voor. BREAKING NEWS: WE HEBBEN DE ONGELUKKIGSTE MAN OP AARDE GEVONDEN! ‘Zijn niveau van gedachtebeheersing is abominabel, en de negatieve impulsen in zijn hersenen zijn ongekend.’

Nee, Clarkson was niet erg mindful, en hij had het ongetwijfeld wat rustiger aan moeten doen. Niemand heeft er baat bij als wereldverbeteraars op hun drieëndertigste instorten. Maar hij kreeg in ieder geval geen burn-out omdat hij in zijn kracht was gezet tijdens een horizontaal verandertraject. ‘Ik moest uit het veld gedragen worden,’ schreef hij in zijn memoires, ‘waar ik de grote eer en glorie van mijn leven aan had verbonden.’45

Dus stel jezelf de vraag: wat is ‘de grote eer en glorie’ van jouw leven? ‘Een persoon van eer vindt het niet alleen belangrijk om gerespecteerd te worden,’ schrijft de filosoof Kwame Anthony Appiah, ‘maar ook om het respect waard te zijn.’46 Je eer is iets anders dan je reputatie. Het gaat er niet om dat je goed overkomt, het gaat erom dat je goed doet.

Eén ding is zeker: als je een moreel ambitieus leven wilt leiden, kun je niet vroeg genoeg beginnen. Angst voor verandering is de eerste ouderdomsziekte die zich aandient in een mensenleven. Voor je het weet zit je vast in een doorsnee baan met gouden handboeien, en kun je nog geen fractie van je tijd en inkomen missen omdat je al je centen nodig hebt voor dat abonnement op de borstelkopjes van je elektrische tandenborstel.

Maar als je de sprong durft te wagen, zijn de mogelijkheden eindeloos. Want juist omdat zoveel mensen hun talent verspillen, kunnen moreel ambitieuze mensen het verschil maken.

2.

Verlaag je actiedrempel

‘At critical moments in time, you can raise the aspirations of other people significantly, especially when they are relatively young, simply by suggesting they do something better or more ambitious than what they might have in mind. It costs you relatively little to do this, but the benefit to them, and to the broader world, may be enormous. This is in fact one of the most valuable things you can do with your time and with your life.’

Tyler Cowen

econoom (1962)

1.

Het is makkelijk om te denken dat het pad van morele ambitie niet voor jou is weggelegd. Omdat je niet zo in elkaar zit en je nu eenmaal geen held bent. Maar wat maakt sommige mensen dan anders? Waarom laten zij zich wel leiden door morele ambitie?

Er is een beroemde foto uit 1936 van Duitse havenarbeiders die massaal de Hitlergroet brengen. Als je goed kijkt, zie je dat er maar één iemand in de hele menigte niet meedoet. Terwijl meer dan honderd mensen hun hand uitstrekken naar de Führer, staat hij daar, onverstoorbaar, met zijn armen over elkaar.

Wie was deze man? En waar haalde hij de moed vandaan om zich afzijdig te houden? Jarenlang lag de foto in een stoffig archief, tot een Duitse historicus er toevallig op stuitte. Op 15 november 1995 plaatste hij een oproep in het Hamburger Abendblatt: of er misschien iemand was die de man herkende. Diezelfde week meldde een lezer dat het haar vader moest zijn, August Landmesser.

Zijn verhaal bleek hartverscheurend. In 1931 werd de jonge Landmesser lid van de nazipartij, in de hoop dat het hem een baan zou opleveren. Maar toen, slechts een paar jaar later, ontmoette hij de negentienjarige Irma Eckler. Zij was Joods, en als ariër mocht hij zich niet met haar inlaten. Toch werden de twee verliefd. Tegen alle regels in kregen ze zelfs twee dochters, Ingrid en Irene.47

Er is één foto van het gezin, uit juni 1938. We zien een lachende vader met zijn oudste dochter, en een moeder die haar baby stevig vasthoudt.

Een maand nadat deze foto werd genomen, bonkte de Gestapo op de deur van het jonge gezin. De kinderen werden naar een weeshuis afgevoerd, en de ouders veroordeeld voor ‘rassenschande’. Moeder Irma zou uiteindelijk worden vergast in een concentratiekamp, terwijl vader August moest vechten aan het front – hij sneuvelde in 1944.

Meer dan een halve eeuw later sloeg hun jongste dochter de krant open en zag ze de foto van haar vader. Het beeld van de havenarbeider ging de hele wereld over. August Landmesser eindigde op miljoenen buttons en ansichtkaarten, T-shirts en posters. De foto werd opgehangen in kamers, kroegen en kantoren, en nog altijd vliegt het beeld om de zoveel tijd over het internet, meestal met hetzelfde commentaar: BE THAT GUY!

Na al die jaren lijkt de man-die-niet-salueerde ons nog altijd aan te staren: wat had jj gedaan in mijn geval? Was je net zo dapper geweest, of had je meegedaan met de meute? We hopen het eerste, maar vrezen het laatste. ‘Hij is de enige persoon in het hele schouwspel’, schrijft een historicus, ‘die aan de goede kant van de geschiedenis staat.’48

Het verhaal van August Landmesser herinnert ons aan een simpel feit: de mens is van nature een kuddedier. We doen wat ons wordt voorgedaan, we pakken wat ons wordt aangereikt, we geloven wat ons wordt wijsgemaakt. Ondertussen voelen we ons misschien vrij, maar eigenlijk volgen we het script dat hoort bij ons soort leven.

De angst om anders te zijn is diep geworteld in de menselijke natuur. We kunnen plechtige verhalen vertellen over onze overtuigingen, maar wat we doen is vooral een kwestie van kopiëren. Ons verlangen om erbij te horen is meestal sterker dan ons eigen kompas. Wie gewoon zijn leventje leidt, verwart vrijheid dan ook al snel met vrijblijvendheid: ‘doen waar je zin in hebt’ betekent doorgaans weinig meer dan meedeinen met de massa.

Er is een citaat van de antropoloog Margaret Mead waaraan ik vaak moet denken. ‘Twijfel er nooit aan’, zei ze, ‘dat een kleine groep van weldenkende, toegewijde burgers de wereld kan veranderen. Het is namelijk nooit anders gegaan.’49 Dit klinkt misschien als een vrolijke lijfspreuk voor idealistische wereldverbeteraars, maar eigenlijk is het een harde constatering. Let vooral op die laatste zin: ‘Het is namelijk nooit anders gegaan.’

In feite zei Mead dat de meeste mensen aan de zijlijn staan. De meesten laten slechts een vluchtige voetafdruk achter, en worden vergeten omdat ze weinig verschil hebben gemaakt. Er is maar een kleine minderheid van toegewijde burgers die kiezen voor een moeilijker leven. Zij varen hun eigen koers en leggen de lat hoger voor zichzelf.

Ondertussen veranderen ze de wereld.

2.

Maar hoe kun je het verschil maken? Wat heb je als eenzame strijder in te brengen bij de grootste uitdagingen van onze tijd, of het nu gaat om armoede of honger, oorlog of klimaatverandering? Op een planeet met 8 miljard zielen is het makkelijk om de moed te verliezen. Als lid van een kleine minderheid lijkt het onmogelijk om je stempel te drukken.

Het tegendeel is waar.

Een kleine groep van toegewijde burgers kan gigantisch veel invloed uitoefenen, juist omdát de meeste mensen maar gewoon hun leventje leiden. Eigenlijk hebben we het hier over een oude wet uit de statistiek. In 1896 deed de econoom en tuinman Vilfredo Pareto een baanbrekende ontdekking: 80 procent van zijn erwten groeide in 20 procent van zijn peulen. Oftewel: twee van de tien peulen bevatten evenveel erwten als de andere acht bij elkaar.

Die 80/20-verhouding bleek nog veel vaker op te gaan en wordt tegenwoordig het ‘paretoprincipe’ genoemd. De beste sporters scoren meer punten dan al hun teamgenoten tezamen. De populairste liedjes worden vaker gedraaid dan alle andere platen samen. De ergste oorlogen eisen meer slachtoffers dan alle andere oorlogen bij elkaar.

Voor wie is opgegroeid in een democratie, waarin ‘het volk’ zou regeren, kan het nieuws dat de meeste burgers aan de zijlijn staan als een schok komen. Stel dat we alle wereldbewoners op een rij zetten en rangschikken op volgorde van invloed, dan is het verleidelijk om je een grafiek voor te stellen met een zacht glooiende curve:

Maar volgens Margaret Mead is de realiteit niet zacht, en ook niet glooiend. De realiteit is extreem. De invloedrijkste mensen zijn niet twee, vijf of tien keer zo invloedrijk, maar honderd, duizend of een miljoen keer. In de statistiek wordt zo’n wetmatige verdeling een ‘machtswet’ genoemd, en de bijbehorende grafiek ziet er niet uit als een heuvel, maar als een vlakte met één torenhoge piek. Links zie je de massa die nauwelijks invloed heeft, rechts de kleine minderheid met de touwtjes in handen.

Als je deze realiteit tot je laat doordringen, zakt de moed je misschien weer in de schoenen. Want wordt de wereld dan niet domweg geregeerd door rijke elites?